Elena Garro

Elena Garro izenez ezaguna, Elena Delfina Garro Navarro (Puebla, Mexiko, 1916ko abenduaren 11 – Cuernavaca, 1998ko abuztuaren 22a), mexikar gidoilaria, kazetaria eta idazlea izan zen. Oro har, errealismo magikoarekin du zerikusia, eta literatura fantastikoaren berritzailetzat hartzen da, nahiz eta berak ukatu egin zuen identifikazio hori, etiketa merkantilistatzat jotzen baitzuen. Halaber, kritikari batzuek uste dute Juan Rulforen lana eta Garroren lehen hiru liburuak, Un hogar solido (1958), Los recuerdos del porvenir (1963) eta La semana de colores-en (1964), lehen literatura-mugimendu hori hasi zutela.

Garro dramaturgia mexikarraren irudirik interesgarrienetako bat izan zen. Erabat hartu zuen parte antzerkiaren kontzeptutik komunikazio poetiko, ilogiko gisa, eta, tekniken eta edukien arteko aldeetatik harago, baita absurduaren antzerki deritzon mugimenduaren barruan ere. Hala ere, Garroren antzerkiko gaien eta tekniken aniztasunak agerian utzi zuen lehentasuna zutela errealitateko hainbat alderdiren arteko harremanen gaian, baita errealitate desberdinen artean ere. Bere pertsonaiak errealitate eta ilusioaren artean dabiltza. Era berean, elementu folklorikoen bidez, errealitatearen arteko mugak egunero hautematen dugun bezala desagertzen diren mundu bat eraikitzen du; horrela, beste mundu bat sortzen du, ilusorioa, baina, agian, errealagoa gizakiaren gogo-egiari dagokionez.

Oktavio Paz idazlearekin ezkonduta egon zen. Idazle hori Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan ezagutu zuen, eta harekin alaba bat izan zuen, Helena Paz Garro.

 Biografia 
Elena Garro Zaragozan jaio zen 1916ko abenduaren 11n. José Antonio Garro Melendreras aita espainiarraren eta Esperanza Navarro izeneko Chihuahuako ama mexikarraren alaba. Igualan (Guerrero) hazi zen, eta bost neba-arrebetako hirugarrena izan zen. *

 Hezkuntza 
Nerabezaroan, 12 eta 13 urte bitartean, Mexiko Hirira itzuli zen lehen eta bigarren mailako ikasketak egitera. Ondoren, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko San Ildefonso Ikastetxe Zaharrean ikasi zuen. Geroago, unibertsitate bereko letra espainolak sartu zituen karreran, baina bukatu gabe geratu zen, ezkondu egin baitzen.*

Dantza-, koreografia- eta antzerki-diziplinetan hasi zen, eta unibertsitate-antzokian parte hartu zuen Julio Brachok zuzendutako Las troyanas lanean. Isabela Corona, Deva Garro eta Rodolfo Landarekin lankidetzan aritu zen. Rodolfo Usigliren obretan agertu zen eta Adolfo Best Maugarden Gizateriafilm  laburrean (1933). Geroago, graduondoko ikasketak egin zituen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn eta Sorbonan, Frantzian.

 Espainiarako bidaia 
Espainiako Gerra Zibilean (1936-1939), eta 21 urte zituela, Elena Espainiara joan zen, Octavio Pazekin batera, orduan haren senarra, Valentziako Kulturaren Defentsarako Idazleen Nazioarteko II. Biltzarrera. José Mancisidor, Juan de la Cabada, JoséChávez Morado, Silvestre Revueltas, Carlos Pellicer, Maria Luisa Vera eta Susana Gamboa, Idazle eta Artista Iraultzaileen Ligakoa (LEAR) .

Bidaia horren emaitza 1992an argitaratu zen Memoria de España 1937an izandako esperientziaren kontakizuna izan zen. Bertan, intelektual parte-hartzaileen nortasunak eta jarrerak deskribatzen ditu modu kritiko eta sentikorrean.

 Bere obraren garapena 
Garroren literaturak "gai feministen presentziagatik irakurlearen pentsamendu malgua eskatzen du, baita indarkeria iraultzailearen desakralizazioa ulertzeko gai den irakurlea ere".

Bere literatura-karreraren barruan, bere lanak kronologikoki bana daitezke: lehena, ekintza bakarreko antzerki-lan bolumen bati dagokio, kritikak bikaintzat katalogatuak, etengabe aztertzen eta eszenan jartzen dira; bere eleberri handia, Los recuerdos del porvenir (1963), eta La semana de color ipuin-liburua (1964). Hiru urte geroago, Felipe Ángeles, antzezlana.

Bere lana hamar urte baino gehiagoko isiltasunak eten zuen, Europan bere autoerbestealdia zela eta. Izan ere, Mexikon 1968ko Mugimenduan, intelektualak suposizioz salatu zituen idazleak. Horren ondorioz, prentsako ustezko argitalpenek garai hartako Mexikoko komunitate intelektualaren gaitzespena eragin zioten, eta horrek autoerbestera eraman zuen Estatu Batuetara eta gero Frantziara hogei urtez. Hala ere, garai horretan zuen jarrera ez zen zehaztu, eta zenbait ñabardura ditu.*

Bere literatura-lanaren bigarren etapa Mexiko Hirira itzuli ondoren garatu zuen, 1973tik 1992ra, besteak beste:

 Pertsonaiak berriz elkartzea (1982) eta
 Espainiako Memoriak, 1937 (1992).

 Bere lanaren gaiak 
Elena Garrok, bere kontakizunen barruan, garaiko gizarte mexikarra asaldatzen zuten gaiak idatzi zituen, hala nola emakumearen bazterketa, emakumeen askatasuna eta askatasun politikoa Felipe Angelesen. Haren literatura-irudia sinbolo libertariotzat hartu izan da.*

Bere literatura-ibilbidean, errealismo magikoaren aitzindaritzat hartu zuten, eta ez zuen aintzat hartu termino hori, uste baitzuen «etiketa merkantilista zela, eta traba egiten ziola; izan ere, esaten zuen errealismo magikoa indigenen mundu-ikuskeraren funtsa zela, eta, beraz, ezer berririk ez eguzkipean», azaldu zuen Patricia Rosas Lopátegui biografoak.

 Bestelako gogoetak 
Oktavio Pazen itzala oso luzea zen, eta Elenak ez zuen merezitako onarpenik izan bizitzan zehar. Kritikari batzuen ustez, bigarren idazle mexikar garrantzitsuena da, Sor Juana Inés de la Cruzen atzetik.*

Jorge Luis Borges, Silvina Ocampo eta Adolfo Bioy Casaresek, 1967an, Literatura fantastikoaren Antologia lanaren bigarren edizioan, idazlearen antzezlan labur bat argitaratu zuten: Un hogar solido.

Autore askok Los recuerdos del porfuturo (1963) eleberria aipatzen dute, Cien años de soledad baino lau urte lehenago idatzia, errealismo magikoaren hasiera bezala.* 

Sergio Callao kritikari mexikarrak Juan Rulforen Los recuerdos del porvenir eleberriko protagonisten eta Pedro Páramoren eleberriko protagonisten arteko antzekotasunak aipatu ditu; bietan, jauntxokeria eta Iraultzak landa-ingurunean zituen kontuak daude salatuta.* [

 Kazetaria 
|thumb|200px|Elena Garro liburutegiathumb|200px|ezkerrera|Elena Garro Kultur Etxea, Mexiko. 2012an inauguratua.
Elena Garro 1941ean hasi zen kazetari gisa argitaratzen Así aldizkarian. Bere lehen lanak elkarrizketa hauek izan ziren: "De estrella a mujer de hogar. Lolita González de Reachi ezkontzaz eta zoriontasunaz mintzo da", "Frida Kahlo, bere burua pintatuta. Dinamitatzaile izatetik margolari izatera, Prestaketatik ospera eta Isabella Coronado, aktorea.
 Sariak eta aintzatespenak 

 Xavier Villaurrutia saria (1963), Los recuerdos del porfvenir lanarengatik.
 Grijalbo saria (1981), Testimonios sobre Mariana lanarengatik.
 Arte Ederretako Narratiba Colima Saria, 1996. urtean argitaratutako Obrarako
 Sor Juana Inés de la Cruz saria (1996)
 2012an Elena Garro Kultur etxea, Mexiko 
 Elena GarroLiburutegi iraunkorra, idazlearen omenez eta letra mexikarrari egindako ekarpen nabarmenaren omenez.

 Lanak 

 Eleberria 

 Los recuerdos del porvenir, México, Joaquín Mortiz, 1963.
 Andamos huyendo Lola, México, Joaquín Mortiz, 1980.
 Testimonios sobre Mariana, México, Grijalbo, 1981. .
 Reencuentro de personajes, México, Grijalbo, 1982, .
 La casa junto al río. México, Grijalbo, 1983, .
 Y Matarazo no llamó..., México, Grijalbo, 1991. .
 Inés. México, Grijalbo, 1995, .
 Busca mi esquela & Primer amor. 2. ed. Monterrey, Ediciones Castillo, 1998. (Colección Más allá; 14) .
 Un traje rojo para un duelo. Monterrey, Ediciones Castillo, 1996, .
 Un corazón en un bote de basura, México, Joaquín Mortiz, 1996, .
 Mi hermanita Magdalena, Monterrey, Ediciones Castillo, 1998. .

 Ipuina 

 "El árbol o fragmento de un diario", México en la cultura (Suplemento de Novedades), 22 de junio de 1958, pp. 2 y 4.
 "Perfecto Luna", Revista de la Universidad de México, agosto de 1958, pp. 7-9.
 "El día que fuimos perros", Revista de la Universidad de México XVII, diciembre de 1962, pp. 22-23.
 "Nuestras vidas son los ríos", La palabra y el hombre N.º 25, enero-marzo de 1963, pp. 123-130.
 "La culpa es de los tlaxcaltecas", Revista mexicana de literatura N.os 3-4, marzo-abril de 1964, pp. 12-28.
 "La culpa es de los tlaxcaltecas", La palabra y el hombre N.º 30, abril-junio de 1964, pp. 269-283.
 "El duende", Revista de la Universidad de México, N.º 8, abril de 1964, pp. 21-23.
 "El zapaterito de Guanajuato", Cuadernos de Bellas Artes N.º 5, mayo de 1964, pp. 11-20.
 "¿Qué hora es?", Diálogos 1, noviembre-diciembre de 1964, pp. 18-23.
 "Era Mercurio", Coatl 4, invierno 1965-1966, s.p.
 "El zapaterito de Guanajuato", Sur 312, mayo-junio de 1968, pp. 37-46.
 El accidente y otros cuentos inéditos. Seix Barral, Biblioteca breve. Primera edición, 1977. Contiene tres cuentos: Invitación al campo, Luna de miel y El accidente. El libro cuenta con dos reimpresiones.

 Antzerkia 

 "Un hogar sólido", Mañana. La revista de México, 1957ko abuztuaren 3a, or. 36-41. Urte berean Sur aldizkarian argitaratu zen, 251, marzo-abril de 1958, or. 30-39.
 "El rey mago", Revista de la Universidad de México, 1958ko martxoaren 7a, or. 1-2 y 8-9.
 "La mudanza", La palabra y el hombre, 10, 1959ko apiril-ekain, or. 263-274.
 "La señora en su balcón", La palabra y el hombre, 11, 1959ko uztail-irail, or. 435-444; Tercera antología de obras en un acto (Wilberto Cantón, Elena Garro, Carlos Solórzano y Rodolfo Usigli), México, Colección teatro mexicano, 1960, or. 25-40 eta Plaza y Valdés-CONACULTAn, Colección teatro breve, México, 1994, 55 or. . Lan hau Luis Sandik opera baterako erabili zuen.
 "El árbol", Revista mexicana de literatura, 1963ko apirilaren 3-4, or. 10-31 y El árbol, México, Colección Teatro de bolsillo, vol. XVIII, 1967.
 "La dama boba", Revista de la Escuela de Arte Teatral, 6, 1963, or. 77-126.
 "Los perros", Revista de la Universidad de México, marzo de 1965, pp. 20-23.
 "Felipe Ángeles", Revista Coatl, 8, 1967ko udazkena. Antzerki lanak aldizkariaren zenbaki osoa hartu zuen.
 "Benito Fernández", Casa del tiempo, 1981ko otsailaren 6a, or. 5-19.
 "El rastro", Tramoya, 21-22,  1981ko irail-abendua, or. 55-67.
 "Parada San Ángel", Tramoya, 84, 2005ko uztail-iraila, or. 5-41.
 "Sócrates y los gatos" Obras reunidas, FCE, México, 2009, or. 424.

 Testigantza 

 Memorias de España 1937. México, Siglo XXI, 1992. .

 Erreportajea 

 Revolucionarios mexicanos. México, Seix Barral, 1997. .
 Mujeres perdidas. Reformatorio de señoritas* (1941).

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Cabrera, Rafael: Existitu nintzela ahaztu behar dut. Elena Garroren erretratu berria, Mexiko, Debate, 2017. ISBN ά607-315-231-0
 Rosas Lopátegui, Patricia: Testigantzak Elena Garrori buruz. Elena Garro, Monterrey, Mexiko, Ediciones Castillo, 2002ren biografia esklusibo eta baimendua. 
 Rosas Lopátegui, Patricia: El asesinato de Elena Garro. Periodismo a través de una perspectiva biográfica, Mexiko, Porrúa, 2005. 
 La doble memoria de la loca. Sergio Callao, Revista de Crítica Literaria Latinoamericana aldizkarian. 2001eko Hanover
 Melgar, Lucía; Gabriela Mora: Elena Garro: lectura múltiple de una personalidad compleja. Puebla: Benemerita Unibertsitatea. Pueblako Autonomia Erkidegoa, 2002. 
 A different reality: Studies on the work of Elena Garro, arg. by Anita K. Stoll. Lewisburg, Pa.: Bucknell Unibertsitatea. Press, 1990. 
 Rosas Lopátegui, Patricia: Yo sólo soy memoria: biografía visual de Elena Garro. Mexiko: Ed. Gaztelua, 2000. 
 Schmidhuber, Guillermo: Cátedra de Damas: Sor Juana Inés de la Cruz y Elena Garro. Mexiko: Guadalajarako Unibertsitatea, 2003. .
 Schmidhuber, Guillermo: En busca de un hogar sólido, Elena Garrori buruzko antzezlan bat, Elena Garro, lectura múltiple de una personalidad compleja. Puebla: Benemérita Pueblako Unibertsitate Autonomoa, 2002. .
 Winkler, Julie A.: Light into shadow: marginality and alienation in the work of Elena Garro. New York; Vienna: Lang, 2001. (Currents in comparative Romance languages and literatures; 76) 
 En busca de un hogar solido I y II, Guillermo Schmidhuber de la Moraren bakarrizketa Elena Garrori buruz (Guadalajarako Unibertsitatea, Mexiko). Gainera, Tinta Viva bilduman argitaratua, Buenos Aires, Argentina, 2004, Olga Martha Peña Doriaren hitzaurrearekin. . Pieza hori Mexikoko Arte Ederren Jauregian (Ponce aretoan) muntatu zen, Elena Garrori 2007an egindako lehen omenaldi nazionalean, Gonzalo Valdés Medellinen zuzendaritzapean. Aurreko produkzio bat Monterreyko Luis Martinek zuzendu zuen, Nuevo Leónek, eta Mexikoko hainbat hiritan zehar bidaiatu zuen. Gainera, Buenos Aires antzokian aurkeztu zen, 2004ko otsailaren 1ean eta 2an; Perpignango Unibertsitatean ere aurkeztu zen, Frantzian.

 Ikus, gainera 

 Oktavio Paz
 Helena Paz Garro
 Adolfo Bioy Casares

 Kanpo estekak 

 Elena Garroren biografia (Elena Poniatowska)
 Elena Garro, partikula bihurria (Claudia Bernáldez-Bazán)
 Elena Garro, La Nación eta Buenos Aires 2011ko ihesaldi ugariak
 https://de10.com.mx/top-10/2018/08/22/milioi-la-kenkariaren biktima-y-etsai-oktavioa-bakea
 https://web.archive.org/web/20190911151545/http://www.educal.com.mx/elenagarro/index.html

Kategoria:Mexikarrak
Kategoria:Minbiziak hildakoak
Kategoria:Mexikoko gidoilariak
Kategoria:Emakume gidoilariak
Kategoria:Mexikoko kazetariak
Kategoria:Emakume kazetariak
Kategoria:Mexikoko idazleak
Kategoria:Gaztelaniazko idazleak
Kategoria:XX. mendeko emakume idazleak
Kategoria:XXI. mendeko emakume idazleak
Kategoria:Xavier Villaurrutia sariaren irabazleak