María Forteza

María Mercè Forteza (Mallorca, Balearrak, 1913—1960ko urtarrilaren 27a) mallorcar zinemagile, kupletista, artista eta aitzindaria izan zen, seguraski Espainian, Mallorca izeneko filma, 1932 eta 1934 bitartean, soinu-film bat zuzendu zuen lehen emakumea.

 Biografia 
María Forteza 'xueta' jatorria zuen. Xueta edo Chueta, Mallorcako uharteko gizarte-taldea osatzen dute. Mallorcako judu kristautasunaren aldekoen zati baten ondorengoak dira, eta, historian zehar, haien jatorriaren kontzientzia kolektiboa gorde dute.

 Ibilbidea 
Espainiako Filmotekak 2020an egindako ikerketa partzialen arabera, María Forteza izan zen 1932 eta 1934 artean filmatutako Mallorca filmaren zuzendaria. Horrek Espainian soinu-film bat egin duen lehen emakumea bihurtuko luke. Aurretik, Rosario Pi izan zen, zinemaren aitzindarietako bat, El gato montés, 1935ean Espainian lehen soinu-filma filmatu izana egozten zitzaion emakumea.

Forteza xueta jatorrikoa zen. Ramón Úbedarekin (Bartzelona, 1901) ezkondu zen Bartzelonako Sant Gervasi herrian, eta senarrarekin batera pelikulak bikoizten aritu zen. 1940ko hamarkadan, senar-emazteak Lisboara joan ziren.

Palmako Antzerki Lirikoan egin zuen debuta 1924an. 1927an kupletista ospetsua zen Mallorca uhartean, Maria Baña, Maria Llobera edo Blanca de Parma artistekin batera. Ez zuen babestu 1936ko estatu-kolpea, eta Lisboara erbesteratu zen senarrarekin eta alabarekin batera. Gerra Zibilaren amaieratik 1951ra arte egon zen han. Mallorcara itzuli zenean alabarekin (senarrak Hego Amerikara bakarrik joatea erabaki zuen, eta harremana galdu zuten behin betiko). Ez zen María Fortezaren beste berririk izan, 1958an argitaratutako albiste bat izan ezik, bertan 1920an kupletista famatua zela gogoratzen zuen.

Bihotzeko gaixotasun baten ondorioz gazte hil zen Mallorcan, 1964a baino lehen (urte horretan, Úbeda senarra, alarguna zela agertzen zen pasaportean). Alaba uhartean bizi izan zen, anonimatuan.

 Mallorca filma 
Mallorca 7 minutu eta 40 segundoko film laburra da. Dokumental-egitura dramatikoa du, Ramón Úbeda senarrak ekoitzia eta hark asmatutako soinu-sistema batekin filmatua. Espainiako Filmotekaren artxiboetara iritsi zen 1982an, baina 2020ra arte ez zen ikusi, eta, beraz, ez zegoen ez filmaren ez Forteza beraren berririk.

Isaac Albéniz konpositoreari egindako omenaldia da filma, eta Fortezak filma eskaini zion hasieran. Fortezaren lana "bere borondate artistiko eta esperimentalarengatik nabarmentzen da", Mallorcako hainbat kokaleku bateratuz konpositore katalanaren opus 202 gainean: Sant Francesc, Es Born, Sa Llonja, Palmako beste eraikin enblematiko batzuk eta Cala Figuerako panoramikoak.

Zinta Úbedaren anaia baten altzari-gordelekuan gorde zen, Bartzelonan, nitratotan egindako hainbat filmekin batera. Biltegiko jabeek ordainketak jasotzeari utzi zioten eta lekua hustu egin zuten. Aurkitu zituzten filmak enkantean jarri ordez, 1982an Espainiako Filmotekari ematea erabaki zuten. Lagapen hartan Mallorca filma zegoen. Fortezak zuzendutako film labur dokumentala oker katalogatu zen, eta munduak beste hogeita hamar urte baino gehiago behar izan zituen hura aurkitzeko.

 Aintzatespenak 

 2021ean, Ciudad de Palma de Audiovisuales sariak María Forteza izena hartu zuen, eta, horrez gain, Montserrat Casas, Caty Juan de Corral eta Margaluz ere izendatu zituen, guztien omenez.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mallorcarrak
Kategoria:Emakume zinemagileak
Kategoria:Kupletistak
Kategoria:Emakume artistak
Kategoria:Emakume aitzindariak
Kategoria:Zinemaren aitzindariak