Estribu

Estribuak forma desberdinetako piezak dira, normalean metalikoak, zaldi baten zaldizkoak oinak sar ditzan bertan, zaldiz doan bitartean finkatzeko. Zaldiz ibiltzeko aulkiari finkatuta, segurtasun eta erosotasun handiagoa ahalbidetzen dute, bai zamalkadurarentzat, bai zaldizkoarentzat, eta, horrela, hobeto kontrola dezake zaldia.

Motozikletetan estriberak, oin-euskarriak edo oin-osteak ere esaten zaie; oinei eusteko erabiltzen dira horietan. Pilotuaren ezkerreko estribua aldaketa-palankaren atzetik dago, eta eskuinekoa balazta-pedalaren atzean (atzeko gurpilaren balazta). Bidaiariaren estribuak, oro har, eroso daude horretarako, atzeko gurpilaren alboetan.

Ezkerretik eskuinera: astoa, abiadurako palanka eta Benelli motozikleta baten ezkerreko aldeko estribua edo oinondokoa

Lehenengo protoestribuak, aulkia eta zaldizkoaren oineko behatz lodia lotzen zituen soka bat zirenak, Indian agertu ziren, K. a. I. mendean. Handik Txinara joan ziren 300. urte inguruan, eta han, inguruko klima hotzagoa zela eta, oinetakoen oinaren inguruan lotzen hasi ziren, eta ez behatzaren gainean bakarrik. Handik gutxira, txinatarrak metalezko estribuak, brontzezkoak edo burdina galdatuz. fabrikatzen hasi ziren. Txinatik, estribuaren erabilera Asia erdialdeko nomada turko-mongoliarretara, Koreara eta Japoniara hedatu zen. Hunoek Persian sartu zituzten IV. mendean eta Europan V. mendean, zalditeria inperial erromatarrak hartu zituenaren berririk ez dagoen arren mende bat beranduago arte  (Mendebaldea erori ondoren). Arabiarrek persiarrengandik eta bizantziarrengandik hartuko zuten.
 Historia 
Estribua, zaldizkoari egonkortasun handiagoa ematen diona, bolboraren aurreko gerraren historiako asmakizunik esanguratsuenetako bat bezala deskribatu da. Zaldiak gerran gehiago erabiltzea ahalbidetzen zuen tresna gisa, estribua ekipamenduaren hirugarren urrats iraultzailetzat hartzen da sarritan, gurdiaren eta zaldi gainean ibiltzeko aulkiaren ondoren. Gerra muntatuaren oinarrizko taktikak nabarmen aldatu zituen estribuak. Zaldizko batek, estribuetan bermaturik, aukera gutxiago zuen borrokan ari zen bitartean erortzeko, eta kolpe bat har zezakeen zaldi eta zaldizkoen pisu eta bulkada osoagoa erabiltzen zuen arma batekin. Beste abantaila batzuen artean, estribuek oreka eta babes handiagoa ematen zioten zaldizkoari, eta horrek ezpata erori gabe modu eraginkorragoan erabiltzeko aukera ematen zion zaldunari, batez ere infanteriako aurkarien aurka. Hala ere, uste moderno komunaren aurka, baieztatu da estribuek ez ziotela zaldunari lantza bat eraginkortasun handiagoz erabiltzen uzten (katafraktuak antzinatik lantzak erabili izan zituzten), nahiz eta muntatzeko aulkia kantonatuta egon.

 Aurrekariak 
Estribuaren asmakuntza nahiko berandu gertatu zen historian, kontuan hartuta zaldiak K. a. 4000 urtean etxekotu zirela. K. a., eta ezagutzen diren zaldi aulkien antzeko lehen ekipoak Asiriako zalditeriak K.a. 700 urte inguruan erabilitako petxerak eta gurutzebideak zituzten oihalekin edo kuxinekin egindakoak izan ziren. 
Oinetarako lehen euskarria behatz lodia eusten zuen begizta bat zen, eta Indian erabiltzen zen II. mendearen amaieran. K.a., 500. urtean agertu bazen ere. Oinerako antzinako euskarri hori lokarri formako soka bat zen, zuntzez edo larruz egindako zaldi baten behealdean zegoen oineko hatz lodiarentzat. Konfigurazio hau egokia zen Indiako hegoaldeko eta erdialdeko klima berorako, non jendea zaldi gainean ibiltzen baitzen oinutsik. John Marshall arkeologoak honela deskribatu zuen Sanchiko erliebea: "munduko edozein lekutan estribuak erabili izanaren adibiderik zaharrena bost bat mendetan".

K. a. I mendeko kurbadura bikoitzeko burdinazko barra pare bat. 17 cm luze da gutxi gorabehera, eta mutur bakoitzean kurbadura bat du, Junapanitarren ondoko hilobi batean zulatuak, Indiako Madhya Pradesh estatuko erdialdean, eta oinetarako estribo oso edo brida mokadu gisa aurkeztu dira.

Batzuek Erdialdeko Asiako talde nomadari egozten diote lehen estribuen garapena.

Zaldiz ibiltzeko aulkiko zuhaitz solidoaren asmakuntzak benetako estribua garatzea ahalbidetu zuen. Zuhaitz sendorik gabe, zaldizkoak estribuetan duen pisuak presio-puntu anormalak sortzen ditu, eta, ondorioz, zaldiaren bizkarra ahuldu egiten da. "Tontorrik gabe" eta tontor malguekin muntatzeko aulkien diseinuei buruzko termografia-ikerketa modernoek aurkitu dute marruskadura handia dagoela zaldiaren bizkarraren erdiko lerroan. Atzealdean, zintzilik dauden objektuekin siloratutako zaldi bat irudikatzen du. Smithek oihal esekiak direla iradokitzen du, eta Thayerrek, berriz, erditzeak beren arkuteria muntatuagatik ospetsuak zirela kontuan hartuta, objektuak estribuak direla iradokitzen du, baina erromatarrek teknologia zergatik ez zuten inoiz hartu imajinatzea zaila dela gaineratzen du.

Asian, errail trinkodun lehen zelak zurezko armazoi batez eginak zeuden, feltroz estaltzen zena. Diseinu horiek K. a. 200. urtekoak dira gutxi gorabehera. Mendebaldeko zuntz trinkodunez egindako lehen zeletako bat, erromatarrek erabili zuten K. a. I. mendean, baina diseinu horrek ez zuen estriburik.
 Japonia 
Estribuak (abumi) Japonian erabiltzen ziren jada v. mendean. Metalez estalitako egurrezko hondo lauko eraztunak ziren, Europako estribuen antzekoak. Lehen adibide ezagunak hilobietan zulatu ziren. Kopa formako estribuek (tsubo abumi), zaldizkoaren oinaren aurrealdea estaltzen zutenak, aurreko diseinua ordezkatu zuten.

Nara aldian, zaldunaren oin-oinari eusten zion estribuaren oinarria adaburutik harago luzatzen zen. Mihi erdiko estribu-estilo hori (hanshita abumi) Heian garaiaren amaierara arte erabili zen, estribo berri bat garatu zen arte. Abumi fukuroak edo musashi abumiak oinarri bat zuen, zaldizkoaren oin osoan zehar hedatzen zena, eta punteraren eskuineko eta ezkerreko aldeak ezabatzen ziren. Alde irekiak diseinatuta zeuden, zaldizkoa oina estribuan lotu eta arrastaka joan ez zedin.

Estribo ireki honen bertsio militarra (shitanaga abumi) Heian garaiaren erdialdean erabiltzen zen. Argalagoa zen, behatzentzako barrunbe sakonagoa zuen eta oinarentzako apal are luzeagoa eta lauagoa. Estribo hori erabiltzen jarraitu zen, XIX. mendearen amaieran Europako estiloko estribuak berriz sartu ziren arte. Ez dakigu zergatik garatu zuten japoniarrek estribu-estilo bakar hau.
 Europa 
VI. mendearen amaieran edo VII. mendearen hasieran. K. a, batez ere Erdialdeko Asiatik zetozen inbaditzaileen ondorioz, abaroak kasu, estribuak Asiatik Europara hedatzen hasi ziren Txinatik. Aurkikuntza arkeologikoei dagokienez, estribuen madari formako burdin forma, Erdi Aroko tipo europarren arbasoa, Hungarian aurkitu da VII. mendeko hilobi abarretan. 2005. urtera arte, abarren lehen garaiko burdin urtuzko estribuen 111 ale induskatu ziren guztira, sagar itxurakoak, esekidura-begizta luzanga eta errodadura-zerrenda laua eta barrurantz apur bat kurbatua zutenak, Hungariako eta inguruko eskualdeetako 55 lurperaketatatik ateratakoak. 

Danimarkan, 920 eta 980 urteen artean, Jelling erregeen erregealdian, daniar agintari asko ohore militarrez lurperatuak izan ziren, estribo, barauts eta ezproiekin hornituak, zalditeriako hilobiak deiturikoan, batez ere Jutlandia iparraldean aurkituak. thumb|Eurasiako nomaden estribu bat
 Ingalaterran, argudiatzen denez, estribuak ez zituzten sartu IX. mendeko kolono eskandinaviarrek, baizik eta litekeena da Kanuto Handiak eta beste batzuek Aethelred erregearen erregealdian (978-1013) zuzendutako geroko sarraldi bikingoekin zerikusia izatea. Gaur egun Frantzia den honetan, Carlos Martelek konfiskatutako lurrak banatu zizkien bere basailuei, modu berrian borrokatzen laguntzeko baldintzarekin. Zenbaiten ustez, estribuaren ahalmen militarrak onartu zituen. Geroago, Karlomagnok bere basailurik behartsuenei agindu zien beren baliabideak komunean jartzeko eta zaldun armatu eta muntatu bat emateko, nahiz eta sistema bideraezina izan, eta, horren ordez, basailuei lurrak banatzeko sistema garatu zen, zaldun baten zerbitzuaren arabera.thumb|Europako estribu bat

 Estribo Handiaren polemika 
Estribua sartzeak, Erdi Aroko gerran gudari muntatua goren bihurtzea eragiteaz gain, Europan aldaketa sozial eta kultural konplexuak eta irismen handikoak hasi izana eragin zuen. Zenbait adituk estribuaren erabilera horri feudalismoaren sorrera egozten diote, eta ondoren Italiako iparraldean, Espainian, Alemanian eta lurralde eslaviarretan hedatu zela. Europako Erdi Aroko klase feudalen egitura gero eta handiagoa estribuen erabileraren ondorio izan zela baieztatzen da: "Asmakizun gutxi izan dira estribua bezain sinpleak, baina gutxik izan dute eragin katalizatzailea historian. Posible egin zuen gerra-modu berriaren betekizunek mendebaldeko gizarte europar berri batean aurkitu zuten beren adierazpena, lurrak zituzten gerlarien aristokrazia batek menderatua, modu berri eta oso espezializatu batean borrokatu ahal izateko "

Beste aditu batzuek baieztapen hau eztabaidatzen dute, estribuek talka-gerran abantaila gutxi eman dezaketela iradokiz, baina baliagarriak dira, batez ere, zaldizko bat, borrokan ari den bitartean, zaldiz ibiltzeko aulkian ezkerrera eta eskuinera makurtzeko eta erortzeko arriskua murrizteko. Beraz, argudiatzen da ez direla Erdi Aroko armadetan infanteria zalditeriara aldatzeko arrazoia, ezta feudalismoa agertzeko arrazoia ere.

 Estribu modernoak 

 Ingeles estiloko estriboak 
Aulki ingelesetan erabiltzen diren estribuak metalezkoak izaten dira. Burdinak deitzen diren arren, normalean ez dira burdinazkoak izaten, baizik eta altzairu herdoilgaitza aukerako metala da, bere indarragatik, nahiz eta pisua denean, jockeyarentzat bezala, aluminiozkoak ere izan daitezkeen. Estribu merkeak nikelezkoak izan daitezke, erraz tolestu edo hautsi daitezkeenak. Estribuak material sintetikoz eta aleazio metalikoz ere egin daitezke. Estriboen diseinu estandarrean aldakuntza asko daude, gehienak eroriz gero seguruagoak direla edo zaldizkoari hanka eta hanka posizio egokia mantentzen laguntzen diotela diotenak.

Hona hemen aldaera batzuk:

 Burdina estandarra: estriborik arruntena, bi adarreko oinplano batez osatua, eta begi bat goialdean, larruak zeharkatu dezan. Gaur egungo estilo nagusiak hauek dira:

 Fillis: oinplano astuneko diseinua, eta begietara forma triangeluar biribilean altxatzen diren adarrak.

 Prusiarra: arroila eta diseinu arinagoa.

 Segurtasun-estriboak. Hainbat asmo daude oina errazago askatzeko eroriz gero. Estilo batek kanpoko adar bat du, kurbatua, zuzena baino gehiago. Beste diseinu batzuek kanpoko adar bat dute, nahikoa presioz askatuko dena, oina askatuz.

 Albo-zelaren estriboak: normalean, begi handixeagoa izaten dute, saihets-zola baten gainean estribu-larru lodiagoa egokitzeko.

 Beste diseinu batzuk: estribuetako adarretan artikulazioak edo erroak dituzte tolesteko. Hala ere, 2007an eredu bat gogoratu zen erroak hausteko joeragatik. Estribo birakarian aldakuntza bat Islandiako estribua da, begia 90 graduko errotazioan finkatua duena tendoietan estres gutxiago izateko, eta errazago berreskuratzeko estribua galduz gero. Badira beste zenbait diseinu patentatu, ezaugarri ezberdinekin, erosotasuna areagotzeko edo oinak behar bezala kokatzen laguntzeko.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Bayarsaikhan,Jamsranjav; et alii (2024)  «The origins of saddles and riding technology in East Asia: discoveries from the Mongolian Altai». Antiquity, 98 , Issue 397. Online argitaratua: Cambridge University Pressek,  2023ko abenduaren 12an. DOI: https://doi.org/10.15184/aqy.2023.172

 Kanpo estekak 

Kategoria:Txinako asmakizunak
Kategoria:Zaldiketa
Kategoria:Asiako historia