Izarbeibarrera

Izarbeibarrera hegoaldeko goi nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Izarbeibar (Izarbeibarra) eta Orbaibar (Orbaibarra) ibarretako berezko euskara. Azpieuskalki gisa ere hartzen da.

1935ean, ez zegoen izarbeibarrerazko euskaldunik; beraz, hizkera hilda da. Haren aztarna anitz dago ibarretako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

 Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Gareis, Obanos, Legarda, Uterga, Muruzabal, Adiotz, Eneritz, Ukar, Añorbe, Biurrun, Olkotz, Tirapu, Untzue, Barasoain, Garinoain eta Orisoain udalerriak eta Munarrizketa, Artariain, Iratxeta, Iriberri, Bariain, Etxague, Oloritz eta Orizin lekuak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko izarbeibarrera azpieuskalkian,Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863. guztiak ere euskararen intentsitate txikiko eremuan. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean, izarbeibarrerazko 1.600 euskaldun inguru bide ziren hiru ibarretan.Pedro Irizar. «Los dialectos y variedades de la lengua vasca. Variedades desaparecidas y variedades amenazadas de rápida extinción. Su evolución en el transcurso de un siglo» [Contribución a la Dialectología de la lengua vasca, t. I, pp.241-267. Batez ere: pp.251, 257, 260-261]

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, oso hiztun gutxi geratzen ziren. Dokumentu horren arabera, euskara jada ez zen komunikazio hizkuntza nagusia inon bailara hartan.

1935ean, euskaldunen errolda berria egiteko orduan, jada ez zen izarbeibarrerazko euskaldunik geratzen.

 Kokapena 
Egun, ez dago izarbeibarrera hiztunik. Hala ere, 1870ean, hiztunak erregistratu ziren, honako udalerri hauek barne:

 Ezaugarriak 

 Hizkerak eta aldaerak 
Izarbeibarrera hizkera ez da inongo azpieuskalkitan sartzen, ez sortaldeko ez sartaldeko goi-nafarrera, eta azpieuskalki independente bat mantentzen da, nahiz eta beti hegoaldeko goi nafarreraren barruan egon. Sailkapen horretara eraman duten aldeak izan aditzean ikus daitezke. Orainaldia gainerako azpieuskalkien antzekoa da zarate (zarete) forman, sartaldekoa bezalakoa, eta zare (zara) forman, sortaldekoa bezalakoa; baina lehenaldiak bere berezitasunak ditu: haien artean niza (nintzen) nabarmentzen da.

Halaber, azpieuskalkia berezia da, bere barruan hizkera ezberdinik ez duelako, osotasuna baitu. Hala ere, kontuan hartzen bada azpieuskalki horren azkartasun azkarra, beste bien aldean, eta Luis Luziano Bonapartek 1863an aztertu zuenean zuen egoera kaskarra, pentsa genezake informazio faltagatik gertatzen dela, eta datu gehiago izanez gero, hizkerak eta aldaerak ere zehatz zitezkeela.

 Hiztegia 
Herri gehienek izarbeibarrerazko izen tradizionala dute, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

 Adios: Adiotz
 Basongaitz: Basongai
 Ekoien: Ekoian
 Eristain: Iristain
 Etxarren: Etxarrentxulo
 Gares: Gareis
 Gomaziain: Gomazin
 Izarbeibar: Izarbeibarra
 Orbaibar: Orbaibarra

 Hiztunak 
Hizkera hori ziurrenik galduta dago 1935etik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:
+Hiztunak aldaeraren araberaHiztunak guztira

 Konparaketa 
Luis Luziano Bonapartek, XIX. mendean, Izarbeibarrako herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Goiz galdu zenez, ez dgo datu askorik, nahiz eta beste aldaera batzuetatik jasotako datuek hurbileko hizkerekin alderatzeko aukera ematen duten, hala nola Oltzakoarekin edo Eguesibarrekoarekin, adibidez:Luis Luziano Bonaparteko lanak+Euskara batuaIzarbeibarreraOltzako hizkeraZizurko hizkeraEguesibarreraArtzibarreraGulibarreraHegoesteribartarTxulapainnaizzaradagarazaretediranaizzaredagarezaratedirenaizzadadagadazatederenaizzare????naizzaradagarazaratedereneizzeradegerazetedirenaizzaradegarazaratedirenintzenzirenzenginenzinetenzirennizazindazegindazindatezirenitzezindezegindeziñetezere??????nitzazinazeginazinatezerenintzezinezegintzezinetezirennitzenziñenzengiñenziñetenziren

 Bibliografia 
 Izarbeibarko euskara (Garesko Udala, 1993).
 Diccionario Castellano-Vasco de Valdizarbe (2009).
 Izarbeibarko hiztegia (Nafarroako Gobernua, 2002).
 Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarko aldaera Hiztegia (Hiria, 2005).
 Aitor Arana: Izarbeibarko Euskara. Ikasliburua eta Hiztegia (2010).

 Erreferentziak 
 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarrera.

 Ikus, gainera 
 Izarbeibar
 Orbaibar
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera

 Kanpo estekak 

Kategoria:Izarbeibarrera
Kategoria:Izarbeibarko kultura
Kategoria:Orbaibarko kultura