Hondakin arriskutsu

Hondakin arriskutsuak hondakin kategorietako bat dira, herrialde bakoitzaren legeriak definitzen duenaren araberakoak, eta hondakin ez-arriskutsuen kategoriaz bereizten dira. Ingurumenerako edo osasunerako arriskutsuak dira, epe labur, ertain edo luzerako, zuzeneko nahiz zeharkako ondorioen bidez.

Horregatik, hondakin arriskutsuak modu berezituan jaso, garraiatu eta tratatu behar dira. Gainera, estatuen, komunitateen (Europar Batasuna barne) edo enpresen estrategiak daude halako hondakinen ekoizpena murrizteko helburuaz. Hondakin arriskutsuak zabortegi komunitario berezietara eraman daitezke.

Hondakin arriskutsuak erraustuz edo zabortegi berezietan lurperatuz ezaba daitezke; Frantzian, adibidez, «hondakin arriskutsuak biltegiratzeko instalazioak» (installation de stockage de déchets dangereux ISDD) deitzen dira. Lehentasunez, halako hondakinak balioztatu ―hau da, beste material bat edo energia bihurtu― egin behar dira.

 Definizioa eta karakterizazioa 

 Definizioa 
Europar Batasunean (besteak beste Frantzian, Ingurumen kodearen arabera) 2008ko azaroaren 19ko Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2008/98/EB Zuzentarauak, hondakinei buruzkoak, xedatutakoaren arabera, arriskutsutzat jotzen dira III. eranskinean zerrendatutako propietateetako bat edo gehiago duten hondakinak  (2015eko ekainaren 1eko CLP araudiaren bidez harmonizatuta daude).
KodeaJabetzaDeskribapenaHP1LehergaiaErreakzio kimiko baten ondorioz, inguruan kalteak sortzeko adinako gasak tenperatura, presio eta abiadura jakin batean aska ditzakeenak. Hondakin piroteknikoak, peroxido organiko lehergarrien hondakinak eta hondakin autoerreaktibo lehergarriak kategoria honetan sartzen dira.HP2OxidatzaileaBeste materia batzuen errekuntza eragiteko edo bultzatzeko gai den hondakina, gehienetan oxigenoa hornituz.HP3SukoiaHondakin likido sukoia, 60 °C-tik beherako sugar puntua duen hondakin likidoa edo gasolioen, diesel erregaien eta berokuntza olio arinen hondakina, sugar puntua > 55 °C eta ≤ 75 °C tartekoa duena. 
Hondakin solidoa edo likido piroforiko sukoia, kantitate txikitan bada ere, bost minutu baino gutxiagoan su har dezakeena airea ukitzean.Hondakin solido sukoia, erraz sukoia dena, edo sutea eragin edo larriagotu dezakeena marruskaduraz piztuta.Gas hondakin sukoia, airean 20 °C-ko tenperaturan eta 101,3 kPa-ko presio arruntean sukoia dena.Hondakin hidrorrreaktiboa, urarekin kontaktuan jarriz gero, gas sukoiak kantitate arriskutsuetan askatzen dituena.Bestelako hondakin sukoiak, aerosol sukoiak, autoberokuntzako hondakin sukoiak, peroxido organiko sukoiak eta hondakin autoerreaktibo sukoiak.HP4Narritagarria: larruazaleko narritadura eta begietako lesioakLarruazalean narritadura edo begietan lesioak eragin ditzakeen hondakina, ukituz gero.HP5Toxikotasun espezifikoa xede organo batentzat (STOT) - arnasketa bidezko toxikotasunaXede organo batentzat toxikotasun espezifikoa eragin dezakeen hondakina, esposizio bakar edo errepikatuaren ondorioz, edo arnasketaren ondoriozko ondorio toxiko akutuak.HP6Toxikotasun larriaAhotik edo azaletik hartu ondoren edo arnastuz gero, ondorio toxiko larriak eragin ditzakeen hondakina.HP7KartzinogenoaMinbizia eragin edo haren eragina areagotzen duen hondakina.HP8KorrosiboaAzalean korrosioa eragin dezakeen hondakina.HP9InfekziosoaMikroorganismo bideragarriak edo haien toxinak dituen hondakina, jakina denean edo uste izateko arrazoi sendoak daudenean gizakien edo beste organismo bizidun batzuen gaixotasunen erantzule direla.HP10Ugalketarako toxikotasunaGizon eta emakume helduen funtzio sexualean eta ugalkortasunean ondorio kaltegarriak dituen hondakina, eta ondorengoen garapenerako toxikotasuna.HP11MutagenoaMutazioa eragin dezakeen hondakina, hau da, zelula baten material genetikoaren kopuruari edo egiturari eragiten dion aldaketa iraunkorra.HP12Toxikotasun akutuko gasak askatzeaToxikotasun akutuko gasak askatzen dituen hondakina (Acute tox. 1, 2 edo 3) ura edo azido bat ukituz gero.HP13Hipersentikortasun eragileaLarruazalerako edo arnas organoetarako sentsibilizatzaile gisa ezagutzen den substantzia bat edo gehiago dituen hondakina.HP14EkotoxikoaIngurumeneko osagai batentzat edo gehiagorentzat arrisku berehalakoak edo geroratuak dituen edo izan ditzakeen hondakina.HP15Lehen aipatutako propietate arriskutsuetako bat izan dezakeen hondakina, jatorrizko hondakinak zuzenean ez duena.
Gainera, gogoan izan behar da hondakin erradioaktiboek berariazko legeria bat dutela.

 Izenak 
Hondakin arriskutsuak etxetan, komunitatetan edo ekoizpen gunetan sortzen dira. Noizbehinkako hondakinak izan daitezke, kopuru urrian sortuak, hala nola gailu elektronikoen hondakinak, lorategian berdeguneak mantentzeko erabilitako produktu fitosanitarioetatik sortutakoak, edo eraikuntza, birgaitze edo eraispen obretan sortutakoak. Industria espezializatu batek sortutako hondakinak ere izan daitezke.

Zenbait izendapen, ez beti berdinak, erabili izan dira hondakin arriskutsuak azpikategorizatzeko, bereziki ekoizlearen arabera:

 industria hondakin arriskutsuak;
 etxeko hondakin arriskutsuak;
 zaintza jardueretako hondakinak.

 Hondakin arriskutsuak 
Europar Batasunak Hondakinen Europako Zerrenda (HEZ)  onartu zuen 2000-2001-2014 urtetan.

Hondakinen sailkapen edo katalogo horren barruan, hondakin arriskutsuak izarño batez markatuta ageri dira, Europako Batzordearen 2000ko maiatzaren 3ko 2000/532/EE Erabakiaren eranskineko hondakinen zerrenda eguneratuan.

Zehazki, hauek dira kategoria atal kode bakoitzaren barnean hondakin arriskutsuak sortzen dituzten hondakin azpiatalak:
kodeahondakin atalaIkus Hondakinen Europako zerrenda, hondakinei buruzko 75/442/EEE Zuzentarauaren 1. artikuluko a) letraren arabera, eta hondakin arriskutsuei buruzko 91/689/EEE Zuzentarauaren 1. artikuluko 4. paragrafoaren arabera (Batzordearen maiatzaren 3ko 2000/532/EB Erabakiaren bidez onartu zen; Batzordearen erabakien bidez aldatu zen: 2001/118/EB Erabakia, 2001eko urtarrilaren 16koa, eta Batzordearen 2014/955/EB Erabakia, 2015eko ekainaren 1ekoa).hondakin arriskutsuak sortzen dituzten azpìatalak01Meatze eta harrobietako prospekzio, erauzketa eta mineralen tratamendu fisiko eta kimikoetako hondakinak.01 03 Mineral metalikoen eraldaketa fisiko eta kimikoaren hondakinak01 04 Mineral ez-metalikoen eraldaketa fisiko eta kimikoaren hondakinak01 05 Zulaketako lohiak eta bestelako hondakinak02Nekazaritza, baratzezaintza, akuikultura, basogintza, ehiza eta arrantzako hondakinak; elikagaiak prestatu eta egitean sortzen diren hondakinak.02 01 Nekazaritza, baratzezaintza, akuikultura, basogintza, ehiza eta arrantzaren hondakinak03Zura eraldatzetik eta taulak eta altzariak, paper orea, papera eta kartoia egitetik sortutako hondakinak.03 01 Zuraren eraldaketaren eta taulen eta altzarien ekoizpenaren hondakinak03 02 Zura kontserbatzeko tratamenduen hondakinak04Larrugintzako eta ehungintzako hondakinak.04 01 Larrugintzaren eta azalgintzaren hondakinak04 02 Ehungintzaren hondakinak05Petrolioa fintzearen, gas naturala araztearen eta ikatzaren tratamendu pirolitikoaren hondakinak05 01 Petrolio finketaren hondakinak06Prozesu kimiko ez-organikoetako hondakinak.06 01 Azidoen fabrikazioaren, formulazioaren, banaketaren eta erabileraren (FFBE) hondakinak06 02 Baseen FFBEren hondakinak06 03 Gatzak eta horien disoluzio eta oxido metalikoen FFBEren hondakinak06 04 Metalak dituzten hondakinak, 06 03 kodean aipatu gabeak06 05 In situ tratatutako efluente lohiak06 07 Halogenoen eta haien prozesu kimikoen FFBEren hondakinak06 08 Silizioaren eta haren deribatuen FFBEren hondakinak06 09 Fosforoa duten produktu kimikoen eta fosforoaren prozesu kimikoen FFBEren hondakinak06 10 Nitrogenoa duten produktu kimikoen eta nitrogenoaren prozesu kimikoen FFBEren eta ongarrien fabrikazio hondakinak06 13 Beste kategoria batean zehaztu gabeko prozesu kimiko ez-organikoetako hondakinak07Prozesu kimiko organikoetako hondakinak.07 01 Base produktu kimiko organikoen FFBEren hondakinak07 02 Plastikoen, kautxu sintetikoaren eta zuntz artifizialen FFBEren hondakinak07 03 Tindagaien eta pigmentu organikoen FFBEren hondakinak (06 11 azpiatalekoak izan ezik)07 04 Produktu fitosanitario organikoen (02 01 08 eta 02 01 09 kodeetakoak izan ezik), zuraren kontserbatzaileen (03 02 azpitalekoak izan ezik) eta beste biozida batzuen FFBEren hondakinak07 05 Farmazia produktuen FFBEren hondakinak07 06 Koipeen, xaboien, detergenteen, desinfektatzaileen eta kosmetikoen FFBEren hondakinak07 07 Kimika fineko produktu kimikoen eta beste kategoria batean zehaztu gabeko produktu kimikoen FFBEren hondakinak08Estaldurak (pinturak, bernizak eta esmalte beiratsuak), itsasgarriak, zigilatzaileak eta inprimatzeko tintak fabrikatu, formulatu, banatu eta erabiltzetik sortutako hondakinak.08 01 Pinturaren eta bernizaren FFBEren eta desugertzeko edo kentzeko lanen hondakinak08 03 Inprimaketa tinten FFBEren hondakinak08 04 Itsasgarrien eta zigilatzaileen FFBEren hondakinak (iragazgaizte produktuak barne)08 05 Bestela 08 kapituluan zehaztu ez diren hondakinak09Argazkigintzako hondakinak.09 01 Argazkigintzaren hondakinak10Prozesu termikoen hondakinak, besteak beste, zentral elektrikoen eta bestelako errekuntza instalazioen hondakinak; industria siderurgikoaren hondakinak; metalurgiaren hondakinak; zeramikazko produktuak, adreiluak, lauak eta eraikuntzako materialen fabrikazio hondakinak; zementuaren, karearen eta igeltsuaren fabrikazio hondakinak.10 01 Zentral elektrikoen eta beste errekuntza instalazio batzuen hondakinak (19. atala izan ezik)10 02 Burdinaren eta altzairuaren industriaren hondakinak10 03 Aluminioaren termometalurgiaren hondakinak10 04 Berunaren termometalurgiaren hondakinak10 05 Zinkaren termometalurgiaren hondakinak10 06 Kobrearen termometalurgiaren hondakinak10 07 Zilarraren, urrearen eta platinoaren termometalurgiaren hondakinak10 08 Burdinazkoak ez diren beste metal batzuen termometalurgiaren hondakinak10 09 Burdinazko piezen galdaketako hondakinak10 10 Burdinazkoak ez diren piezen galdaketaren hondakinak10 11 Beiraren eta haren eratorrien fabrikazio hondakinak10 12 Produktu zeramikoen, adreiluen, teilen eta eraikuntza materialen fabrikazio hondakinak10 13 Zementuaren, karearen eta igeltsuaren fabrikazio hondakinak eta produktu eratorriak10 14 Errausketa labeen hondakinak11Gainazalaren tratamendu kimikoaren eta metalen eta bestelako materialen estalduraren hondakinak; burdinazkoa ez den hidrometalurgiaren hondakinak.11 01 Gainazalaren tratamendu kimikoaren eta metalen eta bestelako materialen estalduraren hondakinak (adibidez, galvanizazio prozesuak, zinkezko estaldura prozesuak, desugertze, grabatze, fosfatatze, koipegabetze alkalino eta anodizazio prozesuak)11 02 Burdinazkoak ez diren prozesu hidrometalurgikoen hondakinak11 03 Tenplaketa prozesuen lohiak eta solidoak11 05 Beroko galvanizazio prozesuen hondakinak12Metalen eta plastikoen gainazalen moldaketako eta tratamendu fisiko eta mekanikoko hondakinak.12 01 Metalen eta plastikoen gainazalen moldaketako eta tratamendu fisiko eta mekanikoko hondakinak12 03 Ur eta lurrun bidezko koipegabetze prozesuen hondakinak (11. atala izan ezik)13Olioen eta erregai likidoen hondakinak (jateko olioak eta 05, 12 eta 19 kapituluetakoak izan ezik).13 01 Olio hidraulikoen hondakinak13 02 Motor olioen, transmisio mekanikoko olioen eta olio lubrifikatzaileen hondakinak13 03 Bero isolamendu eta transmisioko olioen hondakinak13 04 Sentina olioak13 05 Ura/substantzia oliotsuen bereizgailuen hondakinak13 07 Erregai likidoen hondakinak13 08 Beste kategoria batean zehaztu gabeko olio hondakinak14Disolbatzaile, hozgarri eta propultsatzaile organikoen hondakinak (07 eta 08 kapituluetakoak izan ezik).14 06 Disolbatzaile, hozgarri eta aparrezko propultsatzaile eta aerosol organikoen hondakinak15Ontzi hondakinak.15 01 Ontziak (udalaren gaikako bilketako ontzien hondakinak barne)15 02 Xurgatzaileak, iragazteko materialak, garbiketa zapiak eta babes jantziak16Zerrendako beste kapitulu batean zehaztu ez diren hondakinak, besteak beste, pneumatikoak, erabileraz kanpoko ibilgailu zatikatu gabeak, merkurioa duten hondakinak, PCB PCT duten hondakinak, asbestoa duten hondakinak, substantzia arriskutsuak dituzten izotz kontrakoak, gas likidotuetarako biltegiak, burdinazko metalak, burdinazkoak ez diren metalak, plastikoa, beira, tresna elektriko eta elektronikoen hondakinak edo klorofluorokarburoak, HCFC (hidroklorofluorokarburoak), HFC (hidrofluorokarburoak) dituzten ekipo baztertuak.16 01 Garraiobidetako ibilgailuak (errepidekoak ez diren makinak barne), haien bizitza baliagarriaren amaieran, eta erabileraz kanpo dauden ibilgailuen zatikatze eta mantentze lanen hondakinak (13. eta 14. ataletakoak eta 16 06 eta 16 08 azpiataletakoak izan ezik)16 02 Tresna elektriko eta elektronikoen hondakinak16 03 Espezifikatu gabeko produktu sortak eta erabili gabeko produktuak16 04 Lehergaien hondakinak16 05 Presiopeko ontzietako gasak eta baztertutako produktu kimikoak16 06 Pilak eta metagailuak16 07 Garraiatu eta biltegiratzeko andelen edo upelen garbiketa hondakinak (05. eta 13. ataletakoak izan ezik)16 08 Katalizatzaile erabiliak16 09 Substantzia oxidatzaileak16 10 Kanpoko tratamendu instalazioetarako hondakin likido urtsuak16 11 Estalduren eta erregogorren hondakinak17Eraikuntza eta eraispen lanetako hondakinak (eremu kutsatuetan hondeatutako lurra barne).17 01 Hormigoia, adreiluak, teilak eta material zeramikoak17 02 Zura, beira eta plastikoa17 03 Nahasketa bituminosoak, harrikatz mundruna eta bestelako mundrun produktuak17 04 Metalak (aleazioak barne)17 05 Lurra (eremu kutsatuetan hondeatutako lurra barne), harriak eta drainatze lohiak17 06 Asbestoa duten isolamendu eta eraikuntza materialak17 08 Igeltsuzko eraikuntza materialak17 09 Eraikuntzako eta eraispeneko bestelako hondakinak18Medikuntza, albaitaritza edo ikerketa zerbitzuetako hondakinak (osasun zaintzatik zuzenean ez datozen sukaldeko eta jatetxeko hondakinak izan ezik).18 01 Amatasun, diagnostiko, tratamendu edo giza gaixotasunen prebentzioaren hondakinak18 02 Animalien gaixotasunen ikerketa, diagnostiko, tratamendu edo prebentzioaren hondakinak19Hondakinak tratatzeko instalazioetako hondakinak, hondakin urak tratatzeko kanpoko instalazioetakoak eta giza kontsumorako ura eta industrian erabiltzeko ura prestatzekoak, besteak beste,19 01 Hondakinen errausketa edo pirolisiaren hondakinak19 02 Hondakinen tratamendu fisiko-kimikoen hondakinak (deskromatazioa, deszianurizazioa eta neutralizazioa barne)19 03 Egonkortutako edo solidotutako hondakinak19 04 Beiraztatutako hondakinak eta beiraztapenaren hondakinak19 05 Hondakin solidoen tratamendu aerobikoaren hondakinak19 06 Hondakinen tratamendu anaerobikoaren hondakinak19 07 Zabortegiko lixibiatuak19 08 Beste kategoria batean zehaztu gabeko hondakin uren araztegietako hondakinak19 09 Edateko ura edo industriarako ura prestatzean sortzen diren hondakinak19 10 Metalak dituzten hondakinen zatikatze hondakinak19 11 Olioaren birsortze hondakinak19 12 Hondakinen tratamendu mekanikoaren hondakinak (adibidez, sailkapen, birrintze, trinkotze edo peletizazioa), beste kategorietan zehaztu ez direnak19 13 Lurzoruak eta lurpeko urak berreskuratzearen ondoriozko hondakinak20Udal hondakinak (etxeetako hondakinak eta dendetako, industrietako eta erakundeetako hondakinen parekoak), gaika bildutako frakzioak barne.20 01 Gaika jasotako frakzioak (15 01 azpiatalean zehaztutakoak izan ezik)
 Hondakin arriskutsuak Euskal Herrian 

 Euskal Autonomia Erkidegoa 
Eustaten datuen arabera, Euskal Autonomia Erkidegoak 300.000 tona baino gehiagoko hondakin arriskutsuak sortzen ditu urtean (2018ko datua). Kopuru handienak sektore edo jarduera hauetan sortzen dira: 

 Lehenik, (10. atala HEZen) zentral elektrikoak eta bestelako errekuntza instalazioak, industria siderurgikoa eta metalurgikoa, eta zementuaren fabrikazioa daude, hondakin arriskutsu guztien % 43 sortzen baitute.
 Bigarrenik, alde batetik, (17) eraikuntza eta, bestetik, (11) metalen tratamendua eta estaldura daude, atal edo sektore bakoitzak hondakin arriskutsu guztien % 10 bana inguru sortzen baitute.
 Hirugarrenik, kopuru txikiagotan daude, (12) metalen mekanizazioa % 8, (13) erabilitako olioak % 6,8, (19) hondakinen tratamendua % 5, (16) zehaztu gabeko beste hondakinak % 4,3 eta (15) ontziak eta zapiak % 2,5.
 Azkenik, maila apalagoan bada ere, hondakin arriskutsu sortzaile dira (08) pinturak eta bernizak % 2,2 eta (20) hiri hondakinak % 2,2.

 Nafarroako Foru Erkidegoa 
Hondakinen kudeaketaz Nafarroako Gobernuak argitaratutako datuak ez daude, hondakin arriskutsuei dagokienez, Hondakinen Europako Zerrendaren (HEZ)  arabera emanak. Hala eta guztiz ere, «hondakin industrialen» barnean, hondakin arriskutsu izendatzen direnak ageri dira grafiko honetan, kopuru orokorretan eta 2021eko datuekin:
erdian|frameless|600x600px

 Euskal Hirigune Elkargoa 
Ipar Euskal Herriari dagokionez, Euskal Hirigune Elkargoak ez du datu bereziturik ematen, hondakin arriskutsuen sorkuntzaz edo trataeraz. Bestalde, Bil Ta Garbi hondakin kudeaketaren eremuko herri arteko lankidetzako erakunde publikoak ematen dituen datuetan ez dira bereizten etxeko hondakin arruntak eta hondakin arriskutsuak.

 Erronkak eta kezkak 
Erronkak (espazioan eta denboran) osasun eta ingurumen arlokoak dira, arriskuen kudeaketari buruzkoak eta ekonomikoak, hondakin horietako askok metal arraroak edo bitxiak edo intereseko molekulak baitituzte. Nazio Batuek, G8k eta estatu gehienek hondakin arriskutsuak garapen iraunkorraren erronka nagusitzat dauzkate. Beste erronka bat da hondakin horien trafikoan parte hartzen duten kate mafioso edo terroristen aurka borrokatzea. Hondakinok ezabatze kostu handia dutenez, oso errentagarriak izan daitezke iruzurra eta ezabatzeko ezkutuko zirkuituak, Boli Kostan Probo Koala izeneko aferak 2006an erakutsi zuen bezala.G8 Roma/Lyon group (2013), Fighting hazardous waste trafficking: analysing the nature of the threat

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Hondakinak
 Hondakin toxikoak
 Hondakinen errausketa

 Kanpo estekak 

 Europar Batasuna: Waste Framework Directive

Kategoria:Hondakin arriskutsuak