Intxurreko herri harresitua

Intxurreko herri harresitua (edo Iruntxurreko) Iruntxur mendian, Tolosan, dagoen Bigarren Burdin Aroko herri baten aztarna da. Gipuzkoan, gaur arte, Burdin Aroko horrelako beste hamar herri gotortu baino ez dira aurkitu (Buruntza, Basagain, Murugain, Munoaundi, Murumendi, Moru, Akutu, Belaku eta Santiagomendi), eta lurralde historikoan oppidum izaera izan bide zuen bakarra. Gipuzkoako Burdin Aroaren inguruko ikerketak hasi zirenean, modu sistematikoan indusi zen lehenengoa izan zen. Indusketari esker, ordura arte ia jorratu gabe zegoen arkeologia-eremu bat ikertzen hasi da. Bestalde, aro horretako arrastoak ondo kontserbatuta daudela egiaztatu da.

2000ko uztailaren 18an, Eusko Jaurlaritzak monumentu-multzo izendatu zuen, Sailkatutako Kultura OndasunaIzendapena EHAAn.

 Ezaugarriak 

 Kokapena 
Iruntxurreko gaztelu zaharra Albiztur eta Tolosa arteko mugan dago, ipar-ekialdetik hego-mendebaldera doan eta Aldaba eta Salubita errekak banatzen dituen mendi-lerro baten goialdean, Oria ibaiko arroaren eskuineko isurialdean. Intxur mendiak bi tontor ditu eta 400 metro daude bien artean; Intxurreko herria laua den tarte horretan kokatu zuten. Albizturtik 1.500 metrora hego-mendebalderantz, eta Tolosako Aldaba auzotik 800 metrora ipar-ekialderantz. 

Bere oina Intxur (Iruntxur) eta Aldaba gainek osatzen duten mendi-lerroaren goialdean, hego isurialdean. Bere garaiera 600 metrotatik 738 metrotara aldatzen da, hartzen dugun puntuaren arabera. Herrixkak, osotara, 17 ha inguru hartzen ditu. Gipuzkoan aurkitu den handiena, gainerakoak 0,7 eta 7 ha artean baitaude: Buruntzak n 0,7 hektarea ditu, Munoaundik 7 ha, Murugainek 4,7 ha, Akutuk 3 ha, Basagainek 2,8 ha, Murumendik 1,9 ha eta Moruk 1,1 ha.  Euskal Herriko gainerako lurraldeetakoekin alderatuta, handia izaten jarraitzen du. Ikertu direnen artean, Kantauri isurialdeko handiena Arrolakoa da, 19 ha. baititu. Hego isurialdean Carastak 27 ha. ditu, baina beste asko ez dira 10 ha. izatera iristen.

 Harresia 
"Esparru/herrixka gotortu" honen ezaugarririk nabariena harresia da. Herrixka babes paraleloek (harresiak eta hobiak) babesten dute; ugariagoak direnak aztarnategiko bi gailurren inguruan, eta garapen handiagoa dutenak hego isurialdean. Ipar isurialdea ia ez dute egitura artifizialek aldezten, defentsa natural ona baitu, leku horretan lurraren malda handia baita. Azken finean, defentsa lerroak zirkulu erdiko eremu bat osatzen dute hego-mendebaldetik ekialdera. 

Harresiko horma lodiak eraiki ziren, baina lodiera aldakorra da: bi metro eta erdi leku batzuetan eta hiru metro beste batzuetan. Bere egituran hargin-horma paralelo bi sumatzen dira, eta bien arteko tartea zenbait materialez beteta dago (harriez, lurrez...).

 Etxeak 
Barruan nolabait laukizuzen itxurako oina daukaten etxetxoen aztarnak daude. Hori guneko harri naturalean nabaritzen da, zimenduak egiteko harria moztean egindako aztarnetan. Barruko eraikinetako paretak eraikitzeko adobea eta egurra erabili ziren eta lurrean partzialki ondoratua daude. Zutabeak desagertu dira, baina horiek zeuden zuloak diraute. Eraikin bakoitzak bere sutondoa zeukan, suak gorritutako lurrak eta ikatz-hondakinek erakusten dutenez.

Kantauri isurialdeko herri harresitu gairen kasu guzti-guztiotan bertako erliebearen ezaugarriez baliatu ziren defentsarako bertako biztanleak, horien osagarri    harresiak egin zituzten, eta zenbaitetan lubanarroez osaturik gainera. Oinplanoetan ere forma asko hartzen dituzte, neurri handi batean kokapenaren eraginagatik, nahiz taldearen ezaugarriekin eta beronen jarduerekin ere halako lotura bat    baduten: forma kurbatu askotarikoak dira nagusi, obalak ere ageri dira kasu    batzuetan, eta lerro zuzenak ere ikusten ditugu, esparruetako trazatu handienak mugatuz.

Gorago esan den bezala, Intxurreko etxeak bertako haitzean egokituta daude, herriaren hegal leun batean, hegoaldean, tontorretik hurbil. Edonola ere terraza itxurako  azalerak, naturalak zein bestelakoak, oso maiz ikusten dira esparru hauetako gehienetan, eta badirudi, gainera, nagusiki bertan biltzen zirela biztanleen    jarduera gehienak.

 Hobiak 
Bestalde, harri naturalean beste zulo batzuk daude, mutur batean zirkulu-erdiko forma dutenak. Badirudi euria biltzeko erabiltzen zirela.

 Datazioa 
Material arkeologikoak ikusita, eta karbono-14 analisiaren emaitzak kontuan izanda, lekua, kulturaren aldetik, Bigarren Burdin Arokoa da.

 Ekonomia 
Nekazaritza eta abeltzaintza izan zituzten jarduera nagusiak, eta herrixken arteko merkataritza ere bazegoela uste dute indusketako arduradunek. 

 Aurkikuntza esanguratsuenak 
Aurkitutako objektuen artean, ohikoenak zeramikazkoak dira, guzti-guztiak eskuz egindako ontziak, tornua erabili gabekoak, alegia. Hainbat neurritakoak dira, txikietatik hasi eta gauzak gordetzeko ontzi handietaraino. Formaz ere ezberdinak dira: S profilekoak, kono-enbor formakoak, lepo irekikoak edo irekitzera egiten dutenak. Batzuetan nagusiki digitaziodun kordoi edo lokarriz apainduta daude. Hondoak lauak dira, lurrean edo apal batean gordetzeko modukoak.

Burdinezko tresnen artean, hainbat objektu eskuratu ahal izan ziren: igitai txiki bat, aizto zatiak, grapa bat, igeltxoak, zurtoinak eta beste aztarna batzuk. Horrez gain, burdin zepak aurkitu dira, eta horrek esan nahi du  bertan ekoizten zirela burdinezko objektuak.

 Oria Arroko herri harresitu garaiak 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.077789, 43.171213]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.0167, 43.2381]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.1471, 43.116]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
        {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.20222, 43.09167]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F80303","stroke-width": 3},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-2.20222, 43.09167], [-2.1471, 43.116], [-2.0167, 43.2381], [-2.077789, 43.171213]
        ]
      }
    }
  ]
}Oria ibaiaren ibarrean Burdin Aroko lau herrixka topatu dira: Buruntza Andoainen, Basagain Anoetan, Intxur Tolosa eta Albizturren, eta Murumendi Beasainen. Lau herrixkak, begi kolpe batean, bata bestearekin lotuta daude. Itsasoaren mailatik 295 metrora dago Basagain, eta 2,8 hektarea ditu. Basagaindik Oriako ibar guztia kontrola zezaketen, baita Hernio azpiko ibar osoa ere. Indusketaren zuzendariaren esanetan, ordea, burdinak eraman zituen garai hartako biztanleak Basagaingo gain horretara. Indusketan ez zuten laberik topatu, baina, esate baterako, burdinaz egindako golde nabarra topatu zuten.

Gure aroaren aurreko milurteko epea da Burdin Aroa, eta bigarren zatian hasi zitzaion burdina brontzeari gaina hartzen. Karbono-14 bidezko datazioak egin dituzte Basagainen, eta herrixkan aktibitatea K.a. 300 urtean hasi eta K.o. lehenengo hamarkadetara bitartekoa izan zela frogatu dute.

 Aurkikuntzaren historia 
1560az geroztik bazen toki honen berri. Alabaina, berraurkikuntza, XX. mendeko 50. hamarkadan gertatu zen, C. Elosegik barrutia hegazkin batekin ikusi zuenean. Informazioa J.M. Barandiarani iritsi eta indusketa kanpaina batzuk egin zituen. Ez zuen objekturik aurkitu, baina gunea Burdin Aroko herria zela baieztatu ahal izan zuen. 1985. urtean Xavier Peñalverrrek kanpaina arkeologiko batzuk abian jarri zituen. Hasieran, katak  egini ziren okupazio aldea zein zen zehazteko eta aldi berean, goreneko harresiaren zona batean indusketak hasi zituzten, Bizitoki eremuak definitu zituztenean, indusketak beste eremutara zabaldu ziren.

 Erreferentziak 

 Bibliografia gehigarria 

 Barandiaran, Jose Miguel : «El castro de Inchur. I campaña de escavaciones - 1957». Munibe, 139-149 or.
 Villegas Vega, Antonio (2021) «La edad del hierro en Gipuzkoa : Los ejemplos de Intxur, Munoaundi y Basagain» in:  IV Jornadas de Arqueología: Máster Oficial conjunto en Arqueología. ISBN: 9788409303007.
 Cubero Corpas, Carmen  (1996) «Estudio paleocarpológico de muestras de Intxur (Albistur, Tolosa, Guipúzcoa)». In: Pablo Ramil Rego eta beste: Biogeografía Pleistocena-Holocena de la Península Ibérica. ISBN: 8445317164,. 297 or.
 Peñalver Iribarren, Xabier eta Uribarri Agirrebengoa, Eloísa (2002) Intxur: Burdin Aroko herrixka = poblado de la Edad del Hierro. Albitzur. Gipuzkoa : Lizardi. ISBN: 8460747875.
 Peñalver Iribarren, Xabier  (2000) El bronce final y la edad del hierro en la vertiente atlántica de Euskal Herria. Barandiarán Maestu, Ignacio   (tesi zuz). Euskal Herriko Unibertsitatea.
 (2004) “Intxur herri harresituko (Albiztur-Tolosa, Gipuzkoa) etxebizitza protohistorikoa”. KOBIE (Serie Anejos). Bilbo : Bizkaiko Foru Aldundia-Diputación Foral de Bizkaia,  6. zk. (1 lib), 285 - 296. ISSN 0214-7971
 Zapata Peña, Lydia  (2005)  «Agricultura prehistórica en el País Vasco litoral» Munibe Antropologia - Arkeologia,  ISSN: 1132-2217,  57 Zk., 1, (Ejemplar dedicado a: Homenaje a Jesús Altuna),  Donostia. 553-561 or.

 Ikus, gainera 
 Basagaingo herri harresitua
 Buruntza
 Murumendiko herri harresitua
 Euskal Herriko kastroak

 Kanpo estekak 

 Intxurreko herrixka. Ondarea. Kultura ondarea. Kultura eta Hizkuntza Politika Saila. Eusko jaurlaritza.
 Burdin Aroko herri harresituak Gipuzkoan, Gipuzkoako Foru Aldundia. Xabier Peñalver eta Sonia San José Santamaría. Argazkiak: Lamia eta beste batzuk.
 Intxurreko igitaia
 Arrizabalaga, Mikel (2013ko maiatzaren 31) «Iruntxurreko herrixka» Berria

Kategoria:Euskal Herriko kastroak
Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa