Erdialdea (Nafarroa Garaiko eskualdea)

Erdialdea Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Herrialdearen erdigunean dagoen eskualdea da. Pirinioaurrearen, iparraldean Alaizko mendilerroaren eta ekialdean Uxueko mendilerroaren eta Ebroko haranaren arteko trantsizio-eremua da, Aragoi ibaiaren ibar emankorrak hegoaldean eta Arga ibaiaren ibar emankorrak mendebaldean dituela. Gainera, trantsizio bat da, herrixketako Nafarroa menditsuaren artean, non Orbaibar nabarmentzen den, 30 herrigune txiki baino gehiagorekin, eta herri handietako Nafarroa laua, horien artean Tafalla, Erriberri, Kaparrotsu edo Zarrakaztelu nabarmentzen direlarik.

19 udalerrik osatzen dute, eta  biztanle eta 947,23 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 27,8 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Aragoi ibaia Kaparrotsun dagoen itsas mailaren gaineko 289 metrotik Bagadigorri mendiaren 1166 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Tafalla udalerria da, eskualdeko populatuena.

 Izena 
Erdialdea beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Zona Media

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Zona Media / Erdialdea.

 Etimologia 
Nafarroako Erdialdea izan da, tradizioz, Nafarroa Garaia zatitu den hiru eremuetako bat. Oro har, Erribera iparraldeko lurralde menditsuetatik (Mendialdea) bereizten du. Mugak ez dira inoiz oso argi egon, batzuk Erdialdean Estellerria osoa eta Zangozerria hartzen dituztelako, eta beste batzuk, berriz, Tafalla ingurura mugatzen dira. Bere izena Nafarroa Garaiko erdialdean duen kokapen geografikotik dator, ez hainbeste herrialdearen erdigunea delako, baizik eta bereziki ipar menditsuaren eta hego lauaren arteko erdigunea delako.

 Geografia 

 Mugakideak 

Erdialdea eskualdeak Iruñerria eskualdea du muga iparraldean, Metropolialdea azpieskualdekin. Iparekialdean Pirinioaurrea eskualdea dago, eta ekialdean Zangozerria. Hegoaldean, Erribera eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, hegomendebaldean Erriberagoiena eskualdea dago.

 Inguru naturala 

Eskualdea Pirinioaurreko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran lau samarrek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:
 Alaizko mendilerroa
 Izkoko mendiak
 Lergako mendilerroa
 Gerindako mendilerroa
 Uxueko mendilerroa
 Ibarberoko mendilerroa
 Buskilgo mendilerroa
 Araizko mendilerroa
 Moncayueloko mendilerroa

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
 Aragoi
 Zidakos
 Leotz
Gainera, eskualdean Nafarroako ubidea hasten da, Itoizko urtegian.

 Klima 
Nafarroa Garaiko erdialde-hegoaldean dagoenez, klima mediterraneoaren eta Ebroko ibarrekoaren tarteko klima du Erriberrik. Urteko prezipitazioak batez beste 500-600 mm artekoak dira, eta urteroko egun euritsuak 70–80 izaten dira; beraz, eguneko 5,4 mm euri izaten da. Euria urte osoan zehar egiten du, nahiz eta udaberria beste urtaroak baino euritsuagoa den. Batez besteko tenperatura aski epela da, 13-14 °C bitartekoa, eta mendialdeko edo Erriberako tenperaturek baino gorabehera gutxiago izaten ditu urtean zehar.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Barasoain (iparraldea), Tafalla (erdialdea), Uxue (ekialdea) eta Zarrakaztelu (hegoaldea).

 Banaketa 

 Banaketa tradizionala 
Eskualde hori, Nafarroako Erribera eta Nafarroako Erdialdea artean dagoenez, kontraste handia dago iparraldearen (Orbaibar bezalako ibarretan banatua) eta hegoaldearen artean, non herri bakoitzak independentzia erlatiboa izan duen antzinatik. Hala, Erdialdea eskualdeak honako ibar hauek ditu:

 Orbaibar

Horretaz gain, hauek dira historikoki independenteak izan diren hiribilduak:

 Beire
 Donamartiri Untz
 Erriberri
 Kaparrotsu
 Pitillas
 Tafalla
 Uxue
 Zarrakaztelu

Gainerako herriak, nahiko independenteak izan arren, Olibako monasterioaren agindupean zeuden XIX. mendea iritsi arte, baina gero independentzia lortu zuten. Hauek dira:

 Melida
 Murelu Hautsi
 Murelu Konde
 Santakara

Azkenik, Traibuenas herria Murelu Konde udalerrian integratu zen, Arrada eta Figarol herri sortu berriak diren bitartean (1960ko hamarkada).

 Udalerriak 
Erdialdea eskualdea 19 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
UdalerriaBiztanleria ()Azalera (km²)Dentsitatea (bizt/km²)Udalburua20x20px  BarasoainBarasoain20x20px  BeireBeire20x20px  Donamartiri UntzDonamartiri Untz20x20px  ErriberriErriberri20x20px  GarinoainGarinoain20x20px  KaparrotsuKaparrotsu20x20px  LeotzIratxeta20x20px  MelidaMelida20x20px  Murelu HautsiMurelu Hautsi20x20px  Murelu KondeArrada20x20px  OloritzOloritz20x20px  OrisoainOrisoain20x20px  PitillasPitillas20x20px  PuiuPuiu20x20px  SantakaraSantakara20x20px  TafallaTafalla20x20px  UntzueUntzue20x20px  UxueUxue20x20px  ZarrakazteluZarrakaztelu
Biztanleria udalerrikaBilakaera azken 10 urteetan

 Herriak 
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 40 biztanlegune daude eskualdean:
HerriaKategoriaUdalerriaIbarra / Aldea / ErriberaAmatriainleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarArradakontzeju20px|link=Murillo el Cuende Murelu KondeAragoiArtariainleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarArtederretaetxalde20px|link=Untzue UntzueOrbaibarBarasoainudalerri20px|link=Barasoain BarasoainOrbaibarBariainleku20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarBeireudalerri20px|link=Beire BeireTafallaldeaBenegorrileku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarBezkitzleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarDonamartiri Untzudalerri20px|link=San Martin Unx Donamartiri UntzTafallaldeaEristainetxalde20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarErriberriudalerri20px|link=Erriberri ErriberriTafallaldeaEtxaguekontzeju20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarFigarolkontzeju20px|link=Zarrakaztelu ZarrakazteluAragoiGarinoainudalerri20px|link=Garinoain GarinoainOrbaibarIratxetakontzeju20px|link=Leotz LeotzOrbaibarKaparrotsuudalerri20px|link=Caparroso KaparrotsuAragoiLeotzkontzeju20px|link=Leotz LeotzOrbaibarMakirriainleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarMelidaudalerri20px|link=Mélida MelidaAragoiMendibilkontzeju20px|link=Oloritz Oloritz OrbaibarMunarrizketaleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarMurelu Hautsiudalerri20px|link=Murillo el Fruto Murelu HautsiAragoiMurelu Kondekontzeju20px|link=Murillo el Cuende Murelu KondeAragoiOlletakontzeju20px|link=Leotz LeotzOrbaibarOloritzkontzeju20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarOrisoainudalerri20px|link=Orisoain OrisoainOrbaibarOrizinleku20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarPitillasudalerri20px|link=Pitillas PitillasTafallaldeaPuiuudalerri20px|link=Puiu PuiuOrbaibarSantakaraudalerri20px|link=Santakara SantakaraAragoiSantsoainleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarSantsomainleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarSoltxagakontzeju20px|link=Oloritz OloritzOrbaibarTafallaudalerri20px|link=Tafalla TafallaTafallaldeaTraibuenaskontzeju20px|link=Murillo el Cuende Murelu KondeAragoiUntzueudalerri20px|link=Untzue UntzueOrbaibarUxueudalerri20px|link=Uxue UxueTafallaldeaUzkitaleku20px|link=Leotz LeotzOrbaibarZarrakazteluudalerri20px|link=Zarrakaztelu ZarrakazteluAragoi

 Herri hustuak 
Erdialdea eskualdeak, gainera, 51 herri hustu ditu, honako hauek:

 Partzuergoak 
Gaur egun, Erdialdea eskualdean 3 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:

 Zazugaña (106. partzuergoa)
 Argiziragi (107. partzuergoa)
 Barranco de la Torre (108. partzuergoa)

 Historia 
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Erdialdea izenarekin agertzen zen, eta 30 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.

 Demografia 
 biztanle zituen Erdialdea eskualdeak.
Eskualdeko biztanleria, guztira

Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

 Ekonomia 
Erdialdea landa-eskualdea da, ohiko nekazaritzak pisu handia du eta ekologikoak gero eta presentzia handiagoa du; labore guztien artean, ardoa nabarmentzen da. Hori da Nafarroako Jatorrizko Deituraren bost eremuetako bat, Donamartiri Untzen eta Erriberrin presentzia handiena duena. Gainerako eremuetan labore ez hain espezifikoak daude, hala nola garia edo koltza. Erdialdean, oro har, azienda mota tradizional guztiak hazten dituzten ustiategiak aurki daitezke, eta zonan ohikoenak hegaztiak ( % 70,7), txerriak ( % 21,1) eta ardiak ( % 7,3) dira. 2014an, Erdialdeko industria-ehuna 380 enpresa inguruk osatzen zuten, energiaren sektorekoek barne. % 95,5 50 langile baino gutxiagoko enpresa txiki eta ertainak dira.Nafarroako Gobernua. Toki-garapen parte-hartzailerako estrategia Erdialdean (2014-2020).

Enpresa gehienak Tafalla eta Erriberri artean daude, baina badira beste toki batzuk enpresa nabarmenen batekin, Kaparrotsu edo Barasoain batez ere. Biztanle askok Nafarroako beste zonalde batzuetan egiten dute lan, baina eskualdean bizi dira. Fenomeno hau iparraldean gertatzen da bereziki, non biztanle gehienek Iruñerrian lan egiten duten, hegoaldeko zonaldeetan Martzilla, Azkoien edo Tuteran ere langile ugari dauden arren.

 Politika 
Erdialdea eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

 Hauteskundeak 
Udal hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es 
+UdalerriaAlkatetza duen alderdiaZg.erdian|frameless|356x356pxBarasoain Barasoaingo Talde Independentea7Beire Beire Aktiboa7Donamartiri Untz San Martingo Talde Independentea4Erriberri Erriberri Elkartu4Garinoain Garinoainen Aldeko Elkartea7Kaparrotsu Kaparrotsu, Orainaldi eta Iragana3Leotz Leotz Bizirik7Melida Melidaren Alde Lan Egitea7Murelu Hautsi Murilloko Talde Independentea4Murelu Konde Nafarroako Alderdi Sozialista7Oloritz Olorizko Talde Independentea5Orisoain Amarrain2Pitillas Pitillasko Talde Independentea5Puiu Landerri7Santakara Santakarako Talde Independentea7Tafalla Euskal Herria Bildu5Untzue Untzueko Talde Independentea4Uxue Basandia Herri Hautagaitza5Zarrakaztelu Zarrakazteluko Independenteak8

Foru hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
+AlderdiaBozakerdian|frameless|356x356pxguztira%+/-  Navarra Suma501934,41?  Nafarroako Alderdi Sozialista401427,52?  Euskal Herria Bildu201713,83?  Geroa Bai188312,91?  Ahal Dugu8906,10?  Izquierda-Ezkerra4222,89? Vox1971,35? Equo670,46? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa490,34? Libertate Nafarra160,11? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista120,08?

 Azpiegiturak 

 Errepideak 

Erdialdea eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, herri handiak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Gainera, Nafarroako autobideak eskualdea zeharkatzen du, Iruñea eta Tutera artean.

Hauek dira ardatz nagusiak:+ErrepideaIbilbideaZeharkatzen du Tutera - IrurtzunKaparrotsu • Erriberri • Tafalla • OrbaibarIruñea - TuteraOrbaibar • Tafalla • Erriberri • KaparrotsuTafalla - Azkoien - FunesTafalla • ErriberriAzkoien - ZarrakazteluKaparrotsu • Melida • ZarrakazteluLizarra - Tafalla - ZangozaOibar • ZangozaIrunberri - Kaseda - ZarrakazteluZarrakaztelu

 Hezkuntza 

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da. 

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko iparraldeko hainbat udalerriak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, ez da nahitaezkoa gutxieneko euskara-eskolak ematea, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hala ere, eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko hegoaldeko udalerriak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.

Erdialdea eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietako hainbatean hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza bakarrik Tafallan, Martzillan eta Zarrakaztelun dago ziurtatuta, eta ez bertze herrietan. Zehazki, 2019. urtean Erdialdea eskualdean lehen hezkuntzako 11 eskola eta bigarren hezkuntzako 3 institutu daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):
+JatorriaLehen hezkuntzako eskolakBigarren hezkuntzako institutuakB/D EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena9Donamartiri Untz, Leotz, Oloritz, Orisoain, Puiu, Tafalla, Untzue eta UxueDefentsako markesaDTafallaAntso III.a NagusiaDTafallaBarasoain eta GarinoainMartin AzpilkuetaDBarasoainBeire, Erriberri eta PitillasBianako PrintzeaDErriberriKaparrotsu, Melida, Murelu Konde eta SantakaraZalduko Andre MariaDKaparrotsuMurelu Hautsi eta ZarrakazteluOlibako Andre MariaDZarrakazteluA/G EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena9Donamartiri Untz, Leotz, Oloritz, Orisoain, Puiu, Tafalla eta UntzueDefentsako markesaA / GTafallaAntso III.a NagusiaA / GTafallaBarasoain eta GarinoainMartin AzpilkuetaA / GBarasoainBeireBeireA / GBeireErriberriBianako PrintzeaA / GErriberriPitillasPitillasA / GPitillasUxueUxueAUxueKaparrotsu eta Murelu KondeZalduko Andre MariaA / GKaparrotsuVillenako markesaA / GMartzillaZarrakazteluOlibako Andre MariaA / GZarrakazteluAragoiko ErriberaA / GZarrakazteluMelidaSanta AnaA / GMelidaMurelu HautsiRaimundo LanasGMurelu HautsiSantakaraJasokundeko A. M.A / GSantakara
Gainera, Erdialdean Nafarroako Gobernuarekin itundutako bi ikastetxe daude, finantzaketa publiko-pribatukoak. Ikastola bat eta ikastetxe kristau bat dira: Garces de los Fayos ikastola eta Escolapios ikastetxea (biak Tafallan).

 Osasuna 

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:
+BarrutiaEskualdeaOsasunetxeaUdalerriakIruñea28 NoainNoainUntzue eta Oloritz (iparraldea)40 TafallaTafallaBarasoain, Garinoain, Leotz, Oloritz (hegoaldea), Orisoain, Puiu eta Tafalla42 ZarrakazteluZarrakazteluMelida, Murelu Hautsi, Santakara eta Zarrakaztelu43 ErriberriErriberriBeire, Donamartiri Untz, Erriberri, Kaparrotsu, Murelu Konde, Pitillas eta Uxue

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareak hiru emakida ditu, eskualdeari zerbitzua ematen diotenak. Iruñea-Soria (NAV-001) emakida, Tafalla Iruñearekin eta Soriarekin lotzen duena, Iruñea-Tafalla. Erdialdea (NAV-002) eta Iruñea-Tutera-Zaragoza. Erribera (NAV-003). Bigarren emakida honek, Tafallari ez ezik, eskualdeko udalerri guztiei ere ematen die zerbitzua, ondoko Erriberagoiena eta Izarbeibar-Novenera eskualdeetakoez gain.

NAV-002 emakidaren hiri nagusia Tafalla da, eta bertako autobus geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz. Gainera, badira linea batzuk, tokikoak deituak, herri txikienei zerbitzua ematen dietenak, eta eskaria dagoenean bakarrik funtzionatzen dutenak.

Bere aldetik, NAV-003 emakidaren hiri nagusia Tutera da, eta bertako geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz.

Nafarroako Hiriarteko Garraioaren lineak Erdialdea eskualdetik pasatuzLineaIbilbideaLuzera (km)GeldialdiakMapa300Iruñea  Soria (errepidetik)196,013301Iruñea  Soria (autobidetik)203,97320Iruñea  Tafalla (autobidetik)37,06321Iruñea  Erriberri43,68322Iruñea  Tafalla (errepidetik)39,414323Tafalla  Martzilla42,26324Tafalla  Figarol48,311325Tafalla  Arrada37,28326Tafalla  Mendigorria20,13327Tafalla  Miranda Arga28,85328Tafallako hiribusa2,54329Tafalla  Etxague21,67330Tafalla  Olleta15,65331Tafalla  Uzkita24,68332Tafalla  Amatriain21,46333Tafalla  Uxue18,53350Iruñea  Tutera  Zaragoza117,523

Bertze garraiobideak
Lehen aipatutako zerbitzuez gain, eskualdean hainbat udalerrik Zaragoza-Altsasu burdinbidean tren geltokia dute. Tafallakoa eta Erriberrikoa dira. Hauek dira bi geltokiek dituzten tren-zerbitzuak:

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren hurrengo udalerriak: Barasoain, Oloritz, Orisoain eta Untzue.  Donamartiri Untz, Erriberri, Garinoain, Leotz, Puiu, Tafalla eta Uxue atzerkada-eremuan ziren eta bertzeak (Beire, Kaparrotsu, Melida, Murelu Hautsi, Murelu Konde, Pitillas, Santakara eta Zarrakaztelu), ez-euskal eremuan.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, udalerri guztiak ez-euskal eremuan sailkatu ziren.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Eskualdeko euskara, batez ere, ezezaguna da. Eskualdean ez da ia dokumenturik gordetzen euskarari buruz, eta zenbat eta hegoalderago joan, are gutxiago dago. Hori dela eta, eskualde honetako euskalki propioa ez da ezagutzen, nahiz eta aezkera, zaraitzuera edo erronkariera bezalako euskalkiekin lotura estua izango zuela susmatzen den. Dena den, Orbaibarran, Donamartiri Untzen eta Uxuen erregistroak daude, eta horiek euskalki nafarrerakoak ziren. Euskalki honek azpieuskalki ezberdinak ditu, eremuko hegoaldeko goi-nafarrera delarik. Hala ere, ez dago barietate horietako hiztunik zenbatuta, eta, beraz, euskaldun berriak euskara batukoak dira.

 Hizkuntza-zonakatzea 
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak udalerri guztiak hartzen zituen barne, eremu ez-euskaldunean. 2017an legea zabaldu zenean, Erriberri, Garinoain, Leotz, Puiu, Tafalla, Untzue eta Uxue udalerriak sartu ziren.

 Ondarea 

 Ondasun nabarmenak 
Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:

 Eremu naturalak 

 Pitillasko aintzira
 Bi Erresumen urmaela

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 


 Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko eskualdeak
 Erriberriko merindadea

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erdialdea (eskualdea)