Irulegiko Eskua

Irulegiko Eskua brontzezko objektu arkeologikoa da, Nafarroa Garaiko Aranguren udalerrian dagoen Irulegi mendiko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitua, Euskal Herrian. Baskoien mintzairaren hitzak dituela uste dute hainbat adituk, testuaren lehen hitza sorioneku (edo sorioneke) gisa interpretatu baitute, idazkera baskonikoaz idatzia. Ezohikoa da, ez baita inon ere beste esku grabaturik aurkitu. Eskuaren interpretazioa, gutxienez, hiru eratan egin da: agian testu apotropaikoa da, etxeko sarreran jarrita, zorte ona emateko edo agur egiteko; edo agian gerra trofeo bat da, eskuin esku moztu bat, eta testua ere gerra giroko esker ematekoa da; edo agian jainko bati eginiko eskaintza bat da.

Irulegiko Eskuaren «garrantzia eta berezitasuna» direla-eta, Nafarroako Gobernuak 2023ko irailaren 4an informatu zuen pieza arkeologikoa Interes Kulturaleko Ondasun izendatzeko prozesua hasia zuela. Halaber, aurkikuntzaren urteurrenean, Gobernuak jakinarazi zuen Irulegiko Eskua Nafarroako Museoan jarriko zutela ikusgai, ziurrenera 2024ko udan. Aitzitik, Gobernuaren asmoa beranduxeago bete zen, abenduaren 17an jarri baitzuten erakusgai museoaren Historiaurreko areto birmoldatuan; behin-behinean dago historiografikoki ez dagokion areto horretan, erromatarren garaiko 1.1 aretoko berritze lanak bukatu artean.

 Aurkikuntza 
Mattin Aiestaran arkeologoaren taldeko Leire Malkorra induskariak aurkitu zuen, 2021eko ekainaren 18an. Artean, esku forma zuela jakin gabe ere, garrantzizkoa izan zitekeelakoan, ingurua kontu handiz garbitu zuten eta prozesua grabaketaz dokumentatu. Uztailaren 13an, eskua Nafarroako Gobernuko agintarien ardurapean geratu zen, indusketako beste pieza batzuekin batera, idazkunik zuenik inork ez zekiela.
2022ko urtarrilaren 18an, Carmen Usua zaharberritzaileak garbitzean, idatzita zegoela  antzeman zuen: eskuak azazkal marraztuak zituela-eta, eskuina zela igarri zuen, baina garbiketa eta «irakurketa» prozesua eskua atzamarrak gora zituela egin zuen, eta laneko mahaian zaharberritzailearen eskuen posizio logiko bera errepikatu zuen. Hizkiak ikusi zituzten lehen epigrafistek, ordea, alderantzizko irakurketa zegokiola nabaritu zuten eta, hortaz, eskuak beheranzko posizio naturala zuela. Usuarekin batera, Berta Balduz zaharberritzaileak osatu zuen errestaurazio prozesua. Azaroaren 14an, Nafarroako Gobernuak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak prentsaren aurrean aurkeztu zuten.

 Testuingurua 
Irulegiko gazteluaren ondoko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitu zen. Irulegi mendia (893 m) haren gainetik dago, metro batzuk goraxeago. Inguruko herrixka gotortuen adibide nabarietako bat da: kokapen geografiko bikaina du, 360 graduko ikuspegiekin Iruñerriaren gainean eta Nafarroa Garaiko hegoaldea Pirinioetako haranekin lotzen duten pasabideen gainean. Horrek eman zion defentsarako balio garrantzitsua.cc-by-sa-3.0 lizentziapean: 

Gazteluaren oinarrian dagoen 2,2 hektareako kokapen primitiboa hazten joan zen mendeetan zehar, harik eta K.a. I. mendean 14 ha izatera iritsi arte, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako espazioak barne. Esparrua harresiz inguratuta zegoen. Biztanle-kopurua kalkulatzea zaila bada ere, 100 eta 200 pertsona artean bizi zitezkeela uste da.

Biztanleek bizitzeko eremu altuak aukeratzen zituzten, demografiaren hazkundea eta klimaren okertzea (euritsuagoa eta apur bat hotza) medio, baliabideak urritu egiten baitziren eta haiengatik lehiatu behar baitzuten. Horren ondorioz, proto-hiri egonkorrak agertu ziren, erraz defendatzeko modukoak eta harresituak; bertan, nekazaritzaz eta abeltzaintzaz bizi ziren eta, aldi berean, gerlariak ere baziren. Irulegi, beste bizpahiru kokagunerekin batera, Iruñerriko populazioa egituratzen zuten kokalekuetako bat izan zen, agian, erromatarrak iritsi eta Ponpaelo  (gaur egungo Iruñea) sortu aurretik, K.a. 74 edo 75 urteetan.

Herrixka hori K.a. I. mendean abandonatu zen Antzinako Erromako osteak iritsi zirenean. K.a. 82 inguruan Sertorioren gerraren eraginez hustu zen herria. Inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda, biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutela ondorioztatu dute.

 Ezaugarriak 
Pieza brontzezkoa da, eta haren patinaren % 53 eztainua da, % 41 kobrea eta % 2 beruna, gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadi Elkartekoen esanetan. Eskua 143 mm luze da, 1 mm lodi eta 128 mm zabal; 36 gramoko pisua du.

Eskuineko esku baten itxura du, tamaina naturalekoa, gutxi gorabehera. Esku ahurraren eremua laua da, eta azazkalak markatuta dauzka, nahiz eta hiru hatzetakoak ez diren ondo kontserbatu: hatz nagikoa, hatz luzekoa eta erakuslekoa.

Hatzak behera begira ditu, goialdean 6,5 mm-ko diametroko zulo bat baitu, eskumuturrari dagokion inguruan. Zuloaren egoera aztertuta, pieza ez zegoela zintzilik jakin dute, euskarri bigun batean iltzatuta baizik, seguruenik, zurean. Zuloan egon zen iltzea edo dena delakoa burdinazkoa ez zela ondorioztatu dute eraberritzaileek, herdoil aztarnarik ez dagoelako.

 Testua 

 Idazkera sistema 
Javier Velaza epigrafista eta Bartzelonako Unibertsitateko katedradunak ikertu zuen testua, Joaquin Gorrotxategi EHUko hizkuntzalariarekin batera. Haren esanetan, «Irulegiko piezatik abiatuta, esan dezakegu baskoierazko berezko sistema grafiko bat bazegoela».
Gorriz Irulegiko Eskuan dokumentatu ez diren zeinuak (Ferrer i Jané, 2023).

Idazkera baskonikoz idatzita dago, idazkera iberikoaren Iberiako ipar-ekialdeko aldaeraren antzekoa dena, baina badu hizki bat baskoiek soilik beren hizkuntzaren soinuak jasotzeko egina bide zena, garaiko bi txanponetan agerturiko «T» itxurako bat; horregatik, euskal aldaera propio batez ari garela diote adituek, Javier Velazak, adibidez. Grafema bakar horren berezitasunak idazkera propio bat definitzeko balio ote duen zalantza erakutsi dute batzuek, ordea, Ander Ros hizkuntzalariak, esate baterako.

 Transkripzioa 

Testua marraz idatzi zen, eta gero, marren gainetik puntuz berridatzi. Bi idatzi horien artean badira alde batzuk. 

Brontzearen garbiketaren ostean, Gorrotxategik eta Velazak esan dute bigarren lerroko lehen ikurra ku irakurtzen dela, marraz zein puntuz, hasierako te irakurketa zuzenduz (horrela, te horrek zituen hainbat arazo baztertuko lirateke).

Marrekin egindakoa honela interpretatu da:


 10px  10px 
 10px   sorioneke
kunekeřekiřateŕe//n
oTiřtaneseakaŕi
eŕaukon

Transkripzio horretako oTiŕtan hitzeko «T» larriak ez du soinu jakinik adierazten: grafema ezezaguna da, eta idazkunean T larri baten forma duenez, horrela transkribatu da. T baskonikoa deitu izan zaio. 

Bada beste grafema ezezagun bat, ř letrarekin transkribatu dena:  bezalakoa da, baina marra horizontal bat du erdian.  grafemaren aldaeratzat hartu izan da. Erreprodukzio honetan 10px|2 Palas gisan irudikatu da.

Puntuz emandako testua honela interpretatu da: 
        sorioneku ·
kunekebeekiŕateŕe//n
oTiŕtan · eseakaŕi
eŕaukon ·

Joan Ferrer i Jané ikerlariak, bestalde, honela transkribatu du, T grafema Can Rodoneko alfabetoan agertu zela kontuan hartuz:


 10px  10px 
 10px     sorioneke
kunekeřekiřateŕe//n
ońiřtaśese akaŕi
eŕaukon

 Hizkuntza 
Irulegiko Eskua baskoien lurretan aurkitu da eta horren hizkuntzari baskoniko izena eman zaio, nahiz eta hizkuntza bera ez dugun ongi ezagutzen. K.a. lehen mendean baskoien inguruan bi hizkuntza lekukotu dira: zeltiberiera, batez ere Ebro ibaiaren hegoaldean, eta iberiera, batez ere Gállego ibaiaren ekialdean.

Zeltiberiera hizkuntza indoeuroparra da, eta horren deklinabidea ongi ezagutzen dugu, hala nola hitz asko eta aditzak. Hala ere, Eskuan ez da aurkitu zeltiberieraren trazarik. Gainera, zeltiberierak r bakarra du, baina Irulegiko Eskuan bi edo hiru r desberdin daude.

Iberiera ez da ongi ezagutzen, 2500 inskripzio aurkitu badira ere. Kasu horretan, letra multzoak konparatzea baino ezin da egin, eta bide horretatik, Irulegiko Eskuarekin ez da lotura argirik aurkitu. 

Handik bi mendera, baskoien lurraldean beste testigantza batzuk aurkitu dira, kasu horretan jainko eta pertsona izenak latinezko testuetan: ummesahar, belteso, sesenco, eta abar. Antroponimo horiek euskararekin eta antzineko Akitaniako izenekin lotura dutela ematen du, eta horiei ere baskoniko izendapena eman zaie, baina Irulegiko Eskuan ez da antroponimorik identifikatu.

K.a. lehen mendeko eta K.o. lehen mendeko hizkuntza baskonikoen artean ez da loturarik egin, testu gutxiegi baitago. Dena den, euskararekin harremana izan lezakeela uste dute aditu batzuek: lehendabiziko hitza sorion euskarazko zori on hitzekin lotu da, eŕaukon formak zeraukon (= zion) aditza gogorarazten du, eta oTiŕtan hitzean euskal leku desinentzia -n ikusi izan da. 

Aditu talde horrek dioenez, «identifikatutako gainerako hitzen artean, eŕaukon da aditz-forma izateko probabilitaterik handiena duena, bai formagatik, bai azken posizioagatik. Haren formak gogora ekartzen du zeraukon aditz laguntzailearen iraganaren euskal forma, ekialdeko dialektoetan erabilia; *eradun aditzaren (*edun aditzaren kausatiboa) forma bat da, «edukiarazi» > «eman» esan nahiko lukeena. XVI. mendean oraindik bazuen aditz autonomotzat bazterreko erabilera bat, laguntzailetzat erabili aurretik. Aditz horren esanahiak zentzua izango luke botozko dedikazio baten kasuan, nahiz eta zenbait alderdi eztabaidagarriak izan.»

Beste aditu batzuek, aldiz, euskararekiko balizko harreman horiek ez dituzte onartzen.

 Adituen iritzia 
Irulegiko Eskuko idazkuna lehenik aztertu zuten adituek nabarmendu zuten, alde batetik, aurkikuntzaren garrantzia, hizkuntzalaritzaren ikuspegitik; bestetik, testua baskoien hizkuntzaz dagoelako ziurtasuna.

 Lehen begiratu baikorrak 
Joakin Gorrotxategi EHUko hizkuntzalariak azpimarratu zuen Irulegiko Eskuaren aurkikuntza eta indusketa berme osoz egin zirela, lurretik ateratzeko prozesua bideoz eta argazkiz grabaturik geratu zelako. Idazkunari dagokionez, Gorrotxategik nabarmendu zuen, lau lerro izanagatik ere, testu osoa dela, ez zatikia: «Lau lerro, bere hasierarekin eta bere bukaerarekin. Hori oso garrantzitsua da: idazkun osoa daukagu. Ez dugu topatu euskarriaren zati bat inskripzioaren zati batekin». Gainera, testuaren hizkiak argi irakur daitezke, haren ustez: «Hizki bat edo asko jota bi kenduta, irakurri egin daiteke, ondo identifikatzen dira hizkiak».

Javier Velaza nafar epigrafistak azaldu zuenez, aurkikuntzak espero gabeko bide bat zabaldu zuen, idazkuna garaiko euskaraz idatzia dela zalantza gabekotzat jo baitzuen: «Ezusteko bat dago: lehen hitza sorioneku da, eta, testua transkribatzeko orduan, oso azkar eta garbi irakurri eta interpretatzen da euskaraz dagoela idatzia».

Mattin Aiestaran arkeologoak uste osoa azaldu zuen Irulegiko aztarnategian ondare baliozko gehiago aurkituko zirela: «Zalantzarik ez dugu, horrela jarraituz gero, Irulegin emaitza gehiago ere izanen dela».

 Ikuspegi zuhurrak 
Aurkikuntzaren lehen uneetako baikortasunari uko egin gabe, tentuz aritzea gomendatu zuten Blanca Urgell eta Borja Ariztimuño hizkuntzalariek. Haien ustez, sorioneku lehen hitza zorioneko dela esateko behar adina froga ez dago oraindik: «Akitanierazko izenetan, ba omen dago sori, eta on ere bai. Gainera, baskoierazko pertsona izenetan, badago Onso eta badago Onse; beraz, bi zati horiek ontzat eman daitezke orain artean genekienarekin», argitu zuen Urgellek.  

Iritzi berberekoa da Asier Gabikagojeazkoa hizkuntzalaria. Sorioneku eta zorioneko lotzea zaila bada ere, <sori> eta <on> agertu izan dira lehenago onomastikan: Sori, Soris eta Sorinus pertsona izenak (Gorrotxategik berak zori —«txori», «zorte»— hitzarekin lotzen ditu), Soriako Tierras Altas eskualdean aurkitutako hilarrietako Onso eta Onse pertsona izenak, bai eta <bon> osagai moduan hainbat izenetan (Bonbelex, Boncoxsi, Bonnexis, Bonnoris, Bonnoxus, Bonsilex, Bontar, Bonten, Bonxoni, Bonxorius, Bonxus, Cissonbonnis). 

Ariztimuñoren iritziz, sorion ulertzen da eta posible izan liteke, baina <eku> arazotsuagoa da, testu berean <ko> ere agertzen delako, eta zaila delako batetik bestera fonetikoki aldatzea, beste elementuak ere aldatu gabe. Gainera, <garri> eta <ese> ere badaudela diote, baina -garri eta ez (< *eze) izatea eztabaidagarria da, eta areago bigarren hori etxe interpretatzea.

Urgell eta Ariztimuño hizkuntzalariek bat egin zuten baina: esanahia interpretatzera iristeko, hitzak ongi banatzea ezinbestekoa dela diote, espero izatekoa baita testua hitz laburrez osatua izatea, Urgellen ustez. Horretarako, Irulegiko Eskuak idazkunaren hornigarri dituen marrak eta puntuak aintzat hartu behar direla dio Ariztimuñok, eta banaketa horiek nolakoak ziren ondo aztertu, Gabikagojeazkoaren iritziz.

 Fontes Linguæ Vasconum aldizkariaren txostena 
Denborak aurrera egin ahala, proposamen zuhurrak eta ez hain zuhurrak argitaratu ziren. Guztien oinarrian Mattin Aiestaranek, Joakin Gorrotxategik eta Javier Velazak 2023ko abenduaren 27an Paleohispánica aldizkarian argitaratutako funtsezko txostena zegoen.

2023ko abenduaren 28an, Fontes Linguæ Vasconum hizkuntzalaritza eta filologia aldizkarian bederatzi artikuluko sorta bat argitaratu zen, Irulegiko Eskuaren interpretazioaz, Joakin Gorrotxategi (Euskal Herriko Unibertsitatea) eta Ekaitz Santazilia (Nafarroako Unibertsitate Publikoa) irakasleen ediziopean. Aurkezpenean argitzen zutenez, txosten hori 2023ko otsailaren 24an EHUan egindako mintegi baten emaitza zen, bertan bildu baitzuten paleohispanista eta euskararen historiako aditu talde bat, Irulegiko Eskuaren sinbologia eta interpretazioa aztertzeko.

Esan daiteke, oro har, adituek zalantza sakonak aurkeztu zituztela Irulegiko Eskuaren testuaren hizkuntza baskoierarekin edo euskararekin lotzeko eta, orobat, eskuaren esanahia argitzeko.

 Joakin Gorrotxategi (EHU) eta Javier Velaza (Universitat de Barcelona): eskua 2023ko udan garbitu ondoren esaldi esgrafiatuaren eta puntuz emandakoaren arteko irakurketa zalantzak uxatu zirela aitortu arren (bi bertsioetan, hirugarren lerroa «oTiřtaneseakaŕi» eta «oTiŕtan · eseakaŕi» dela baieztatu zuten), zalantzan jartzen zuten eskuaren asmoa abegi onekoa zenik. Aitzitik, gerra ikurtzat hartu behar da, haien iritziz, eskuin esku moztu bat garaipenaren ikur gisa ageri baita garai bereko eta hurbileko (Huesca, Teruel) testigantzetan. Testuaren interpretazioaz, testu oso bat dela zioten, baina ulertu ahal izateko elementu aski ez zuten ikusten.
 Francisco Beltrán Lloris (Zaragozako Unibertsitatea): eskuin eskuaren sinbologia aztertzen zuen artikuluan, mundu zabaleko aztarnetan eta, batez ere, hurbileko hiru adibideetan oinarrituta (Puyalcaláko eskua, Alcubierre, Huesca; La Vispesako monumentua, Tamarite de Litera, Huesca; El Palaoko hilarria, Alcañiz, Teruel). Ondorio gisa, argudiatzen zuen gerra garaikur gisako esku moztu bat dela, eta ezaugarri horretara egokitu beharko litzatekeela testuaren interpretazioa.
 Joan Ferrer i Jané (Grup Littera, Universitat de Barcelona): bat egiten zuelarik Gorrotxategik eta Velazak txosten berean egindako irakurketarekin (bereziki, lehen lerroa «sorioneke» izatea), zalantza edo arazo batzuk planteatzen zituen zenbait zeinuri buruz (dardarkari anizkunak, T grafia). Testuaren esleipen linguistikoaz, agertutako lekuaren argudioan oinarrituta zentzuzkoena baskoierarekin lotzea izanik ere, arazo gordinak ikusten zituen aitzineuskararen bitartez (zer esanik ez, iberieraren bitartez) interpretatu ahal izateko.
 Eduardo Orduña Aznar (Grup Littera, Universitat de Barcelona): ikur batzuen interpretazioa eztabaidatu ostean, baieztatzen zuen eskaintza edo dedikazio testu baten egitura duela, aitzineuskararen edo baskoieraren morfosintaxiarekin bateragarri izan litekeena.
 Iván Igartua (EHU): testua euskararen laguntzaz uler ez daitekeenez, bi aukera ikusten zituen: edo euskararekin nekez lot daitekeen hizkuntza batean dago (iberieraz, agian), edo baskoieraz badago, ez zeukan antz handirik Koldo Mitxelenak berrosatutako aitzineuskararekin. Testuaren antolamendu sintaktikoaz hipotesi batzuk eginda, testuaren hizkuntza zein den jakitea ezinezkotzat jotzen zuen.
 Eneko Zuloaga (EHU) eta Borja Ariztimuño (EHU): euskalaritzaren ikuspegitik aztertzen zuten testua, euskara historikotik edo aitzineuskaratik abiatuta. Zenbait osagai lexiko (besteak beste, hasierako «sorioneke») aztertu ondoren, ondorioztatzen zuten ezinezkoa dela testua argitzea, euskara historikoari eta aitzineuskarari buruz metatuta dagoen jakintzaren arabera.
 Julen Manterola (EHU) eta Céline Mounole (Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatea): euskal interpretazioaren hipotesia aztertzen zuten, bereziki idazkuneko «sorion» segidaren eta euskarazko «zori on» esamoldearen lotura, «on» adjektiboa duten sintagma lexikalizatuen bilakaera fonetikoaren bidez. Ondorio argitzat jotzen zuten ezin dela baieztatu testua euskaraz edo haren ahaide batean idatzia denik.
 Joseba Andoni Lakarra (EHU): euskararen historiako adituak zalantza gabe azaltzen zuen «sorioneku/ke» ez dela euskarazko «zorioneko»-ren baliokide, ezta «zorion»-ekin lotzeko ere. Oro har, Manuel Larramendiren eraginez ―XVII. mendean, beraz― lortu zuen «zorion»-ek Hegoaldeko euskara idatzian eta ahozko modernoan hedatzea. Gainera, izatekotan ere, «zorion»-en paradigma determinatukoa denez «zorioneko» (< * zorion-e-ha-n), euskararen historiaren arabera X. mendeaz gerokoa izan behar du.
 Mikel Martínez-Areta (EHU): ikerlari haren arabera, ezin liteke euskal filiaziorik baiezta testuaren ezein elementurentzat, hastapeneko «sorioneke» ere zalantzazkoa baita. Testua paleoeuskaraz idatzita egonda ere, froga historikoen arabera ez dago jarraitasunik baskoien lurraldean erabiltzen ziren hizkuntzen eta euskara historikoaren artean.

 Antzeko objektuak 
Arkeologian ohikoa denez, gertuko testuinguru geografiko eta kronologikoak antzeko piezak aipatu izan dira, antzekotasunak bilatzeko eta esanahi funtzionala edota kulturala erdiesteko helburuarekin. Oraingoz, ez da ikerketa burutu eta benetako antzekotasunak finkatzeke daude.

 Beste esku batzuk 
Inguruko paralelo hurbilena Alcubierreko Eskua da. Huescako Alcubierre herrian, El Puy de Alcalá (edo Puyalcalá) izeneko ilergeteen iberiar aztarnategian, esku formako berunezko objektu bat aurkitu zen, K. a. II. mendean kokatua; 162 mm altu da, 1.020 mm zabal, eta zuloa du, eskumuturra egon litekeen lekutik gertu, agian eskegitzeko egina. Ilergeteak baskoien mugakideak ziren. Huescako museoan ikusgai dago.

Esku bat moztuta agertzen da, hareharrian grabatua, eta beste gerla irudi batzuekin batera, Teruelgo El Palao de Alcañiz oppidum iberiar-erromatar estelan ("El Palaoko 1 zenbakidun estela"). Estela hori Alcañizeko Centro Iberos del Bajo Aragón (CIBA) interpretazio zentro-museoan ikus daiteke. Eskua beherantz irudikatuta dago. 

Huescako La Vispesa ilergeteen herrian, eskuak erliebean dituen estela kubikoa agertu zen. Esku guztiak eskuinak dira eta azkazalak ondo markatuak dituzte. Aurrekoan bezala, gerla-eszena batean ageri dira. Ignasi Garcés Estalloren iritzira, estela-zutabea buruz behera erakusten da Huescako museoan, eta beraz, Irulegikoa bezala, eskuak hatzak beherantz dituztela irudikatu ziren jatorrian. Iberiarrek etsaiari eskuak eta burua mozten zizkioten, eta buruen kasuan, jakina da erakusgai jartzen zituztela. Uste da, iberiarren irudietan, etsaiari moztutako eskua irudikatzen zuela, eta garaipena adierazteko erabili zirela.

Europako beste leku batzuetan ere antzeko metalezko eskuak aurkitu dira. Adibidez, Villa Giulia (Italia), Grossklein (Austria), Prêles (Suitza), Trebeništa (Ipar Mazedonia) eta Heddernheim (Alemania).

 Abegi oneko teserak 
Irulegiko eskuak Erromatarren garaiko eta aurreko beste brontzezko objektu batzuk gogorarazten ditu, abegi oneko teserak, nahiz eta itxura eta funtzio aldetik oso desberdinak izan. Tesera horiek hainbat formatakoak dira, eta normalean erditik zatituta daude. Esku gurutzatuen formakoak ere badaude. Sarri, elkar ahokatzen zuten bi pieza egiten ziren, adibidez, Paredes de Navako (Gaztela) bi esku. Abegi oneko teserak txikiagoak izaten dira, eta gehienetan, mukulu biribilekoak.

Funtzioari dagokionez, objektu horiek bi hiri, tribu edo gizabanakoren arteko itun instituzionalak islatzen zituzten: abegikortasun teserak dokumentuak dira, elkarrekiko prestazio eta betebeharretan oinarrituak.

 Aurkikuntzaren oihartzuna 

 Euskal Herriko hedabideetan 
Naiz komunikabideaz streamingen bitartez zuzenean eman zuten horren berri. Albistea berehala zabaldu zen Euskal Herriko egunkari eta hedabideetan, hala nola Berrian, Argian, EITBn, Deian eta Noticias de Navarran, besteak beste.

 Nazioarteko hedabideetan 
Irulegiko Eskuaren aurkikuntzak mundu zabaleko hedabide ugaritan izan zuen oihartzuna. Besteak beste, Frantziako France Bleu taldeak, Portugalgo CNN kateak, Espainiako EFE albiste agentziak, Brasilgo Correio Braziliense egunkariak, Time News webguneak edo Arabiar Emirerri Batuetako Sharjah24 albistegiak jaso zuten aurkikuntzaren berri.

Zabalkunde nabaria izan zuen halaber The Guardian egunkariko artikulu batek egindako lehen albisteak: haren izenburuan aldaketa egon zen, izenburuan hasieran «antzinako artefaktu espainiarra» idatzi baitzuten, baina ordu batzuen buruan aldatu, «brontzezko antzinako artefaktua», alegia. The Smithsonian Magazine agerkariak eta The Economistek ere jaso zuten albistea lehen egunetan, biek euskararen antzinatasunari erreferentzia eginez.

Britainia Handiko HeritageDaily aldizkari digitalak Irulegiko Eskua 2022ko lehen hamar aurkikuntza arkeologikoen artean sartu zuen.

 Herri kulturan 
Aurkikuntzaren berri eman eta oso egun gutxira, sorioneku hitza han-hemenka agertu zen, elastikoetan, jatekoetan eta apaingarrietan, besteak beste. Erabilera hori egiteko jabetza nori dagokion galdetu zuten askok, izan ere, marka erregistratzeko eskaerak pilatzen hasi ziren. Kontu horrek liskar juridikoa sortu zuen eta azkenean, aurkikuntza ezagutarazi eta urtebetera, Patenteen eta Marken Espainiako Bulegoak arrazoia eman zion Nafarroako Gobernuak eginiko eskaerari, eta ebatzi zuen Irulegiko Eskua ezin izanen dela marka komertzial gisara erregistratu. Hau da, aurkikuntzaren irudia eta izena libre erabili ahal izanen dira.

 Aurkikuntza jendaurrean ezagutarazi eta lau egunera, 2022ko azaroaren 18an, Bulego taldeak Irulegiko esku izenburuko kanta argitaratu zuen YouTube plataforman, Tomas Lizarazuk konposatu eta idatzia.
 2023ko apirilean, Denon Artean argitaletxeak Irulegiko eskua izenburuko haurrentzako ipuina karrikaratu zuen, Bakarne Atxukarrok eta Izaskun Zubialdek idatzia eta Asun Egurzak ilustratua. Liburuak gaztelaniazko bertsioa ere badu.
 2025eko urriaren hasieran, Espainiako Desperta Ferro Arqueología & Historia aldizkariaren 63. ale monografikoa (Vascones izenburukoa, hots, "Baskoiak") salgai paratu zen. Azalean, gizon gazte batek —Ocho apellidos vascos filmeko Dani Rovira protagonistaren antza handikoa— Irulegiko Eskua lepotik dilindan zeraman, atzean emakume gazte bat zuela, film bereko Clara Lago aktorearen antzekoa. Aldizkaria merkaturatu eta handik oso egun gutxira, irakurle bat ohartu zen eskuko testuak ESPAÑA zioela, ordea, latindar idazkeraz, Ñ eta guzti, eta horrexen berri eman zien aldizkariaren arduradunei. Hori jakindakoan, argitaletxeak ilustratzailearekiko lan harremana etetea erabaki zuen, irakurleei barkatzeko eskatu eta saldu gabeko ale guztiak jaso egin zituen, aurrerago aldizkaria beste azal batekin berrargitaratzeko asmoa zutela aginduta: azaroaren hasieran, berriro kaleratu zuten, artikulu eta iragarki berekin, baina azalean eta barneko orrialde batean Irulegiko Eskua soilik ageri da, jatorrizko testuarekin.

 Dibulgazioa 
Aurkikuntzaren berri eman eta hilabete eta erdira, 2022ko abenduaren 29an hain zuzen ere, Nafarroako Gobernuak aukera eman zuen Irulegiko Eskua Iruñeko planetarioan edonork ikus zezan. Pieza arkeologikoa 16:30etik 20:00etara ikusgai egon zen, eta ateak ireki baino anitzez ere lehenago ilara handia sortu zen eraikinaren inguruetan. Azkenean, sei mila pertsona inguruk baliatu zuten eskua gordetzen duen beira-arasatik zentimetro gutxira egoteko parada.

Urte erdi geroago, 2023ko ekainaren 20an, Irulegiko udako indusketa kanpainaren aurkezpenean, Nafarroako Gobernuko Kultura, Kirol eta Gazteria Departamentuaren Arkeologia ataleko ordezkari Jesus Garcia Gazolazek jakinarazi zuen Irulegiko Eskua zaharberritzeko lanak bukatzear zirela eta pieza «laster» izanen zela Nafarroako Museoan ikusgai. Ez zen hain laster izan ordea, pieza arkeologikoa 2024ko abenduaren 17an erakutsi baitzuten museoan, Loizuko Gizonarekin batera. Hori bai, Irulegiko Eskua Nafarroako Museoan dagoenetik nabarmen handitu da bisitari kopurua. Museoko arduradunek emandako datuen arabera, 2024ko abenduaren 17tik 31ra 2.918 bisitari izan zituzten (2023ko egun bertsuetan baino 1.751 gehiago) eta 2025eko urtarrilaren 2tik 12ra, 2.459 (2024an baino 1.136 gehiago).

2023ko apirilaren hasieran, Aranzadi Zientzia Elkarteak Irulegi izeneko liburua argitaratu zuen, Irulegiko Eskua, K. a. I. mendeko lekukotasun epigrafiko bat Aranguren ibarrean azpititulua duena. 112 orrialde ditu eta euskarazko zein gaztelaniazko bertsioak ditu.

 Argazki galeria 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Baskoien hizkuntza
 Idazkera paleohispaniarra
 Aitzineuskara
 Lantzeko idazkuna

 Kanpo estekak 
 Berriaren bideoa, aurkikuntzaren azalpenarekin

Kategoria:Aitzineuskara
Kategoria:Nafarroako historia
Kategoria:Aranguren
Kategoria:Aranzadi Zientzia Elkartea
Kategoria:Idazkun baskoniko-iberiarrak
Kategoria:Sertorioren gerra
Kategoria:Erromatartze garaiko epigrafia Euskal Herrian
Kategoria:Nafarroako museoaren bildumak