Txinatar konstelazio

Txinako astronomia tradizionalak zeruko esfera asterismo edo konstelazioetan banatzeko sistema du, «ofiziala» bezala ezagutzen dena (txineraz xīng guān) literally translates to "star official". The English translation "officials" is used in Hsing-chih T'ien. and  Will Carl Rufus, The Soochow astronomical chart, Ann Arbor : Univ. of Michigan Press, 1945..

Txinako asterismoak, oro har, tradizio helenistikoaren konstelazioak baino txikiagoak dira. Song dinastiako (XIII. mendea) Suzhou planisferioak 283 asterismo erakusten ditu guztira, banako 1565 izar guztiraHsing-chih T'ien. and  Will Carl Rufus, The Soochow astronomical chart, Ann Arbor : Univ. of Michigan Press, 1945, p. 4.. Asterismoak lau taldetan banatzen dira: Hogeita Zortzi Jauregiak (, Èrshíbā Xiù) ekliptikan zehar eta Iparraldeko Zeruko Hiru Esparruak. Hegoaldeko Zerua bosgarren talde gisa gehitu zen Ming dinastiaren amaieran, Europako izar-mapetan oinarrituta eta 23 asterismo gehigarriz osatuta.

Hiru Esparruak (, Sān Yuán) Esparru Debekatu Morea hartzen du bere baitan, zeina Ipar Zeruko Poloan zentratzen den, izarrak urte osoan ikus daitezkeen eta horiek barne hartzen dituen beste biak zeruko ekuatorean dauden bitarteanNeedham, J. "Astronomy in Ancient and Medieval China". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences, Vol. 276, No. 1257, The Place of Astronomy in the Ancient World (May 2, 1974), pp. 67–82. Accessed 9 Oct 2012.

Hogeita Zortzi Jauregiek, hala, Txinatik ikusten diren —baina ez urte osoan zehar— izar horietarako erabiltzen den koordenatu ekliptiko bat osatzen dute, ilargiaren hilabetean zehar ilargiaren mugimenduan oinarrituta.

 Historia 
Txinako sistema, izan ere, sistema greko-erromatarretik independenteki garatu zen, gutxienez, K.a. V. mendetik aurrera, nahiz eta lehenago elkarrekiko eragina izan zitekeen, antzinako Babiloniako astronomiaren paralelismoak iradokitzen duen bezalaXiaochun Sun, Jacob Kistemaker, The Chinese sky during the Han, vol. 38 of Sinica Leidensia, BRILL, 1997, ISBN 978-90-04-10737-3, p. 7f. and p. 18, note 9. The authors, citing Needham, Science and Civilisation in China vol. 3 (1959), p. 177, speculate that both the Babylonian MUL.APIN and the cardinal star names in the Yáo diǎn suggest an ultimate origin in Sumerian astronomy of about 2300 BC (based on calculations regarding the precession of the equinoxes), or approximately the reign of Sargon of Akkad..

Hogeita Zortzi Ilargi Jauregien sistema Indiako Nakshatra sistemaren oso antzekoa da (nahiz eta ez berdin-berdina izan), eta, gaur egun, ez da ezagutzen txinatar eta indiarren sistemaren historian elkarren arteko eraginik izan den.

Gaur egun dauden txinatar izar-mapa zaharrenak Tang dinastiakoak dira. Horien artean, aipagarriak dira Kaiyuan Garaiko Astrologiari buruzko VIII. mendeko Tratatua eta Dunhuang Izarren Diagrama. Lehengo astronomo txinatarren bildumak (Shi Shen, Gan De eta Wu Xian) eta Indiako astronomiakoak (K.o. I. eta II. mendeetan Txinara iritsi zirenak) biltzen ditu. Gan De, izan ere, Estatu Gudalarien garaiko (K.a. V. mendea) astronomo bat izan zen, eta Dunhuang-eko Izar-maparen lekukotasunaren arabera, 810 izar zenbatu zituen 138 asterismotan. Dunhuangeko Izar-mapak berak 1.585 izar ditu 257 asterismotan bilduta.

Asterismoen kopurua, edo asterismotan bildutako izarren kopurua, ez zen inoiz finkoa izan, magnitude-ordena berean mantendu baitzen (konparaziorako, Ptolomeok II. mendean egindako izar katalogoak 1.022 izar zituen 48 konstelaziotan). XIII. mendeko Suzhouko izar-taulak 1.565 izar ditu 283 asterismotan; XIV. mendeko Cheonsang Yeolcha Bunyajido korearrarenak 1.467 izar ditu 264 asterismotan, eta 1673an Flandriako Ferdinand Verbiest jesuitak Kangxi Enperadorearentzat egindako zeruko globoak 1876 izar ditu 282 asterismotan. 

Hegoaldeko Zerua ezezaguna zen antzinako txinatarrentzat, eta, ondorioz, ez da sistema tradizionalean sartzen. XVI. mendean, Europako harremanekin, Xu Guangqik, Ming dinastia amaierako astronomoak, Europako izar-mapetan oinarritutako beste 23 asterismo sartu zituenSun, Xiaochun (1997). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. p. 910.. «Hegoaldeko Zeru» () asterismoak Txinako sistema tradizionalaren parte gisa tratatzen dira gaur egun.

 Terminologia 
Txinako «izar, zeruko gorputza» hitza   da.  karakterea, jatorriz, forma konplikatuagoa zuen: ; karaktere fono-semantikoa (), zeinaren, jatorriz, bere zati semantikoak  hiru izar distiratsu irudikatzen zituen («eguzki»  erradikalaren hiru kasuak).

«Konstelazio» termino txinatar modernoa  () da, IAU sistemak definitutakoei erreferentzia eginez. Termino zaharragoa  () sistema tradizionaleko konstelazioak deskribatzeko bakarrik erabiltzen da.  karaktereak «funtzionario publikoa» esan nahi du (hortik euskarazko «ofiziala» itzulpena txinatar asterismoetarako), baina, historikoki,  -ren aldaera bat da —tenplua, jauregia—, jatorriz eraikin handi baten piktograma. 

«Asterismo» termino generikoa  da (, literalki «izar taldea»).

 Hiru Esparruak
Hiru Esparruak Debekatutako Esparru Morea (, Zǐ Wēi Yuán), Jauregi Gorenaren Esparrua (, Tài Wēi Yuán) eta Zeruko Merkatuaren Esparrua (, Tiān Shì Yuán ) dira.

Debekatutako Esparru Moreak gaueko zeruaren iparraldeko eremua hartzen du. Antzinako txinatarren ikuspuntutik, Debekatutako Esparru Morea zeruaren erdian dago, eta beste izar guztiek inguratzen dute: Hartz Txikia, Draco, Camelopardalis, Cepheus, Cassiopeia, Auriga, Boötes eta Hartz Handia, Canes Venatici, Leo Minor eta Herkules konstelazioen zatiak.

Jauregi Gorenaren Esparruak Virgo, Coma Berenices eta Leo konstelazio greziarrak eta Canes Venatici, Hartz Handia eta Leo Minor-en zatiak hartzen ditu bere baitan.

Zeruko Merkatuaren Esparruak Serpens, Ofiuko, Aquila eta Corona Borealis konstelazio greziarrak eta Herkulesen konstelazioen zatiak hartzen ditu.

Hiru Esparru horietako bakoitza bi «horma» asterismoz itxita dago,  yuán izendatuak, «horma baxua, hesia; esparrua» (ez da nahasi behar ilargi-jauregiarekin: «horma» ):

 Debekatutako Esparru Morea ezker horma  (Cassiopeia / Cepheus / Draco)
 Debekatutako Esparru Morea eskuin horma  (Draco / Ursa Major / Camelopardalis)
 Jauregi Goreneko ezker horma  (Virgo / Coma Berenices)
 Jauregi Gorenaren eskuin horma  (Leo / Virgo)
 Zeruko Merkatuaren Esparrua ezker horma  (Herkules/Sugeak/Ophiuchus/Aquila)
 Zeruko Merkatuaren Esparrua eskuin horma  (Serpens/Ophiuchus/Hercules)

 Hogeita Zortzi Jauregiak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/%E6%98%9F%E8%B1%A1%E5%9B%BE.svg/400px-%E6%98%9F%E8%B1%A1%E5%9B%BE.svg.png|eskuinera|thumb|786x786px| Txinako asterismo tradizionalak erakusten dituen izar-mapa modernoa, hemisferio bakoitzaren ertzean 28 jauregiak adierazita. 
Hogeita Zortzi Jauregiak Lau Sinbolotan biltzen dira, bakoitza iparrorratz norabide batekin lotuta eta zazpi jauregirekin. Izenak eta izar determinatzaileak hauek diraSun, Xiaochun (1997). Helaine Selin (ed.). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Kluwer Academic Publishers. p. 517. ISBN 0-7923-4066-3. Retrieved 2011-06-25:
Lau ikur()Jauregia ()ZenbakiaIzena (pinyin)Ingelesaren itzulpenaIzar determinatzaileaEkialdekoherensuge trukesa()Udaberria1 (Jué/Jiăo)Hornα Vir2 (Kàng)Neckκ Vir3 (Dī)Rootα Lib4 (Fáng)Roomπ Sco5 (Xīn)Heartα Sco6 (Wěi)Tailμ Sco7 (Jī)Winnowing Basketγ SgrIparraldekodortoka beltza()Negua8 (Dǒu)(Hegoaldekoa) Dipperφ Sgr9 (Niú)Oxβ Cap10 (Nǚ)Girlε Aqr11 (Xū)Emptinessβ Aqr12 (Wéi/Wēi)Rooftopα Aqr13 (Shì)Encampmentα Peg14 (Bì)Wallγ PegMendebaldekotigre zuria()Udazkena15 (Kuí)Legsη And16 (Lóu)Bondβ Ari17 (Wèi)Stomach35 Ari18 (Mǎo)Hairy Head17 Tau19 (Bì)Netε Tau20 (Zī)Turtle Beakλ Ori21 (Shēn)Three Starsζ OriHegoaldekotxori gorribizia()Uda22 (Jǐng)Wellμ Gem23 (Guǐ)Ghostθ Cnc24 (Liǔ)Willowδ Hya25 (Xīng)Starα Hya26 (Zhāng)Extended Netυ¹ Hya27 (Yì)Wingsα Crt28 (Zhěn)Chariotγ Crv

 Hegoaldeko asterismoak () 
 Hego Zeru-poloaren inguruko zerua ezezaguna zen antzinako txinatarrentzat. Beraz, ez zen Hiru Esparru eta Hogeita Zortzi Jauregi sisteman sartu. Hala ere, Ming dinastiaren amaieran, Xu Guangqi-k Europako izar-mapen ezagutzan oinarritutako beste 23 asterismo sartu zituen. Asterismo horiek Txinako izar-mapa tradizionaletan sartu ziren geroztik.

Asterismoak hauek dira:
Ingelesezko izena Txinako izena Izarren kopurua Konstelazio Helenistikoa Itsasoa eta Mendia(Hǎi Shān) 4 Carina / Centaurus / Musca / Vela Gurutzea(Shí Zì Jià) 4 Gurutzea Zaldi-buztana(Mǎ Wěi) 3 Centaurus Zaldiaren sabela(Mǎ Fù) 3 Centaurus Erlea(Mì Fēng) 4 Musca Triangelua(Sān Jiǎo Xíng) 3 Triangulum Australe Txori exotikoa(Yì Què) 9 Apus / Octans Peacock(Kǒng Què) 11 Pavo Persia(Bō Sī) 11 Indus / Teleskopioa Suge-buztana(Shé Wěi) 4 Octans / Hydrus Sugearen sabela(Shé Fù) 4 Hydrus Sugearen Burua(Shé Shǒu) 2 Hidroa / Erretikulua Txoriaren mokoa(Niǎo Huì) 7 Tucana Garabia(He) 12 Grus / Tucana Suzko txoria(Huǒ Niǎo) 10 Phoenix / Eskultorea Ur Korronte Okertua(Shuǐ Wěi) 3 Eridanus / Phoenix Adabaki zuria Inguruan(Fù Bái) 2 Hydrus Adabaki zuriak erantsita(Jiā Bái) 2 Erretikulua / Dorado Urrezko arraina(Jīn Yú) 5 Dorado Itsasoko Arroka(Hǎi Dàn) 5 Carina Arrain hegalaria(Fēi Yú) 6 Volans Hegoaldeko Itsasontzia(Nán Chuán) 5 Carina Piper txikia(Xiǎo Dǒu) 9 Kamaleoia

 Txinako izar izenak 
Antzinako astronomo txinatarrak sistematikoki izendatu zituzten izar ikusgaien izenak, gutxi gorabehera, Johann Bayer-ek antzeko modu batean egin baino mila urte baino lehenago. Funtsean, izar bakoitza asterismo bati dagokio. Ondoren, asterismo horretako izar bakoitzari zenbaki bat ematen zaio. Hori dela eta, izar bat «Asterismoaren izena + Zenbakia» izendatzen da. Asterismo batean, ordea, izarren zenbaketa ez da izar horren itxurazko magnitudean oinarritzen, asterismoan duen posizioan baizik. Bayer sistemak txinatar metodo hori erabiltzen du noizean behin, batez ere, Dipper Handiko izarrekin, denak magnitude berekoak baitira; aldi berean, Hartz Handiaren izarrak ( txineraz), Txinako astronomian, zenbakituta daude Bayer izendapenen ordena berean, bi kasuetan Dubhe lehena delarik.

Adibidez, Altair  izena du txineraz;  asterismoaren izena da (literalki Danborra ibaian); zenbakiaren izendapena da (bi). Hori dela eta, hitzez hitz esan nahi du: «Ibaiaren Danborraren Bigarren Izarra». (Bayer-ek Altairi Beta Tympani Flumine dei ziezaiokeen Txinako konstelazioen katalogazioa egin izan balu)

Izar batzuek badituzte izen tradizionalak ere, askotan, mitologiarekin edo astrologiarekin lotuta. Adibidez, Altair  izenez ezagutzen da edo  txineraz (Behi Artzainaren Izarra), Behi Artzain eta Ehule Neskaren istorio mitologikoari aipamena eginez.

Izendapen horiek, oraindik, Txinako astronomia modernoan erabiltzen dira. Izen tradizionalen ingelesezko izenak erabiltzen diren izar guztiak itzultzen dira ohiko txinatar izendapenen eta ez katalogoko izenen itzulpenen arabera.

 IAU konstelazio modernoaren arabera 
Jarraian, 88 IAU konstelazioen zerrenda aipatzen da, haien izenen txinerazko itzulpenarekin. Lotutako artikulu bakoitzak konstelazio (moderno) bakoitzaren barruan dauden izarren izen txinatar (tradizionalak) zerrenda eskaintzen du.

Andromeda ()
Antlia ()
Apus ()
Aquarius ()
Aquila ()
Ara ()
Aries ()
Auriga ()
Boötes ()
Caelum ()
Camelopardalis ()
Cancer ()
Canes Venatici ()
Canis Major ()
Canis Minor ()
Capricornus ()
Carina ()
Cassiopeia ()
Centaurus ()
Cepheus ()
Cetus ()
Chamaeleon ()

Circinus ()
Columba ()
Coma Berenices ()
Corona Australis ()
Corona Borealis ()
Corvus ()
Crater ()
Crux ()
Cygnus ()
Delphinus ()
Dorado ()
Draco ()
Equuleus ()
Eridanus ()
Fornax ()
Gemini ()
Grus ()
Hercules ()
Horologium ()
Hydra ()
Hydrus ()
Indus ()

Lacerta ()
Leo ()
Leo Minor ()
Lepus ()
Libra ()
Lupus ()
Lynx ()
Lyra ()
Mensa ()
Microscopium ()
Monoceros ()
Musca ()
Norma ()
Octans ()
Ophiuchus ()
Orion ()
Pavo ()
Pegasus ()
Perseus ()
Phoenix ()
Pictor ()
Pisces ()

Piscis Austrinus ()
Puppis ()
Pyxis ()
Reticulum ()
Sagitta ()
Sagittarius ()
Scorpius ()
Sculptor ()
Scutum ()
Serpens ()
Sextans ()
Taurus ()
Telescopium ()
Triangulum ()
Triangulum Australe ()
Tucana ()
Ursa Major ()
Ursa Minor ()
Vela ()
Virgo ()
Volans ()
Vulpecula ()

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Txinako egutegia

 Kanpo estekak 
 Hong Kong-eko Espazio Museoa: Izarren Mapa Interaktiboak (deskargatu)
 Hong Kongeko Espazio Museoa: Txinako Izarren Eskualdeen, Asterismoen eta Izarren Izenaren ingeles-txinera glosarioa
 Hong Kongeko Espazio Museoa: Txinako Starlore
 Astronomia
 IZARRAK IRAUGARRIAK: Txinako Astronomia Legatua
 Ian Ridpath-en Star Tales: Txinako zerua - tradizio galdua

Kategoria:Txinatar zodiakoa
Kategoria:Testuan txinera duten artikuluak
Kategoria:Txinatar konstelazioak