Ordua Euskal Herrian

Euskal Herrian, Europa Erdialdeko ordua (CET, UTC+01:00) erabiltzen da neguan eta Europa Erdialdeko udako ordua (CEST, UTC+02:00) udako ordutegi gisa, bai Hego Euskal Herrian zein Ipar Euskal Herrian. Ordutegi bakoitzaren ondorioz, eguzki denboraren eta erlojuetan ikusten den orduaren arteko aldea oso handia da, ia hiru ordukoa udan.

 Historia 
 Denbora estandarra indarrean sartzea 
Munduko beste leku askotan bezala, eguzki denbora erabiltzen zen Euskal Herrian XIX. mendearen amaierara arte. 

Ipar Euskal Herrian, 1891ra arte, hiri bakoitzak bere eguzki denbora zerabilen. XIX. mendean zehar, trenbidearen ordutegia zehaztea gauza zaila zen, herri bakoitzak bere ordutegia baitzuen. Horregatik, trenbideek Parisko eguzki-denbora hartu zuten irizpide gisa. Trenek, hala ere, ordutegi hori baino bost minutu gutxiago markatzen zuten, berandu iristen ziren bidaiariei bost minutuko itxaron-denbora emateko. Pixkanaka, hiriek Parisko ordua hartu zuten eurena markatzeko. 1891n Metropolitar Frantzian ordua bateratu zen, Parisko eguzki denbora eredu hartuta.  

Hego Euskal Herrian, 1878an erabaki zen trenbideek zerbitzatzen zuten hiri nagusiaren ordua izan behar zutela, eta tren geltoki bakoitzak erloju bat jarri behar zuela. Bilbo eta Donostia artean ordu alde handirik ez bazegoen ere (3 minutu eta 33 segundo), pixkanaka erlojuak Madrilgo orduarekin bateratzen joan ziren, trenbideak Madril eta gainontzeko hiriak lotu ahala. Tarte batez, garraio konpainiak izan ziren ordua doitzearen arduradunak, eta hirietan erloju publikoak instalatu zituzten, euren eremua ofiziala zen ordua emateko, adibidez Boulevardeko erlojua, Donostian. Gai zibiletarako eguzki denbora erabili zen 1900eko abenduaren 31ra arte. 1900eko uztailaren 22an Francisco Silvela Espainiako ministroen kontseiluko presidenteak Maria Kristina Austriakoa erreginaordeari —Donostian uda pasatzen ari zen— proposatu zion Espainia penintsularrak Greenwich meridianoko ordua (UTC+00:00) hartzea ordu estandartzat, 1901eko urtarrilaren 1etik aurrera. 1900eko uztailaren 26an Donostian sinatu zen ordu ofiziala ezartzeko dekretua, eguna 24 ordutan banatzen zuena, lehen aldiz.

24 orduko eguna Donostian zehaztu ostean, burdinbidean erabiltzeko 24 orduko erlojuak sortu ziren, arrakasta gutxirekin, irakurketa zaila baitzuten. Irudian, Burdinbidearen Euskal Museoan ikusgai dagoena, erabaki horren lekuko.

1911ko martxoaren 9an, Ipar Euskal Herrian ere Greenwich meridianoko ordua ofizial bilakatu zen, Hego Euskal Herriko ordutegi berberarekin. Era berean, eguna 24 ordutan zatitu zen, 12 orduko bi zatitan egin beharrean, Meridianoaren Nazioarteko Konferentziak 1884an gomendatu zuen bezala. Hala ere, dekretuak ez zuen Greenwich hitza aipatu, baizik eta Parisko orduari 9 minutu eta 21 segundo kentzea izango zela ordu ofizial berria, efektiboki GMTrekin bat eginez baina Parisko ordua erreferentziatzat erabiltzen segituta. Ordu aldaketak are gehiago erraztu zuen trenbideen funtzionamendua.

 Udako ordutegia 
Udako ordutegia 1916ko ekainaren 14an hasi zen erabiltzen Ipar Euskal Herrian, udan UTC+01:00 ordura pasatuz. Lehen Mundu Gerran ohikoa izan zen aldaketa hori Europako gune askotan. Ekainaren 14ko 23:00tan ekainaren 15eko 00:00ak izan ziren. 1917an André Honnoratek lege bilakatu zuen aldaketa hau, 291 aldeko botorekin eta kontrako 177rekin. Helburua energia-kontsumoa jaistea izan zen. Gerra amaituta, 1923ko maiatzaren 24ean berriro ere onartu zen udako ordutegia izatea, inguruko nazio aliatuen ordutegiak mantentzeko asmotan. Bigarren Mundu Gerra arte, urriko lehen larunbatetik UTC+00:00 ordutegia erabiltzen zen udaberrira arte; martxoko azken larunbatetik apirileko hirugarrenera bitarteko batean, UTC+01:00 ordutegia hartzen zen uda osorako. 

Hego Euskal Herrian, udako ordutegia 1918an ezarri zen lehen aldiz, Lehen Mundu Gerra amaituta, baina askotan kendu zen, adibidez 1920-1923 tartean, 1925ean, 1930ean eta Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian (1931-1936). Espainiako Gerra Zibilean berriro erabili zen, baina aplikazio data ezberdinak izan zituen bandoaren arabera. 1937ko ekainean Bilbo erori baino bi egun lehenago errepublika udako ordutegira aldatu zen, frankistek maiatzaren 22an egin zuten aldaketa; tarte batez Bizkaian bi ordutegi egon ziren, beraz.  Bando errepublikanoak lehen aldiz aldatu zuen ordutegia UTC+02:00 izateko udan, udako ordutegia bi aldiz jarraian sartuz: 1938ko apirilaren 2an ordu bat mugitu zen ordutegia aurrera, CET ordutegia ezarriz, eta hilabetearen amaieran, apirilaren 30ean, beste ordu bat mugitu zen aurrera, CEST ordutegia hartuz. 1938ko urriaren 2an ordu bakarra atzeratu zen, CET ordutegiarekin. Hala ere, horrek ez zion eragin Euskal Herriari, 1937an erori baitzen faxisten eskuetan. 1939ko apirilaren 1ean, gerra amaituta, GMT ordutegia berrezarri zen Hego Euskal Herrian, eta bi aste geroago, apirilaren 15ean, udako ordutegia.

1973ko petrolioaren krisiaren ondorioz, 1974tik aurrera udako ordutegia etengabe erabili da Hego Euskal Herrian. Berdin gertatu zen 1976tik aurrera Ipar Euskal Herrian, 1975eko irailaren 19ko dekretuaren ondorioz. Neurria behin-behineko gisa aurkeztu bazen ere, etengabe erabili da hurrengo mende erdian. Hego Euskal Herrian, 1981ean, lau urtetik behin gaurkotzen den direktiba bat ezarri zen, martxoko azken igandetik iraileko azken igandera bitarte ordua aldatzeko, betiere gaueko 01:00etan. 

1996an 2000/84/EC Direktiba onartu zen Europar Batasunean, ordutegiak harmonizatzeko, eta geroztik ordutegi berbera dago beti Hego zein Ipar Euskal Herrian. Udako ordua, bi eremuetan, urriko azken igandean kentzen da, eta ordu aldaketa gaueko 02:00 eta 03:00en artean alternatzen egiten da.

 Europa Erdialdeko ordua 
1940an Francisco Francok Hego Euskal Herriko ordua berriro ere aldatu zuen, Europa Erdialdeko ordua ezartzeko. 1940ko martxoaren 16an, gaueko 23:00etan, martxoaren 17 izan zen jada. 1942an ordua ofizial egin zen, Bigarren Mundu Gerran Alemaniak okupatutako lurraldeekin bat egiteko asmoarekin. Gerra amaituta ere, okupatutako herrialdeek Berlingo ordu eremua mantendu zuten (Belgika eta Herbehereak barne).

Urte berean, Frantziaren okupazio alemaniarra izan zen. Arrazoi praktikoak zirela eta, Alemaniako ordua erabiltzen hasi ziren (UTC+02:00, uda baitzen). Okupazioak aurrera egin ahala, erlojuak ere ordubete aurreratzen joan ziren. Okupatutako eremua Europa Erdialdeko orduarekin bateratu zen, baina Frantzia Askeak Greenwicheko udako ordua zerabilen. Horrela, Zuberoak eta Nafarroa Behereko zati batek UTC+01:00 erabiltzen zuen eta Lapurdik eta Nafarroa Behereko zatirik handienek, aldiz, UTC+02:00. 1940ko azaroan ez zen neguko ordutegia berrezarri; beraz, udako ordutegian mantendu ziren Ipar Euskal Herriko bi eremuak. 

1941eko maiatzaren 5ean, Vichyko gobernuak erabaki zuen Frantzia Askeko ordua eta Frantzia okupatuko ordua bateratzea, garraioak eta ekintza militarrak errazteko. 1942ko azaroaren 11n, alemaniarrek eta italiarrek Frantzia Librea ere okupatu zutenean, Berlingo ordua eta haien ordu-aldaketak ezarri ziren Ipar Euskal Herri osoan. Nazien okupazioa Ipar Euskal Herrian 1944an amaitu zen, baina gerra amaituta ere Europako mendebaldeko herrialdeek segitu zuen Alemaniako orduarekin (UTC+02:00 udan). 1945eko abuztuaren 14an Charles de Gaullek agindu zuen Frantzia Metropolitarreko ordua berriro ere UTC+00:00ra itzultzea neguan, bi aldaketa eginez: lehenengoa irailaren 16an, bigarrena azaroaren 18an, eta udako ordutegia bertan behera uztea 1946an. Irailaren 16an lehen aldaketa egin zen, baina azaroaren 5ean bigarren aldaketa bertan behera utzi zen: Frantzia 1976 arte UTC+01:00 ordu-eremuan geratu zen, udako ordutegirik gabe. 1978an orduaren definiziorako Parisko meridianoa kendu zen eta UTC oinarritzat erabili zen.

 Ordu eremuaren inguruko kritika 
 Udako ordutegia kentzeko proposamena 
2015etik aurrera Europako Parlamentuak behin baino gehiagotan eztabaidatu du udako ordutegia kentzeko proposamena, baina Europako Batzordeak ez du erabakirik hartu, herrialdeen arteko adostasunik ez baitago. 2018an inkesta bat egin zen Europan, 4,6 milioi pertsonak hartu zuten parte eta gehiengoak udako ordutegia kentzea proposatu zuen, baina ez da oraindik lege Europar Batasunean. Eztabaida horretan, Frantziak UTC+02:00 betirako ordua izatea proposatu du, udako ordutegian geratuta, baina Espainiak, udako ordu aldaketa mantentzea.

 Hego Euskal Herria UTC+00:00 izateko eztabaida 
Mundua 24 ordu-eremutan zatituz gero, Euskal Herri osoarentzat gertuen dagoen ordua Greenwich meridianoko ordua da (UTC±00:00). Eguzki orduarekin alderatuta, Bilbo eguzkia baino ordu 1 eta 20 minutu aurreratuago doa neguan eta 02:20 udan; Iruñea ere antzera, 01:13rekin neguan eta 2:13rekin udanOrdu-tarte hau kalkulatzeko udaberriko ekinozioko eguerdia hartu da kontuan. Minutu batzuetako aldea egon daiteke kontsultatzen den egunaren arabera. Hala ere, Hego Euskal Herrian 1940tik UTC+01:00 erabili da neguan eta UTC+02:00 udan. Neurri hori behin-behinekoa zela esan bazen ere, aldaketarik ez da izan.

2013an Espainiako Gobernuak orduen afera ikertzeko azpibatzorde bat sortu zuen (Ordutegiak arrazionalizatzeko, bizitza pertsonala, familia eta lana bateragarri egiteko eta erantzukizun partekatua aztertzeko azpibatzordea; ). Azpibatzorde horrek proposatu zuen Espainiako ordua ordu bat atzeratzea, UTC+00:00rekin bat eginez, produktibitatea eta familia bizitza hobetzeko helburuarekin. Aldaketa eginez gero, Hego eta Ipar Euskal Herrian ordu ezberdina izango litzateke.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Euskal Herriko geografia
Euskal Herria