Leopold Irigarai

Leopold Irigarai (Paue, Biarno, 1875-Garindaine, Zuberoa, 1951) euskal etnografo, itzultzaile eta irakaslea izan. Bizimoduz batez ere merkataria eta irakaslea zen, baina XX. mendeko lehen laurdenean Georges Hérelle etnografo, filosofo eta irakasle frantsesaren laguntzaile izan zen ahozko euskal kulturari eta, batez ere, pastoralei buruz egin zituen ikerketetan. Hérellek pastoralen frantseserako itzulpen ugari argitaratu zituen, beti bere sinadurapean, baina gaur egun badakigu ez zekiela euskaraz. Baionako Liburutegiko katalogazioek frogatzen dute Irigarai bera izan zela Hérellek argitara emandako dozenaka pastoral (50etik gora) transkribatu eta frantsesera itzuli zituena.  

 Bizitza 
Irigarai pertsona aski ezezaguna da, eta berari dakigun gehiena Georges Hérellerekin elkartrukatutako gutunengandik datorkigu. Badakigu Pauen jaio zela 1875. urtean, eta gaztaroan Ligi-Atherein bizi izan zela. Ogibidez saltzaile eta merkataria izan bide zen: 1903-1907 urteen artean, janari denda bateko langile izan zen Maulen, eta 1907tik 1915era salgaien ordezkari edo représentant de commerce gisara aritu zen. 1913an, Garindainera ezkondu zen Anna Barcelonne eskola-maistrarekin (hiru seme-alaba izan zituzten), eta hara joan zen emaztearekin bizitzera. 1915eko otsailetik 1916ko irailera Mauleko txikizkari baten kontularia izan zen, eta ondoren berriz hasi zen bere kabuz, salgaien ordezkari gisa. 1917ko abuztuan janari-denda bat hartu zuen Bordelen, bere kontura, hiru langilerekin, eta ondoren Maulen ireki zuen beste janari-denda bat, bazkide batekin batera, familia osoarekin Garindainen bizi zelarik. 1922ko apirileko gutun batean, aseguru etxe baten ordezkari gisa agertzen da. Dirudienez, Garindainen bizi izan ziren geroztik ere, 1951ean zendu arte.

Euskal filologia eta etnografiaren arloan, ordea, paper esanguratsua izan zuen. Batetik, esan bezala, George Hérellek argitara emandako pastoral gehienen transkribatzaile eta itzultzailea bera izan zela dakigu. Adibidez, Baionako Udal Mediatekako  katalogoari esker, badakigu Heréllek emandako fondoko eskuizkribu askoren egilea Irigarai dela, Kaniko eta Beltxitine antzezlana dakarren ms. 54rena, kasu. Honela dio katalogoko sarrerak:

Badirudi Hérellentzako egindako lanak soldata extra bat lortzeko balio ziola Irigarairi, filosofoak tarteka ordainketak egiten baitzizkion. Hego Euskal Herrian ere aritu zen filologo lanetan, 1902-1903 urteen artean, lehenengo urte hartan Ligin ezagutu zuen Resurrección María Azkue  apaiz eta euskalariarekin lanetan, azken hau idazten ari zen euskara-frantsesa-gaztelera hiztegiarekin laguntzen. Ez bide zituen oso gustuko ez Azkue ez lanbide hura. Izan ere, gutunetan “diable d’abbé” ("deabruzko apaiza") eta “irascible patron” ("nagusi haserrekorra") (1903-01-05), edo “un Monsieur qui sait le latin: primo mihi”  ("latina ondotxo dakien Jauna: lehenik niri", 1903-04-17) dira hura aipatzeko erabilitako hitzak. Azkuerentzako egiten zuen lanari buruz, berriz, ondorengoa dio:

Georges Hérellekin lankidetza eten ostean ere, badirudi euskalgintzan eta Iparraldeko euskal giroan aktibo mantendu zela. Horrela dio bere eskelak, 1951ko otsailaren 1eko "Herria" egunkariaren alean agertuak:

Erreferentziak