Haur aldatua

Haur aldatua () Europako hainbat kondairatan eta herri-sinesmenetan maitagarri, xana, troll, elfo edo fantasiazko beste izaki baten semea zein alaba da, eta ezkutuan lapurtutako haur baten lekuan utzia. Aldaketa horretarako ustezko motibazioa tokien arabera aldatu egiten da: giza zerbitzari bat izateko gogoa zein haurrenganako maitasuna edo maltzurkeria hutsa.

Kondaira horietako askoren atzean, haur deformatuen edo atzeratuen jaiotza zegoen. Antzina, jendeak uste zuen naturaz gaindiko izaki batek haur horiek aldatzen zituela gurasoek bataiatzeko astia izan aurretik. Irlandan ere, ezkerra izatearen azalpena zen haur aldatuena. Aldatzen ari den mutikoaren gaia Petronioren Satyrikon liburuan agertzen da.

 Tradizioak 

 Grezia klasikoan 
Greko-erromatar literatura klasikoan, Petronioren Satirikoi liburuaren pasartea da (LXIII, 1-12). Bertan, hildako semearen gorputza besoetan hartu nahi duen ama bati eraso egiten diote estrigreek (lat. strigae) eta semea kendu egiten dute, eta horren ordez, lastozko panpin moduko bat ematen diote.

 Eskandinaviako folklorean 
Europako toki askotan bildu dira horrelako tradizioak. Eskandinavian, esaterako, gurasoek guraize pare bat edo aizto bat jartzen zuten bataiatu gabeko haurtxo baten sehaskaren gainean, folkloreko izaki gehienek altzairuaren beldur zirela uste baitzen. Hala ere, ustezko aldaketa hori gertatzen bazen, herri-sinesmenek askoz ere neurri gogorragoak hartzea gomendatzen zuten: trollaren amari haurra itzultzera behartzeko, troll haurra omen zena krudelkeriaz tratatu behar baitzen: ustezko haur aldatua flagelatu egiten zen, zabor pila batera botatzen zitzaion edota labe bero batean sartzen zitzaion. Behin, gutxienez, emakume bat epaitu zuten semea labe batean hil zuelako.

Kondaira batzuetan, aldatu den haurra hauteman daiteke; izan ere, haurraren itxura badu ere, ehun urtetik gorako izaki bat da. Garaiz deskubritzen zutenean, elfoek itzuli egin behar izaten zuten. Grimm anaien ipuinek kontatzen dutenez, semea aldatu diotela uste zuen emakume bat garagardoa prestatzen hasi zen ezkur baten oskolean. Aldatutako haurrak zera esan zuen: «Basoko haritz bat bezain zaharra naiz, ez dut inoiz ikusi garagardoa ezkur batean prestatzen», eta desagertu egin zen. Europako elezaharretan, estratagema horren beste aldaera bat aurkitzen da: amak irakiten jartzen ditu arrautza-oskolak sutan, eta ustezko haurtxoa, harrituta, «Ehun urte jaio nintzen, eta inoiz ez hainbeste eltze ikusi» (Asturiasko bertsioa) edo «Ikusi dut haritzaren aurreko lehen ezkurra, baina inoiz ez zuen ikusi arrautza-oskoletan egosten!»

Ipuin suediar batean, haur trolla landetxe batean hazi da, eta haurra troll artean hazi da.' Mundu guztiak gomendatu dio giza amari aldatutako haurra tratu txarrez uzteko, trolek berriro alda dezaten.' Hala ere, emakumeak uko egin dio haur errugabe baina moldatu gabeari, eta bere semea balitz bezala tratatzen saiatu da.' Azkenean, senarra troll gaztea erretzen saiatu da, baina emakumeak erreskatatu egin du, eta gizonak paseo bat ematera eraman du basoan hiltzeko.' Nola edo hala, bere erabakitik damutu eta trollaren bizitza barkatzen du. Bat-batean, semea itzuli egin da, eta aitari kontatu dio maitasunak sorginkeria hautsi zuela eta askatu egin zuela.' Izan ere, norbait trollarekin ankerra izaten saiatzen den bakoitzean, ama trollak berdin tratatzen du haurra.

Suediako beste ipuin batean (irudian erakusten den bezala), trolek printzesa bat bahitu eta bere alabak ordeztu du (ama trollaren nahien kontra samar). Neska aldatuak guraso berriekin hazten dira, eta biak gazte eder bihurtzen dira, baina egokitzeko zailtasunak dituzte. Giza neska atsekabetuta dago bere senargaiarekin, troll printzearekin; neska trolla, berriz, aspertuta dago, bere bizitzarekin eta bere mutil-lagun aspergarriarekin. Kasualitatez, basoan galdu dira biak, beren bizitzako gorabeherekin haserre, eta konturatu gabe gurutzatu dira.' Giza neska gaztelura iritsi da. Han, erreginak berehala ezagutu du, eta neska trollak emakume troll bat aurkitu du, lan egiten duen bitartean garrasi egiten duena. Neska trollak barre egiten du, izan ere, troll emakumea ikusi duen beste edozein pertsona baino askoz dibertigarriagoa da, eta amak zoriontsu ikusten du nola itzuli den bere benetako alaba. Biak egun berean ezkontzen dira.

 Asturiasen 
Aldatutako haurrei buruzko kondairak ugariak dira Asturiasko folklorean ere. Han, sarritan, xana edo injana esaten zaie. Izaki feeriko ederrak dira, baina ez beti onak, giza haurtxoen ordez xaninak jartzea, ama gizatiar batek haien umeak bataiatu eta maitatu ditzan.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Europako folklorea
Kategoria:Fantasiazko izakiak
Kategoria:Naturaz gaindiko elezaharrak
Kategoria:Irlandako folklorea
Kategoria:Alemaniako folklorea
Kategoria:Norvegiako folklorea
Kategoria:Eskoziako folklorea
Kategoria:Suediako folklorea
Kategoria:Ingalaterrako folklorea