Felicitas Guerrero

Felicitas Guerrero, jaiotzaz Felicia Antonia Guadalupe Guerrero eta Cueto (Buenos Aires, Argentina, 1846ko otsailaren 26a – ib., 1872ko urtarrilaren 30a) buenosairestar dirudun dama zen, garai hartan "Argentinako emakume ederrena" zela jotzen zena, eta bizitza tragikoa izan zuena, Buenos Aireseko hainbat idazle eta herritarren irudimena piztu zuena.

 Biografia 

 Jatorria familian eta lehen urteetan 
Felicia Guerrero, edo Felicitas Guerrero, 1846ko otsailaren 26an jaio zen Buenos Airesen, garai hartan Argentinako Konfederazioan zegoen izen bereko probintziako hiriburuan. 1845eko urtarrilaren 11z geroztik Carlos José Guerrero eta Reissig espainiarraren (Malaga, 1817- Buenos Aires, 1896ko urtarrilaren 12a) —Malagako Antonio Guerrero (1818. m.) eta Antonia Reissig Ruano, Eduardo Huelin Reissig enpresaburu industrialaren izeba eta Hamburgoko Reissig leinuaren ondorengoa, Andaluzian XVIII. mendetik ezarritako Cuiciaga probintzian ezarritako familia bat zen.Cutolo, Vicente Osvaldo (op. cit, p. s/d)Herrera-Vegas, Diego Jorge y Carlos Jáuregui Rueda, en "Familias Argentinas" (Ed. Ediciones Callao 1823, Buenos Aires, 2006).Instituto de Estudios Genealógicos del Uruguay en "Revista del Instituto..." (p. 65, v. 16-18, Ed. El Instituto, 1993).  Manuel Cueto de la Mataren alaba zena (n. ib., 1779ko maiatzaren 11) eta Catalina Montes de Oca (n. ib. 1803ko urtarrilaren 9a).Melo, Manuel Carlos; en "Dos casas de mi ciudad, esclarecimiento histórico: la Jabonería de Vieytas y Rodríguez Peña, la casa de la Sociedad Argentina de Escritores" (p. 132, 1969, 143 p.), expresa en su obra que Felicitas Cueto fallecería a los 84 años de edad, dando la fecha de nacimiento en 1822.Calvo, Carlos (op. cit. p. 55).Pérez Calvo, Lucio Ricardo (op. cit. p. 18-19).

Felicitasen hamar neba-ahizpa txikiak hauexek izan ziren:Cutolo, Vicente Osvaldo (op. cit, p. s/d)Herera-Vegas (op. cit.).Censo Nacional de 1869.

 Carlos Francisco Guerrero Cueto (Buenos Aires, 1847ko abenduaren 8a - 1923) 1876an María Ignacia Rodríguez Gaete Castrorekin (1854-1922ko urtarrilaren 26a) ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituen.
 Antonia Manuela Agustina Guerrero Cueto (ib. 1849ko abuztuaren 28a - ib. 1920ko maiatzaren 27a) Nicanor Benito Albarellos Lavallejarekin (1846 - 1923).
 María Guerrero Cueto (ib., 1851 - ib. 1924) 1875eko maiatzaren 29an ezkondu zen Remigio Molinas del Riverorekin (Corrientes, 1851ko irailaren 5a - Buenos Aires, 1927ko irailaren 18a).
 Katalina Gerarda Guerrero Cueto (ib. 1852 - ¿? 1945) Guillermo Martínez Ituñorekin lotuta (1852 - 1921).
 Luis Gonzaga Juan Antonio Guerrero Cueto (ib. 1854-1906ko azaroaren 27a) pintore ezkondua zen Montevideon 1887ko apirilaren 11n, María Amelia Lavallejarekin (1906ko martxoaren 4an). Harekin alaba bat izan zuen, eta bigarrenean, berriz, 1906ko azaroaren 24an, Adela Pérez del Cerro Lezicarekin (?, 1871).
 Antonio Tomás Saturnino Guerrero Cueto (ib. 1857ko martxoaren 7a - ?, 1938ko urtarrilaren 10a), 1897ko maiatzaren 21etik María O’Connor Pardorekin ezkonduta (Kolon, 1870eko urriaren 26a - ib). 1968ko maiatzaren 8a). Harekin seme bat izango zuen.
 Manuel Justo Guerrero Cueto (ib. 1858ko maiatzaren 16a - 1931) 1893ko maiatzaren 1ean ezkondua, Raquel Valeria Benita Cárdenas Cueto lehengusuarekin (1866ko martxoaren 21ean). Hiru seme-alaba izan zituzten.
 Enrique Teodoro Rosa Guerrero Cueto (ib. 1860ko abuztuaren 30a - 1920) 1885eko uztailaren 2an Cornelia Villar-ekin lotu zen lehen ezkontzan (Gualeguaychú, 1869) eta alaba bat izan zuten, eta bigarrenez 1915eko azaroaren 15ean, Eloisa Sánchez Sorondorekin.
 Jorge Segundo Guerrero Cueto (ib. 1862ko ekainaren 1a - ib. 1940ko otsailaren 2a) 1886ko abuztuaren 9an ezkondua, Delfina Duportalerekin (ib. 1867).
 José Manuel Guerrero Cueto (ib. 1864ko abuztuaren 1a - m. 1899ko uztailaren 15etik Luisa Guerrero Catalán (Monteros, 1879ko martxoaren 3a - 1972ko martxoaren 20a) eta lau seme-alaba izan zituztenak.

 Ezkontza eta ondorengoak 
eskuinera|thumb|400x400px|La «Quinta de los Guerrero» (lehen «Quinta de Álzaga, egun Plaza Colombia»), Barracasen, 1880 inguruan, non Felicitas hil zuten 1872an.
Felicia Guerrero eta Cueto 1864ko ekainaren 2an ezkondu ziren Martín Gregorio de Álzaga eta Pérez Llorenterekin (Buenos Aires, 1814ko martxoaren 12a),Calvo, Carlos (op. cit. p. 55). Ángela Isauraren neba—José Gregorio de Lezama aberatsarekin bigarren aldiz elkartua urte berean—, eta Felix de Álzaga jeneralaren lehen semea, Martín Alzaga euskaldun espainiarraren biloba izateaz gain, Buenos Aireseko azken alkate errealista. Ingalaterrako inbasioen heroia izan zen, baina izen onengatik ere fusilatu egin zuten Maiatzeko Iraultzaren ondorengo gertaerak baino bi urte geroago. Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).Pérez Calvo, Lucio Ricardo (op. cit. p. 17-18). 

Felicitasek gurasoei Alzagari ezkontzan ez emateko eskatu zien, senargaiarekin zuen adin-ezberdintasun handiagatik: berak 18 urte zituen eta Alzagak, ostera, 50. Aitak, ordea, ukatu, eta bategitea proposatu zuen, bere senarrak hainbat lur-eremu eta aberastasun handi baitzituen.

Martín Gregorio de Álzaga eta Felicitas Guerreroren arteko ezkontzatik bi seme jaio ziren: 

 Félix Francisco Solano Álzaga Guerrero (Buenos Aires, 1866ko uztailaren 24a - ib., 1869ko urriaren 3a) hiru urte zituela hil zen, orduan hiria suntsitzen zuen sukar horiagatik.Calvo, Carlos (op. cit. p. 55).Balmaceda, Daniel; en "Romances turbulentos de la historia" (p. s/d) y Lucio Ricardo Pérez Calvo en "Genealogías Argentinas" (p. 19), entre otros, citan el año de nacimiento de Félix Francisco Álzaga Guerrero en 1866, siendo el segundo autor quien especifica día y mes: 24 de julio.
 Martín de Álzaga Guerrero (Buenos Airesen, 1870eko martxoaren 2an) jaiotzean hil zena. Felicitas alargundu eta hurrengo egunean, bere anaia hil zuen epidemia beragatik.

 Alargun oinordekoa eta Samuel Sáenz Valienterekiko konpromisoa 
1870eko martxoaren 1ean, Martín de Álzaga, bere senarra, hil egin zen Felicitasek 24 urte zituenean, eta haurdunaldi-egoera aurreratuan, hurrengo egunean umea galdu zuela. Alargun geratu zen, eta dirutza handia izan zuen, Alzagak bere ondasun guztien oinordeko izendatu baitzuen.Calvo en su obra "Nobiliario del Antiguo Virreynato del Río de la Plata", y Daniel Balmaceda en "Romances turbulentos [...] ", citan en sus obras que Martín Gregorio de Álzaga tenía, de una unión amorosa hacia 1846, anterior a su matrimonio, cuatro hijos naturales con la brasileña-riograndense María Caminos, siendo estos: Ángela (n. 1848), María Teresa (n. 1849), Martín (n. ca. 1851) y Enrique Francisco Álzaga Caminos (n. ca. 1853), a quienes les fue entregado por testamento una vez fallecido su padre una cuantiosa suma de dinero —unos trescientos mil a cada hijo y doscientos mil a cada hija, sumando un millón de pesos Moneda Corriente ($m/c) en total— pero Felicitas donaría a los desheredados un millón quinientos mil pesos más. Bere edertasuna eta aberastasuna arrazoi aski baino gehiago ziren Buenos Aireseko hainbat erregegaik gehien eskatzen zuten emakumeetako bat izateko; izan ere, Buenos Airesen ondoan, literatura-aretoetan, gauak ematen zituzten.
ezkerrera|thumb|450x450px|Buenos Aires, goitik begiratuta (D. Dolinen litografia, ca. 1865).
"Errepublikako emakumerik ederrena" izanik, gazte alargun eta diruduna gainera, bere garaiko gizon guztiak konkistatzeko helburua zen, baina abantaila handiena Enrique Ocampo Regueirak (Buenos Aires, 1839ko uztailaren 15a) zuen,Según el poeta Carlos Guido y Spano, citado en la obra "Romances turbulentos [...] " de Daniel Balmaceda (op. cit.). —Victoria Ocampo idazlearen osaba aitona izan zena—. Askoz tratu handiagoa izaten hasi ziren, eta, horrez gain, Ocampo esaldi konprometituak egiteko eskubidearekin sentitzen hasi zen, horietako bat bikotearen patua iragartzen zuena.Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo, y el Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, en "Actas de la XI Reunión Americana de Genealogía" (p. 297, Santiago de Compostela, Galicia, España).Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

1871ko azaroan, Buenos Aires probintziaren hego-ekialdean zeuden Felicitas eta lagun batzuk «Laguna de Juancho» etxaldean —itsasorako irteera zuen eta General Madariagaren eguneko partidan zegoen—, orduan erabaki zuten berarengana joatea, hura baitzen bere gogokoena, Castelliko «La Postera» etxaldera,Bermúdez, Oscar C.; en "Un drama pasional: la tradición de Santa Felicitas" (p. 62, Ed. Imprenta y Encuadernación, 124 p. 1906). Alzagak Ambrosio Crámerren alargunari erositakora.Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

Arratsaldean beren gurdiekin harantz abiatu ziren gazteek ekaitz bortitz batek harrapatu zituenean. Bat-batean zerua ilundu egin zen, eta, ondorioz, kotxetegiak bere norabidea galdu zuen. Felicitas Guerrerok, orduan, gurdia gerarazi zuen, eta bat-batean zaldizko bat hurbildu zen esanez: "Nire etxea, zurea da, andrea". Laguntza eman zien gizona Samuel Sáenz Valbente, galdu ziren lurren jabea zen.Balmaceda, Daniel; en "Romances turbulentos de la historia" (p. s/d, Ed. Sudamericana).López Mato, Omar; en "Ciudad de ángeles: historia del Cementerio de la Recoleta" (p. s/d, Ed. Página Integral, Buenos Aires), expresa en su obra que el nombre del prometido de Felicitas era Anselmo (y no Samuel) Sáenz Valiente. ISBN 987-43-353-6 Hala, Felicitas eta bikote lagun bat etxe horretan geratu ziren. Samuelek ondo eta zaldun gisa hartu zuen. Ondorioz, alargun gaztea harekin maitemindu zen.Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

Handik gutxira, gazte grinatsuak Parisen jantzi bat enkargatu izanaren zurrumurrua zabaltzen hasi zen, eta bere maitale frustratuari entzundakoan, bere ahotik entzun zuen Sáenz Valienterenganako sentimenduen berrespena eta Ocamporen beraren proposamenekiko gaitzespena. Beraz, hurrengo urteko urtarrilaren 29an elkar ezagutu eta bi hilabetera, Felicitas Guerrerok lagunarteko bilera bat antolatu zuen Barracasko etxaldean, bere konpromisoa jakinarazteko.Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

Une horretatik aurrera, kalbarioa hasi zen, nerabezarotik ezagutzen zuen pretendientearen jazarpena jasan baitzuen, eta urte horretan bertan zoritxarra gertatu baitzen, nahiz eta hilezkor bihurtu zuen tragediak, jatorriagatik, aberastasunagatik, edertasunagatik eta arimaren inguruan handik aurrera gertatutako mitoengatik.Calvo, Carlos (op. cit. p. 55).

 Hilketaren ondoriozko heriotza 

 Aurrekariak 
1872ko urtarrilaren 29an, Felicitas hiriaren erdigunetik itzuli zen erosketak egitetik, orduan oso lanpetuta baitzegoen Sud Trenbideko burdinazko zubi bat inauguratzear zelako Salado ibaiaren gainean, «La Postera» etxalde ederraren ertzean, eta, gainera, han bertan antolatzen ari zen festa, ospakizun hura zela eta, eta etorkizuneko ezkontza prestatzeko.Puccia, Enrique Horacio (op. cit. p. 71).Bermúdez, Oscar C.; en "Un drama pasional: la tradición de Santa Felicitas" (pp. 88-89, Ed. Imprenta y Encuadernación, 124 p. 1906) Tren-enpresa negozio-gizon aberats eta landa-jabe britainiar batena zen, Edward Lumb. Bere lehen kudeatzaile nagusia Edward Banfield zen, eta haren korporazioa britainiar eta argentinarrek osatzen zuten. Besteak beste, José Gregorio de Lezama, Ambrosio Plácido de Lezica, Federico Elortondo, Thomas Thomas, Ryk eta beste.Brown, Matthew; en "Informal Empire in Latin America: Culture, Commerce, and Capital" (p. 109).

Bost egun bakarrik geratzen zitzaizkion dena prestatzeko, Caserosko guduaren oroitzapenezko ekitaldi nagusietako bat baitzen, hogei urte lehenago Juan Manuel de Rosas brigadier orokorra garaitu zuena. Luis Augusto Huergo ingeniariak inportatu zuen Ambrosio Crámer izena zuen zubia —Hegoaldeko Libreen aitzindari unitario iraultzailea, federal rosistek lepoa moztu zioten— Erresuma Batutik, eta ehun eta hirurogeita hamar bat metro luze zen, aurrerapenaren adierazgarri garrantzitsua izanik. Zubi hori «La Postera» etxalde hain maitearen inguruan geratuko zela eta, seguru asko, ekitaldi horretako pertsona ospetsu guztiak bertara joango zirela, lehen aipatutakoa amabitxia izendatzeaz gain eta haren senar zenaren, Martín Alzaga, parte hartu zuelako antirosista mugimendu hartan.Bermúdez, Oscar C. (op. cit. p. 88-106).Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

Felicitas Barracasko etxaldera itzuli zenean, izeba Transición Cuetok jakinarazi zion bere pretendiente batek berari buruz galdetzen zuela. Gizon hori Enrique Ocampo zen, Portadako familia tradizional aberats batekoa, ezkondu aurretik maite zuena. Aldez aurretik, «Gas gozotegian» egon zen —hamaika farol baitzituen kalean, geroko Rivadaventonia eta Esmeralda kaleetako izkinan, Roberto Arlt plazatik, eraitsi egin baitzuten—, eta hantxe tragutxoren bat hartu ostean helduko zen etxaldera. Enriquek, Alzagaren alargunak Saenz Valienterekin zuen harremanarengatik oso jeloskor zegoenez, gurdian etxetzarrera joatea erabaki zuen, hura ikusi behar zuela esanez.Puccia, Enrique Horacio (op. cit. p. 71). Horregatik, Felicitasek edozein aitzakiarekin agur esateko eskatu zion Tránsitori. Azkenean izebari esan zion bere etxe edo idazmahaiko gonbidatu-gelan zain zezala esateko, joan egingo zela eta.Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

 Felicitas eta Enrique Ocampo 
Bera bere geletara igo zen bere gauzak uzteko eta festarako aukeratutako jantzia jartzeko. Ondoren, jangelara jaitsi zen, familia eta senargaia agurtzera, eta gero gonbidatu ugariko lorategira joan zen. Gero, barkamena eskatu zuen, etxe barrura joan behar baitzuen; izan ere, jantokitik Enrique Ocampo zegoen idazgelara, korridorea eta pasillo zeuden tartean. Ocamporekin Albina Águeda Casares eta Rodríguez Seguí utzi zituen. Bere neba Antonio Guerrerok (14 urte) eta lehengusu Cristian Demariak (22 urte) ezkutuan eskoltatu egin zuten eta lorategiko leihotik entzuteko asmoa zuten Felicitas babesteko.Balmaceda (op. cit.). El autor cita en la obra que Enrique Ocampo era el "ex" [exnovio] de Felicitas Guerrero.

Hantxe zegoela, beste kontu batzuen artean, Enrique Ocampok zuzenean galdetu zion Felicitasi: "Samuelekin edo nirekin ezkonduko zara? "elkarrizketaren diskrezioa hautsiz, eta, beraz, etxeko beste leku batzuetatik, eztabaida gogor, bortitz eta labur bat entzuten zen, non Ocampok arma bat ere aterata —Lefaucheux calibre 48— poltsikotik, oihuka: "Edo nirekin ezkonduko zara edo ez zara inorekin ezkonduko!".Balmaceda, Daniel (op. cit. p. s/d, Ed. Sudamericana, 2011).

Hori sumatzean, Felicitas  etxetzarraren eta familiaren oratorioaren—gero Santa Felicitas elizako sakristia— arteko lorategitik ihes egiten saiatu zen, baina haren pretedienteak eskuineko omoplatoaren parean, bizkarrean egin zion tiro, zoritxarrez, buenosairestar Manuel Blancas mediku ezagunaren eta Mauricio González Catán doktorearen arabera bizkarrezur-muina eta zenbait organo larri kaltetu zizkion.Bernasconi, Ariel, y la Junta Central de Estudios Históricos de la Ciudad de Buenos Aires, en "Historias de Buenos Aires: aportes del VIII Congreso de Historia de la Ciudad" (pp. 151-152, Ed. Junta Central de Estudios, 462 p. 2005).Bermúdez, Oscar C.; en "Un drama pasional: la tradición de Santa Felicitas" (p. 115, Ed. Imprenta y Encuadernación, 124 p. 1906) y Balmaceda (op. cit.), dicen erróneamente en su obra que el incidente ocurrió en el mismo escritorio, cayendo herida, y que con su cuerpo inconsciente trabaría la puerta de entrada. Aunque Bermúdez (p. 32) expresa contradictoriamente que la iglesia de Santa Felicitas había sido construida el 30 de enero de 1876 en el perímetro en donde habría ocurrido la tragedia.Puccia, Enrique Horacio (op. cit. p. 71).

 Epaia eta gertaeren bertsioak 
Auziaren epailea, Angel Justiniano Carranza doktorea, hainbat lekukori deklarazioa hartu ondoren, "suizidio" gisa agertu zuen. Beraz, Enrique Ocampo Felicitas hiltzeko erabili zuen errebolber berarekin bere buruaz beste egin zuen.Puccia, Enrique Horacio (op. cit. p. 72).

Zenbait bertsioren artean, batek zioen Felicitas hil zuen tiroa entzutean, bikotearen eztabaidaz jabetzean, Cristián Demaría —Felicitas-en lehengusua, ustez sekretupean maitatzen zuena— eta haren aita, agertu zirela  Eszena beldurgarriarekin topo egitean, Ocamporekin borrokatu ziren. Eztabaidan egon zen, halaber, Ocampo nahita hil ote zuten, edo arma horretatik ihes egindako tiro batek hil ote zuen.La capilla de Santa Felicitas, por el periodista Rafael Barreda.

Beste bertsio batek dio Felicitasen nebek tiro egin ziotela Ocampori gertatutakoaren ondoren, edo bidezko defentsa egin zuela festan zegoen zaldun batek.Puccia, Enrique Horacio (op. cit. p. 72).

 Heriotza eta ehorzketa Errekoleta hilerrian 
Felicitas hil arte hainbat ordu pasatu ziren, 1872ko urtarrilaren 30eko goizean.

Gorpuzkiak Recoletako hilerrian daude, Buenos Aires hirian. Bitxikeria gisa, ehorzketa-egunean, Felicitas-en familia zeraman karroza Enrique Ocamporen familiarekin gurutzatu zen Errekoleta hilerriaren sarreran eta hilerri berean daude biak lurperatuta.

 Santa Felicitas eliza eraikitzea bere omenez 
Gertaerak garai hartako gizartea ikaratu zuen. Hain eragin handia izan zuen, ezen Felicitasek, haren oinordeko bakarrak, 1872ko urtarrilaren 30ean hil zen leku berean eliza bat eraikitzea erabaki baitzuten.Bermúdez, Oscar C. (op. cit. p. 32).
ezkerrera|thumb|400x400px|Santa Felicitas eliza (ca. 1880).
Eliza hori Isabel la Católica 520 kalean dago, Brandsen eta Pinzón kaleen artean, Kolonbia plazaren parean, Barracas auzoan, Gerlarien etxea zegoen tokian. Ondoan dago San Vicente de Paul Santa Felicitas Institutua.

Santa Felicitas eliza Ernesto Bunge arkitektoak egin zuen eta ez du estilo arkitektoniko zehatzik. Barruan marmol, estuko eta xehetasun piktorikoen konbinazioak ikus daitezke. Harlangaitz polikromatuz egindako hiru aldare ditu eta Frantziatik ekarritako bitralak. Armiarmak kristalezko kairelez apainduta daude, eta erloju ingeles bat ere badago, karriloiarekin. Barrutiko organoa alemaniarra da eta 783 hodi ditu.
Bada mito bat, berretsi ez dena: Felicitas Guerreroren hilketaren tragediaren eta Felix semearen heriotzaren ondorioz, inork ez du ezkondu edo seme-alabarik bataiatu nahi izan eliza horretan. Elizara sartzen denak ikusiko du ez dagoela erdiko korridorerik aurkariek gurutzatu ahal izateko, bankuek nabearen zabalera osoa hartzen baitute. Izan ere, eliza hau ez da parrokia bat, eta, beraz, ez du baimenik sakramentuak emateko, hala nola bataioak edo ezkontzak.   

Inguruko lorategietan G. Kreutzer ingeniariak zuzendutako Lourdesko haitzuloaren erreprodukzioa dago.

 Elizaren bitralak 
Gustave Pierre Dagrant frantsesak egindako ondare-balio handiko 28 bitralek osatzen dute tenplua. Nabe nagusian eta gurutzadura osatzen duten hiru aldareen alboetan daude. Ikus daitekeenez, gurutzadura osoan santu ezagun eta ezezagunek osatutako beirak daude. San Martin de Tourseko erretaulan eta aldarean, bitral batean Santa Ludmila ikusten da eta erdiko nabean Guadalupeko Ama eta San Felix. Diotenez, denak dira Guerrero familiako kideen oroimenez eta ohorez eginak, baina inork ez du mito hori berresten. 

Bitral horien originaltasuna da nitxo nagusi batek osatzen dituela, Arrosarioko Ama Birjinaren irudi batekin, egur landuan eta polikromatuan, eta bi bitral, karburo-gasezko pikez argiztatuak.

 Mezak 
Ostiral eta larunbatetan egiten dira, 18:00etan (tenplua 17:00etan irekitzen da), eta igandeetan 10:30ean (elizak 9:30ean irekitzen du).

 Filmografia 
2001. urtean, Alexis Puigek El retrato de Felicitas fikziozko film-ertaina zuzendu zuen.-

2009an Felicitas, filma estreinatu zen, Teresa Costantinik zuzendutako filma, Felicitas-en bizitzan oinarritua.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 , Daniel; en "Historias inesperadas de la Historia Argentina. Tragedia, misterios y delirios de nuestro pasado" (Ed. Sudamericana, año 2011).
 , Carlos; en "Nobiliario del Antiguo Virreynato del Río de la Plata" (Buenos Aires, año 1924).
 , Vicente; en "Nuevo Diccionario Biográfico Argentino" (Ed. Elche, Bs.As. 1968).
 , J., y Carlos , en "Familias Argentinas" (Ed. Callao 1823, Bs.As. año 2003).
 , Bernardo; en "Martín de Álzaga" (Ed. Ciudad Argentina, Buenos Aires, año 1998). 
 , Lucio Ricardo; en "Genealogías Argentinas" (v. I, p. 358, año 2000).
 , Enrique Horacio; en "Historia de la Calle Larga" (Ed. Adrogué Editora, p. 286, año 1983).

 Kanpo estekak 

 Sitio oficial de una película acerca de su vida.
 Sitio oficial de la Iglesia Santa Felicitas.
 Guía Turística de Iglesias de Buenos Aires.
 Alzaga familiaren Bobedari buruz

Kategoria:La Recoleta hilerrian lurperatutakoak
Kategoria:XIX. mendeko emakumeak