Azido fosforiko

Azido fosforikoa (azido ortofosforikoa, azido monofosforikoa edo azido fosforikoa (V)) konposatu inorganiko koloregabea da, usainik gabea, solidoa, fosforoduna, H3PO4 formula kimikoarekin. Eskuarki, % 85eko ur-disoluzioan erabiltzen da, likido koloregabea eta usaingabea sortzen du, hau da xarabe ez-lurrunkorra. Substantzia kimiko industrial garrantzitsua da; ongarri askoren osagaia ere bada.

Konposatua azido bat da. H+ hiru ioiak kentzeak PO4^{-3} fosfato-ioia ematen du. Protoi bat edo bi mugitzeak H2PO4^{-} fosfato-ioia eta HPO4^{-2} hidrogeno-fosfato-ioia ematen ditu, hurrenez hurren. Azido fosforikoak organofosfato izeneko esterrak eratzen ditu.

Azido ortofosforiko izena azido espezifikoa beste azido fosforiko batzuetatik (azido pirofosforikoa, adibidez) bereizteko erabil daiteke. Hala ere, "azido fosforiko" hitzak, maiz, konposatu espezifiko hori esan nahi du, eta horixe da gaur egungo IUPAC nomenklaturak jasotzen duen esanahia.
erdian|thumb|344x344px|1. Irudia. Azido fosforiko.

 Propietate kimikoak 
Konposatu hau forma puruan solido kristalino zuria, higroskopikoa eta delikueszentea da. Azido fosforikoa normalean disoluzio gisa gordetzen eta saltzen da. Era horretan itxura likido garden horixka du.   

Azido fosforikoa azido triprotikoa da, alegia, uretan gehienez 3 aldiz disozia daiteke eta bakoitzean protoi bat uretara askatu. 
erdian|thumb|268x268px|2. Irudia. Azido fosforikoaren egitura tridimentsionala
Konposatu honi dagokion anioia fosfato ioia esaten deritze. Garrantzi biologiko handia du, batez ere, azukre fosforilatuetatik eratorritako konposatuetan, esaterako, azido desoxierribonukleikoa (DNA), azido erribonukleikoa (RNA) eta adenosin trifosfatoa (ATP). 

 Propietate fisikoak 
Dentsitate erlatiboa (ura = 1): 1,68 

Disolbagarritasuna uretan: Handia 

Lurrun-presioa 20 ° C-an: 4 

Lurrun-dentsitate erlatiboa (airea = 1): 3,4 

Masa molekularra: 97,995182 [* g /* mol] 

 Erabilpena 
Ez da azido sendoa, pKa txikiena 2,14 baita. Azidoa oso erabilgarria da laborategian, oxidazioarekiko, erredukzioarekiko, lurruntzearekiko (HCl-rekin alderatuta) eta karbonizazioarekiko (azido sulfurikoarekin alderatuta) erresistentzia duelako. Katalizatzaile gisa erabiltzen da alkenoen deshidratazioan«Phosphoric catalysis of alcohol dehydration»., esterifikazioanHayashi, Hiroyuki; Yasukochi, Shotaro; Sakamoto, Tatsuhiro; Hatano, Manabu; Ishihara, Kazuaki (2 de abril de 2021). «Insight into the Mechanism of the Acylation of Alcohols with Acid Anhydrides Catalyzed by Phosphoric Acid Derivatives». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 86 (7): 5197-5212. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.1c00102. Consultado el 22 de septiembre de 2022. edo Friedel-Craften erreakzioan.Wu, Shaofeng; Dong, Jianyu; Zhou, Dan; Wang, Wan; Liu, Long; Zhou, Yongbo (20 de noviembre de 2020). «Phosphorous Acid-Catalyzed Alkylation of Phenols with Alkenes». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 85 (22): 14307-14314. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.9b03028. Consultado el 22 de septiembre de 2022. Azido fosforikoa edari ez-alkoholdunen osagai gisa erabiltzen da, hala nola gaseosan, E-338Approved additives and E numbers | Food Standards AgencyFoods Standards Agency. 14 March 2012. Archived from the original on 21 August 2013. Retrieved 22 July 2012. elikagai-gehigarri gisa, bereziki kola motakoetan; hortz-esmaltearen gainazala egokitzeko elementu gisa; izan ere, haren azalera desmineralizatzean mikrotentzioak sortzen ditu bere egituran, eta horrek errazten du hortzak lehengoratzeko materialak atxikitzea; katalizatzaile gisa, aleazio ferrosoak babesteko, burdinazko fosfato disolbaezinak eratzearen ondorioz, eta uraren, fertizatzaileen eta detergenteen bigungailu gisa erabilitako sodio-tripolosfatoa fabrikatzeko. Laborategi kimikoetan asko erabiltzen da tanpoi disoluzioak prestatzeko edota pH-a erregulatzeko. 

Azido fosforikoa amoniakoarekin neutralizatzeak fosfato monoamonikoa (MAP) sortzen du. Hau nitrogenoa eta fosforo aprobetxagarria dituen ongarri konplexu oso kontzentratua sortzen du.«Copia archivada». Archivado desde el original el 18 de enero de 2012. Consultado el 27 de febrero de 2012. 

Sodio fluoruroa gehituz gero, sodio monofluorofosfatoa (MFP) lortzen da, hortzetako krema batzuen osagaia dena. 

Azido fosforikoaren aplikazio espezifikoen artean daude:

- tratamendu antioxidatzaileak 

- ikatz aktibatuaren ekoizpena Toles, C.; Rimmer, S.; Hower, J. C. (1996). "Production of activated carbons from a washington lignite using phosphoric acid activation". Carbon. 34 (11): 1419.

- mikrofabrikazioan aluminioa aren grabaketa  Wolf, S.; R. N. Tauber (1986). Silicon processing for the VLSI era: Volume 1 – Process technology. Lattice Press. p. 534.  ISBN 978-0-9616721-6-4.

- kosmetikoetan pH-a doiketa"Ingredient dictionary: P". Cosmetic ingredient dictionary. Paula's Choice. Archived from the original on 18 January 2008. Retrieved 16 November 2007. 

- agente desinfektatzaileaFive Star Chemicals. Archived (PDF) from the original on 8 February 2016. Retrieved 17 August 2015

 Erabilpena elikagaietan 
Elikadura alorrean aurkitzen den azido fosforikoa elikagaiak eta edariak azidotzeko erabiltzen da, hala nola freskagarriak eta marmeladak, zapore pikante edo garratza ematen dizkiena. Azido fosforikoak kontserbatzaile gisa ere balio du.«Why is phosphoric acid used in some Coca‑Cola drinks?- Frequently Asked Questions - Coca-Cola GB». www.coca-cola.co.uk (en inglés británico). Archivado desde el original el 2 de agosto de 2021. Consultado el 31 de agosto de 2021. Azido fosforikoa duten freskagarriei, Coca-Cola barne, fosfatatutako freskagarri edo fosfato esaten zaie batzuetan. Azido fosforikoak giltzurrun-kalkuluak sortzea eragin dezake, batez ere aurretik ere izan dituzten pertsonetan.Qaseem, Amir; Dallas, Paul; Forciea, Mary Ann; Starkey, Melissa; Denberg, Thomas D. (4 de noviembre de 2014). «Dietary and Pharmacologic Management to Prevent Recurrent Nephrolithiasis in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians». Annals of Internal Medicine 161 (9): 659. doi:10.7326/M13-2908.

 Erabilpena medikuntzan 
Azido fosforikoa odontologian eta ortodontzian erabiltzen da, enpasteak eta beste hortz-aparatu batzuk jartzeko hortz-gainazalak garbitzeko eta karrakatzeko. Era berean, azukre-maila handiak (glukosa eta fruktosa) dituzten goragaleen aurkako salmenta libreko sendagaien osagaia da. Azido hori hortz-zuritzaile askotan ere erabiltzen da, aplikatu aurretik plaka bakterianoa kentzeko. 

 Purifikazioa 
Fosfatatze-arrokatik edo prozesu termikoetatik sortutako azido fosforikoak askotan garbiketa eskatzen du. Arazketa metodo arrunta azido fosforikoa uretatik eta beste ezpurutasunetatik bereiztea dakar, disolbatzaile organikoak erabiliz, hala nola, tributilo fosfatoa (TBP), metil isobutil ketona (MIBK) edo n-oktanola. Nanoiragazketak egiteko nanoiragazketako mintz bat erabiltzen da. Mintz hori pisu molekular handiko polietileneiminen polimero polikationiko baten gordailu baten bidez funtzionalizatzen da. Nanoiragazketak nabarmen murrizten dituela frogatu da, hainbat ezpurutasunen kontzentrazioak, kadmioa, aluminioa, burdina eta lur-elementu arraroak barne. Laborategiaren eta industria-pilotuaren emaitzek erakutsi zuten prozesu honek azido fosforikoa ekoizteko aukera ematen duela.Wet Process Phosphoric Acid Purification (2022). "Wet Process Phosphoric Acid Purification Using Functionalized Organic Nanofiltration Membrane". Separations. 9 (4): 100. doi:10.3390/separations9040100.  

Kristalizazio zatikatuak purutasun handiagoak lor ditzake erdieroaleen aplikazioetarako. Horretarako kristalizatzaile estatiko bat erabiltzen da. Kristalizatzaile estatiko batek plaka bertikalak erabiltzen ditu, urtutako elikaduran esekita daudenak eta txandaka hoztu eta berotzen direnak, bero-transferentziako bitartekari baten bidez.  Fractional Crystallization

 Segurtasun neurriak 
Azido fosforikoa ez da azido sendoa. Hala ere, disoluzioan neurrizko kontzentrazioetan larruazalarentzat narritagarriak izan daitezke. Horretaz gain, disoluzio kontzentratua ukitzeak erredura larriak eragin ditzake bai azalean, bai begietan.«Ácido fosfórico, 85 wt.% SDS». Sigma-Aldrich. 5 de mayo de 2016. Archivado desde el original el 18 de enero de 2017. Consultado el 16 de enero de 2017.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Hidrogenodun konposatuak
Kategoria:Fosfatoak
Kategoria:Aromatizatzaileak
Kategoria:Azido inorganikoak