Biodibertsitate galera

Bioaniztasun-galera espezie ezberdinen mundu mailako iraungipena da, baita habitat jakin bateko espezieen murrizketa edo galera ere. Horren ondorioz, aniztasun biologikoa galtzen da. Azken fenomenoa behin-behinekoa edo behin betikoa izan daiteke aintzat hartuta itzulgarria den edo ez.  Jarduera antropogenikoak egungo iraungipen globala bultzatu du (sarri seigarren iraungipen masiboa edo iraungipen Antropozenoa ere esanda), eta horrek sortutako bioaniztasunaren krisia itzulezina da .

Honako hauek dira biodibertsitatearekiko mehatxu nagusiak: 

a) garapen urbanistiko eta komertziala; b) nekazaritza jarduerak; c) ekoizpen energetikoa eta meatzaritza; d) garraiobideak eta haien azpiegiturak; e) baliabide biologikoen ustiapena; f) natura-habitaten eraldaketa, suntsipena, zein espezieen jokabidearen asaldura; g) espezie inbaditzaileak eta  patogenoak; h) katastrofe klimatiko eta geologikoak; i) klima-aldaketa.

 Galera tasa 
Bioaniztasuna Lurreko  bizi-barietateari egiten dio erreferentzia: espezieen ezberdintasuna, haien aldakuntza genetikoak eta espezieen arteko elkarrekintza barne.

Mundu mailako aniztasun-galeraren egungo tasa, antzinakoarekin alderatuta, 100-1000 aldiz handiagoa dela estimatzen da .  Giza historiako beste edozein garaitan baino azkarragoa da, eta hurrengo urteetan ere haziko dela espero da. 

Iraungipen honek hainbat animalia talderi eragiten die, esaterako: ugaztunei, hegaztiei, narrastiei, anfibioei eta arrainei. Hori dela eta, zientzialariek bioaniztasunaren krisi garaikidea aldarrikatu dute, ekosistema itsastar zein lehortarretan.

Tokian tokiko galera-tasak neurtu daitezke espezie-aberastasuna (kopurua) eta denboran zehar izandako bilakaera baliatuz. Dena den, espezie-aberastasuna ez da ugaritasun absolutua edo erlatiboa bezain adierazgarria ekologikoki. Ugaritasun absolutuak espezie baten populazioaren tamaina edo dentsitatea erakusten du. Ugaritasun erlatiboak (uniformetasuna ere esanda), beste espezie batzuekiko kopuru erlatiboa erakusten du, alegia, espezie horren banakoen portzentajea. Maiztasun erlatiboak kontuan hartuta, bioaniztasunaren indize asko garatu dira. Espezie-aberastasuna, uniformetasuna eta heterogeneotasuna dira garrantzitsuenak .

 Biodibertsitate galera animalia taldeen arabera 

 Ornogabe lurtarren galera 
Hainbat argitalpenek iradoki dute ornogabe lurtarren biomasaren galera eta espezieen murrizketa dramatikoa dela. Gainbeheraren arrazoi posible bezala, autoreek azpimarratzen dute pestizida mota batzuk, neonikotinoideak eta beste agrokimiko batzuk izan daitezkeela. 

 Hegaztien galera 
Neonikotinoideek hegazti espezie jakin batzuen gainbeheran ere eragiten dute . BirdLife Internationalek finantzatutako ikerketa batek 51 hegazti-espezie kritikoki arriskuan daudela berresten du, eta 8 iraungi edo desagertzeko arriskuan sailkatu daitezkeela ere berresten du.  Ehizagatik eta maskota exotikoaren salerosketagatik ia % 30eko iraungipena dago. Hurrengo eragilea deforestazioa, eta nekazaritzak eragindakoa izan daiteke, izan ere, txoriek beren habitat eta janaria galtzen dute. Luisa Arnedo biologoak honakoa esan zuen: "Habitata desagertu bezain laster, haiek ere desagertzen dira".

Hegazti-ehiza Hego Amerikan ohikoa da. Brasilgo kultura batzuek txorien ehiza sustatzen dute arrazoi komertzialengatik, basa-hegaztiak maskotatzat saltzen baitituzte, hegaztiak haziz eta kumeak salduz. Horrez gain, hegaztiak janaritzat saltzen dituzte, baita erlijio- eta medikuntza-helburuetarako ere .

Hegaztien populazioentzat gero eta ugariagoa den beste mehatxu bat goi-tentsioko lineen ondorioz gertatzen diren elektrokuzio eta talkak dira. Espezie migratzaileek talkak jasateko arrisku handiagoa dute .

 Ur gezako espezieen galera 
Ur-gezako ekosistemak (zingira, delta,  ibaiak…) lurrazalaren % 1 dira. Lurraren proportzio hain txikia izan arren, ur-gezako ekosistemak garrantzitsuak dira, ornodunen espezieen kopuru totalaren heren bat habitat horietan bizi direlako. Ur-gezako espezieen galera-tasa espezie lehortarrena edo ozeanikoena baino bi aldiz handiagoa da. Estimatzen da  29500 espezie daudela ur-gezaren menpe bizi direnak, eta dagoeneko % 27 daude  NBGIUren Zerrenda Gorrian . Ur-gezako espezieen galeraren arrazoi nagusia babes-sistemarik eza da, egungo sistemek ez baitituzte habitat mota hauek babesten. 

Ur-gezako arrainei erreparatzen badiegu, populazioak nabarmenki murriztu dira ekintza antropogenikoa dela eta, adibidez, kutsadura eta arrantzaren gainustiaketa. Arrain migratzaileen kasuan, 1970etik 2020ra, % 76 murriztu ziren haien populazioak . 

 Zuhaitzen galera 
2021ean argitaratutako artikulu batean, zientzialariek ohartarazi zuten munduko zuhaitz espezieen herena desagertzeko mehatxupean zegoela. Horrekin batera, agerian utzi dute zuhaitzen galerak munduko ekosistemak alda ditzakeela. Horren aurrean, berehalako ekintzen beharra aldarrikatzen dute, abian jarri beharreko ekintza horiek egoera nolabait saihets dezaketelakoan. 

Horrenbestez, iraungitze horrek lekarkeena argi utzi dute hondamendi-zikloa azalduz: “Zuhaitzen iraungipenak beste flora zein fauna espezie batzuen bioaniztasun-galera ekarriko du. Horrek, aldi berean, karbono, ur eta elikagaien zikloak aldatuko ditu. Horren eraginez, baso-biziguneak eraldatuko dira, eta horiekin batera munduko ekosistemak ere nabarmen hasiko dira aldatzen" .

GTAk (“Global Tree Assessment”, ingelesetik hartutako terminoa) dituen datuetatik abiatuta: 57.989 zuhaitz-espezie daude munduan, eta horietatik, 46.391 espezieen egoera ebaluatu da. Ebaluatutakoetatik, 22.035 zuhaitz-espezie mehatxatuta daude mundu mailan. Hots, % 47,5-a. Egin dituzten ikerketa eta estimazio orotatik, gutxienez munduko zuhaitz-espezieen %31 galzori-arrisku larrian daude. 

GTAk zehaztu du % 29,9 direla biodibertsitatea sustatzen dutenak munduko ekosistemetan. Garrantzitsua da ziurtatzea edozein motatako iraunkortasun esku-hartzeak "ahalik eta nahasmendu txiki eta naturalenak izan behar duela" ekosistemari kalte gehiagorik ez egiteko.

 Espezie autoktonoen galera 
Gizakien eskuhartzeek  mundu osoko paisaia eraldatu dute. Lurreko biomasaren % 75 baino gehiago "biomasa antropogenikoa" bilakatu dute, eta horrek espezieen aberastasunean eragin du .

 Faktore eragile nagusiak 
Hauek dira beste mehatxu batzuen artean estres biotikoan eragiten duten eta espezieen galera-tasa azeleratzen duten  faktore nagusiak : 

 Habitaten galera, fragmentazioa eta degradazioa.
 Lur-erabilera intentsiboak.
 Mantenugaien gehiegizko metaketak eta beste kutsadura-forma batzuk.
 Baliabide naturalen gainustipena eta erabilera jasanezina (adibidez, arrantza-metodo eutsiezinak).
 Gatazka armatuak. Izan ere, horiek giza baliabideak eta erakundeak asaldatzen dituzte, habitaten galeran eragiten eta ekonomikoki baliotsuak diren espezieen gehiegizko ustiapena areagotzen. Horrek murrizketa demografikoak eta tokiko iraungitzeak eragiten ditu.
 Espezie autoktonoekin lehiatzen duten espezie exotiko inbaditzaileen sarrera.
 Klima-aldaketa, lehorketak eta Lurreko tenperatura-igoerak. 

 Euskal Herriko mehatxupeko espezieen katalogoa  

 Ornogabe lurtarrak 

 Aeshna affinis Vander Linden, 1820 Burruntzia
 Anodonta anatina (Linnaeus, 1758) Ibai-muskuilua
 Austropotamobius pallipes (Lereboullet 1858) Ibai-karramarro arrunt
 Brachytron pratense (Müller, 1764) Burruntzia
 Cerambyx cerdo Linnaeus, 1758 Kaprikornio handia
 Coenagrion caerulescens (Fonsbolombe, 1838) Burruntzia
 Gomphus vulgatissimus (Linnaeus, 1758) Burruntzia
 Libellula fulva Müller, 1764 Burruntzia
 Lucanus cervus Linnaeus, 1758 Kakalardo adarduna
 Osmoderma eremita (Scopoli, 1763) Kakalardo eremita
 Rosalia alpina (Linnaeus, 1758) Alpetar kakalardo adarluzea
 Unio tumidiformis Castro, 1885 Ibai-muskuilua

 Anfibioak 

 Calotriton asper (Dugès, 1852) Piriniotar uhandrea
 Discoglossus galganoi Capula Iberiar apo pintatua
 Epidalea calamita (Laurenti, 1768) Apo lasterkaria
 Hyla meridionalis Boettger, 1874 Hegoaldeko zuhaitz-igela
 Ichthyosaura alpestris (Laurenti, 1768) Gailurretako uhandrea edo Alpetar uhandrea
 Pelobates cultripes (Cuvier, 1829) Apo ezproiduna
 Rana dalmatina Bonaparte, 1840 Baso-igel jauzkaria
 Rana iberica Boulenger, 1879 Iberiar baso-igela

 Narrastiak 

 Caretta caretta (Linnaeus, 1758)    Egiazko kareta
 Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) Apoarmatu istilzale
 Hierophis viridiflavus (Lacépède, 1789) Suge berde-horia
 Lacerta schreiberi Bedriaga, 1878 Schreiber muskerra
 Malpolon monspessulanus (Hermann, 1804) Montpellierko sugea
 Mauremys leprosa (Schweigger, 1812) Apoarmatu legenardun
 Psammodromus algirus (Linnaeus, 1758) Txaradi-sugandila
 Timon lepidus (Daudin, 1802) Gardatxoa
 Zamenis longissimus (Laurenti, 1768) Eskulapioren sugea
 Zamenis scalaris (Schinz, 1822) Eskailera-sugea

 Hegaztiak 

 Alcedo atthis (Linnaeus, 1758) Martin arrantzalea
 Accipiter gentilis (Linnaeus, 1758) Aztore arrunta
 Accipiter nisus (Linnaeus, 1758) Gabirai arrunta
 Aquila chrysaetos (Linnaeus, 1758) Arrano beltza
 Ardea purpurea Linnaeus, 1766 Koartza gorria
 Asio flammeus (Pontoppidan, 1763) Zingira-hontza
 Athene noctua (Scopoli, 1769) Mozolo arrunta
 Bubo bubo (Linnaeus, 1758) Hontz handia
 Burhinus oedicnemus (Linnaeus, 1758) Atalarra
 Ciconia nigra (Linnaeus, 1758) Zikoina beltza
 Circaetus gallicus (Gmelin, JF, 1788) Arrano sugezalea

 Arrainak 

 Alosa alosa (Linnaeus, 1758) Kolaka
 Barbus haasi Mertens, 1924 Haasi barboa
 Cobitis calderoni Bacescu, 1962 Mazkar arantzaduna
 Gasterosteus aculeatus Linnaeus, 1758 Arrain hiruarantza
 Petromyzon marinus Linnaeus, 1758 Itsas lanproia
 Salaria fluviatilis (Asso, 1801) Ibai-kabuxa
 Squalius pyrenaicus (Günther, 1868) Hegoaldeko katxoa

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Bioaniztasuna
Kategoria:Biogeografia
Kategoria:Ingurumen arazoak
Kategoria:Iraungitzea
Kategoria:Elikagaien segurtasuna