Frantzisko Xabierren beso ustelgabea

Frantzisko Xabierkoaren beso ustelgabea Il Gesù elizan (Erroma, Italia) gordetzen den erlikia da, Frantzisko Xabier euskal santu katolikoaren eskuin beso erdi-momifikatua. Haren gorputzaren zatirik handiena Goa estatuan badago ere (India), munduan zehar barreiatuta dauden beste erlikietatik handiena eta esanguratsuena da beso hau. 

Bere esanahi historikoarengatik, tarteka munduan zehar bidaiatzen du. 1922an Nafarroa Garaian eta Ipar Euskal Herrian egindako erromesaldiaz gain, munduari bira eman zion. Gerra Hotzaren garaian, eta Nafarroara egiten dituen bisitez gain, Kanadan ere erromesaldiak egin ditu.

 Frantzisko Xabierren gorpua hil ondoren 
Frantzisko Xabier 1552. urtean hil zen, Shangchuan-en, gaur egungo Txinan. Ematen duenez, bertan kendu zioten lehen haragi zatia, ezkerreko belaunetik, gorputz jada ustelgabea zela argudiatuta. Portugalerantz zihoan lehen itsasontzian sartu zuten, nahiz eta helburua ez zen izan Lisboa. Gorpua, lehenengo, Malakara eraman zuten, gaur egungo Malaysian, eta bertan lurperatu zuten tarte txiki batez. Handik urtebetera, haren gorpu nonbait ustelgabea Goara eraman zuten, gaur egungo Indian. Une horretarako bere eskumako hankako behatz handia izan ezik, beste behatz guztiak faltan zituen. Goara iritsi zenean, 1554an, Isabel de Carom izeneko emakume batek hozka egin zion eta ezker eskuko falange bat kendu zion. Kronika batzuen arabera, kendu ziona oineko falange bat izan zen, eta ez eskukoa. Erlikia hori euren etxean egon zen, familian, harik eta 2006an familiak anekdota hori irakurri, benetakoa zela jakin eta hatza itzuli zuen arte.

1614. urtean, eskuin besoa moztu zion apaiz jesuita batek (artean ez zen santua Xabierkoa, 1622an izan baitzen kanonizazioa), Claude Aquaviva jesuiten agintariaren eskaerari jarraituz. Besoa ukondotik behera moztu zuten, eta Erromara bidali. Beso horren zatirik handiena, harrezkero, jesuiten Erromako eliza nagusian dago, Il Gesù elizan, santuari eskainitako aldarean. Besoa Erroman zegoela, zati txiki bat moztu zioten berriro, eta Malinasera bidali zen, Belgikara. Malinasko katedralean gordetzen da zati hori, beso osoa irudikatzen duen erlikia baten barnean.

1619ko apirilaren 27an eskumako besoaren beste zatia, sorbaldatik ukondora zihoana, moztu zuten berriro ere, eta Japoniara bidali zuten, euren lehen apostoluaren erlikia gisa. Omoplatoa hiru zatitan banatu zen, eta Kochira (India), Malakara (Malaysia) eta Macaora bidali ziren. Herbeheretarrek Malaka (1641) eta Kochi konkistatu zituztenean (1660ko hamarkada), erlikia horiek galdu ziren. Macaoko zatia oraindik ikusgai dago.

1636an, barne organo guztiak, bere erraiak, santuaren gorputik atera eta mundu osoan barreiatu zituzten. Erlikien artean haren hesteak edo birikak zeuden. 1782an egindako gorpuaren erakusketan, Goako Inspektore Orokorrak esan zuen erlikietako bat bere etxean zegoela, eta oraindik bere oinordekoen eskuetan dago, Portugalen. Besteak 1902ean iritsi ziren Xabierko gaztelura. Erraietako batzuk Jerezen daude (Espainia).

Gorpuaren zatiak erortzen joan dira denborarekin. 1890ean hankako hatz bat erori zen, eta 1894an erlikia gisa jarri zuten Goako Bom Jesus elizan. 1910ean laugarren behatzeko artikulazioak erori ziren, eta horiek ere aparte jarri zituzten. 1952an hanka bateko azal zatiak eskegita zeuden. Jose da Costa Nunes patriarkak azal zati hori moztu, zati txikiak egin, eta erlikia gisa zabaldu zituen munduko leku askotan. 1964an beste azal zati bat Mumbaira eraman zen.

Erlikia horiez gain, hezur txiki bat dago Bhatpal-Canacona elizan, Goan. Beste luzeago bat Margaon (India) eta haren odolaren erlikia bat Colverdalen (Vancouver, Kanada). Gorputzaren zatiren bat duen urrezko eta zilarrezko erlikiario bat dago Rhode Islanden, eta beste bat Green Bayn, Wisconsinen, biak AEBetan. Erlikia txiki bat dago Anberesen, nahiz eta ez dagoen argi gorputz zatia ote den.

 Besoa Erroman 

Gesù elizan, Erroman, Frantzisko Xabierren eta Inazio Loiolakoaren bi kaperek osatzen dute transeptua, eta horrelaxe daude Jesusen Lagundiaren bi sortzaileak aurrez aurre. San Frantzisko Xabierren kapera Pietro da Cortonak eta Carlo Fontanak diseinatu zuten, 1674 eta 1678 bitartean. Carlo Marattaren San Frantzisko Xabierren heriotza margolana eta Giovanni Andrea Carloneren freskoak ditu. Bertan gordetzen da besoaren erlikia, erromesaldiak egiten ez dituenean.

Erlikia biltzeko zilarrezko obalo bat du inguruan, eta kaperaren aldarean dago, brontzezko aingeru baten azpian, lirio bat eskutan duena. Erlikia-ontziaren atea zilarrezkoa da, eta Getsemaniko baratzeko otoitzaren erliebe bat du.

 Besoaren erromesaldiak 
Gorpua historiako une askotan erakutsi da Goan, azkenekoz 2024ko neguan. Portugalen esku egon zen Goa 1961ra arte, eta urte horretan bertan Portugal saiatu zen gorpua Portugalera eramaten, arazo sozial handia sortu zuena. Baina besoak ohikoak izan ditu erromesaldiak, batez ere 1922tik, kanonizazioaren hirugarren mendeurrenean.

 1922ko erromesaldia Euskal Herrian 
1922an Nafarroara besoa ekartzeko ekimena jarri zen abian, XIX. mendearen amaieratik aurrera ohikoak bilakatu baitzen mendeurrenak ospatzea. Besoarekin batera, bigarren mailako erlikia bat ekarri zen Madrildik, Karramarroaren KristoaKarramarroaren Kristoa bigarren mailako erlikia bat da, hau da, santuaren jabetza izan zen objektu bat. Tradizioaren arabera, santua Seramera bidean zela (gaur egungo Indonesian), ekaitz handia jasan zuten. Ekaitza gelditzeko asmoz, bere gurutzea atera zuen, baina itsasora erori zitzaion. Hurrengo egunean, karramarro batek itzuli zion.. Besoa Erromatik etorri zen eta Luzaiden egin zitzaion harrera, hortik Orreagara joateko. Maiatzaren 10ean, 42 autoz osatutako karabana batek Iruñera eraman zuen, Agoitz, Urrotz eta Uharte bisitatu ostean. Iruñean prozesio handia antolatu zen, erraldoiekin, kofradiekin eta udalarekin. Karramarroaren kristoa, bestetik, Alfontso XIII.a Espainiako erregearen esku zegoen, eta Altsasutik sartu zen Nafarroara, martxoaren 1ean hasita. Biek batera Nafarroa Garaia eta Nafarroa Beherea bisitatu zituzten urriaren 8ra arte. Ekimen nagusia maiatzaren 15ean egin zen, Nafarroako Rural Kutxak bultzatuta, 7.000 nekazari Xabierreraino eraman zituena. Erromesek, gazteluaren aurrean, besoaren eta Karramarroaren Kristoaren bedeinkapena jaso zuten.

Irailaren 21etik 25era ekitaldi nagusiak antolatu ziren Iruñean eta Xabierren. Iruñean hainbat sermoi eta ekitaldi erlijioso egin ziren, eta 23an Xabierrera erromesaldi ofiziala abiatu zen, Hego Euskal Herriko lau diputazioetako arduradunekin eta Alfontso XIII.arekin, Donostiatik autoz iritsi zena. Irailaren 24an Iruñean gaueko ekitaldi bat egin zen, eta goizean prozesioa egin zen Sarasate pasealekuraino. Iruñeko erraldoiak, Pamplonesa musika banda eta Lizarra eta Zangozako bandak izan ziren, 2.000 ume aurrean zirela, 215 udalen bandekin, Hego Euskal Herriko lau euskal diputazioekin, Done Mikel Aralarkoaren irudia eta San Ferminena. Irudi guztiak Foruen Monumentuaren oinean jarri ziren.

Nafarroa Garaitik Erromara bidean, hiru eguneko ibilbidea egin zuen Ipar Euskal Herrian barna. François Gieure Baionako apezpikuaren arabera, kontuan hartu behar zen Frantzisko Xabierren ama Azpilkuetakoa zela (benetan Xabierko gazteluan jaio zen) eta aita Jatsukoa, biak Baionako elizbarrutiaren parte santua jaio zenean. Horregatik, besoaren bisitan, "mirariz", Baionako elizbarrutia "berrosatu" zela aipatu zuen, Baionako apezpikua Elizondora gonbidatu baitzuen Iruñeko apezpikuak, irailaren 28an, eta biek batera egin zuten Jatsurako bidea, Nafarroa Beherean. Lehenengo Baigorrira eraman zuten besoa, eta mugan ez zuten prozesioa gelditu. Hortik Donibane Garazira mugitu zuten, eta meza handi batekin jaso zuten. Donibane Garazitik Jatsura eraman zuten, aitaren jaioterrira, eta Donazaharretik aurrera Lakarrako zaldunek babestu zuten besoa. Jatsun herritarrek kantari jaso zuten: Eskualdunen lore pare gabea / zuri gaude oihu saminetan, / entzun zazu herritarren galdea, / zu zarena zeru gain gainetan. Suhuskune, Heleta eta Lekuinetik igarota, Hazparnera joan zen ondoren besoa, dagoeneko Lapurdin. Gaua bertan pasa zuten, urriaren 1ean Kanbora joan aurretik. Itsasun jendea oihu batekin hasi zen, Baionara iritsi arte iraun zuena: Gora, gora saindu handia! Gora, gora Eskual Herria!. Kanboko aita Goienetxe apaizak euskaraz egin zuen bere hitzartzea. Kanbotik Arnaga eta Larresorotik Uztaritzera joan zen besoa, Baionara iristeko bidean. Baionako katedralean meza erraldoia egin zioten, musikariek lagunduta. Urriaren 2an Angelu, Donibane Lohizune eta Urruñatik egin zuen bidea Hendaiara, horietako geldialdi bakoitzean besoa ikusi nahi zuten milaka pertsona jasoz. Hendaian jendetzak harrera beroa egin zion, garaiko kroniken arabera, elizan ezin sartuta, inguruko herrietako milaka pertsona joan ziren, eta Hendaiako kaleak lore ugarirekin dekoratuta zeuden. Hor amaitu zen Euskal Herrian egindako erromesaldia, baina Ipar Euskal Herritik Erromara bidean Okzitaniako Tolosatik igaro zen, eta bertan beste jai bat antolatu zuten.

 1949: Japoniara, antikomunismoa eta Gerra Hotza 
1949an, Xabierkoa Japoniara iritsi eta lau mendera, besoaren erlikia Japoniara eraman zuten, Bigarren Mundu Gerra amaitu eta gutxira, lehenago Iruñetik berriro ere pasatuz. Une esanguratsua izan zen herrialdeko katolizismoaren historian. Zeremonia eta gurtza handiz hartu zuten hiru miliako prozesio batean Nagasakiko Oura katedral katolikotik Hogeita sei Martirien muinoraino. Gunea bonba atomikoak suntsitu zuen lau urte lehenago, eta japoniarrak oraindik doluan zeuden galerarengatik. Meza suntsitutako katedralaren aurrietan egin zen, Urakamin, 1949ko azaroaren 23an. Garaiko kroniken arabera, Bigarren Mundu Gerraren osteko itxaropen eta sendotasun espiritualaren iturri ere eman zien. Life aldizkariak aipatu zuenez, Gerra Hotzaren testuinguruan egindako bisita izan zen, AEBak Japonian komunismoa gelditzeko –han azkar hedatzen ari baitzen–, katolizismoa eta protestantismo bultzatzeko asmoa baitzuten.

Japoniako bidaia antikomunismoa eta Gerra Hotza loturik zeuden Espainiako agintari frankista eta karlistentzat. Bidaiaren antolaketan AEBek paper garrantzitsua izan zuen, baina Espainiari eskatu zion gerraontzi bat ere jartzeko, eta Nafarroak eskumena izan zuen erromesaldi propioa antolatzeko Japoniara. Erromesek konbertsioa nahi zuten, komunismoak bultzatzen zuen ateismoaren aurrean. Are gehiago, hasiera batean Erromatik Indiara eta hortik Japoniara eraman nahi zen besoa, AEBtik itzuliz, baina Pan Am enpresak aukera ematen zuenez pezetetan ordaintzeko, bidaiaren norabidea aldatu zuten, eta Erromatik Madrilera, hortik Iruñera, eta, sekretuan mantendu nahi bazen ere, jendetza bilduta, hortik Xabierrerako bidea egin zuen besoak. Xabierren Yamaguchiko elizarako lehen harria atera zen, gaztelutik bertatik. Bartzelonatik New Yorkera, handik Kaliforniara eta, Ozeano Barea zeharkatuta, Japoniara joan zen besoa. Bide horretan herrialde komunistak inguratzen ziren, Fatimako Amarekin egiten zen bezala, eta bereziki Txinaren aurkako mezu gisa ikusi zuten antolatzaile espainiarrek. Nafar katolikoek lau puntuz osatutako gurutzea ikusten zuten mapan: Aralar eta Xabier eta Orreaga eta Montejurra lotzen zituen irudiak. El Pensamiento Navarro egunkarian 1964an argitaratu zen artikulu batean esaten zen: "Aralarrek erresuma zaharrarekin batzen gaitu; Montejurrak Espainia tradizionalarekin; Orreagak Europarekin; eta Xabierrek, munduarekin"R. Ollaquindia, «Al este, Javier», El Pensamiento navarro, 1964-3-1..

Espedizioak, itzuleran, Manila, Mumbai, Damasko, Jerusalem, Istanbul eta Erroma bisitatu zituen. Jerusalemera egindako lehen erromesaldia izan zen hamabost urtean, oraindik 1948ko arabiar-israeldar gerran murgilduta zegoena. Erromesaldian zeuden pertsonen artean, agintari zibil eta elizakoez gain, Rosario Jaurrieta Baleztena zegoen, Nagasakiko martiri baten senide urruna zena, edo Francisco Javier Yárnoz Orkoien, Yamaguchiko elizako arkitektoa. Errekorrak ere hautsi zituen, taldean egindako mundu-bira erromesaldirik handiena izan baitzen.

 Ondoren egindako erromesaldiak 
1922ko erromesaldi handiaren ostean, besoa beste hainbatetan egon da Nafarroan. 1949an, Japoniara iritsi eta 400 urtera, beste bisita bat egin zuen. 1952an, hil eta 400 urtera, Nafarroan berriz egon zen. Xabierraldiak 1940an hasi ziren, eta 25. urteurrena eta 50. urteurrena ospatzeko 1965ean eta 1990ean, berriro ekarri zuten Nafarroara, 2006an, bezala.

 2018ko erromesaldia Kanadara 
2018ko urtarril-otsailean, Frantzisko Xabierkoaren beso ustelgabearen erlikiak hilabeteko erromesaldia abiatu zuen Kanadan zehar, Catholic Christian Outreach (CCO) unibertsitate-taldeak sustatuta, Ottawako Artxidiozesiarekin eta Jesusen Konpainiarekin lankidetzan. Ibilbidea urtarrilaren 3an hasi zen Quebec hirian eta gutxienez hamalau hiritatik igaro zen, Saint John's, Halifax, Antigonish, Kingston, Toronto, Mississauga, Winnipeg, Saskatoon, Regina, Calgary, Vancouver, Victoria eta Montreal barne; otsailaren 2an Ottawan amaitu zuen. Bere egonaldian zehar, erlikia katedraletan, parrokietan, unibertsitateetan, eskoletan eta Lehen Nazioetako erreserba batean erakutsi zuten, baita Kanadako hiriburuan otoitz egiteko unibertsitate topaketa jendetsu batean ere. 13.000 erromes baino gehiago joan ziren Mississauga elizan hura gurtzera, hedabide katolikoek jakinarazi zutenez. Angèle Regnierrek, CCOko sortzaileetako bat, erlikia lagundu zuen Erromatik, eta “besoarekin bidaiatzea lagun batekin bidaia egitea bezala” izango zela adierazi zuen. Ekitaldia Kanadaren sorreraren 150. urteurrenaren ospakizunaren barruan kokatu zen.

 Frantzisko Xabierren besoa eta pilota 
San Frantzisko Xabier pilotarien zaindaria da, 1962ko Munduko Pilota Txapelketan hartutako erabakiaren ondotik. Behinola, apaizek maiz jokatzen zuten esku-pilotan, baita paxaka izeneko modalitatean ere, baina ez dago frogarik adierazteko Frantzisko Xabierkoa horretan aritzen zenik. Uste horren oinarrian dago 1949an Japoniara egindako bisitan Iruñetik pasatzerakoan Ramón Gil Lasantas Nafarroako Pilota Federazioko lehendakariak adierazitakoa:

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
Gidoia:  Eneko Barberena. 
Lokuzioa: Intza Alkain. 
Sintonia eta soinuteria: Nagore Etxabe Antuxuna. 
Informazio gehiago: 100objektu.eus

Kategoria:Frantzisko Xabierkoa
Kategoria:Kristau erlikiak
Kategoria:Beso eta esku ustelgabeak
Kategoria:Euskal Herriko erlikiak