Ernestine Rose

Ernestine Louise Rose, jaiotzez Ernestine Louise Polowsky (Piotrków Trybunalski (Varsobiako dukerri handia) gaur egun Polonia, 1810ko urtarrilaren 13a – Brighton, Erresuma Batua, 1892ko abuztuaren 4a)  idazlea, sufragista, abolizionista eta askatzailea izan zen, eta “lehen feminista judua” deitu izan zaio. Geletako desodorizatzaile gisa erabiltzeko paper perfumatuaren asmatzailea izan zen.

Bere karrera 1830etik 1870era artekoa izan zen, Elizabeth Cady Stanton eta Susan B. Anthony sufragista ezagunenen garaikide bihurtuz. Hein handi batean, emakumearen eskubideen mugimendu amerikarraren eztabaida garaikideetan ahaztuta, XIX. mendeko Amerikako indar intelektual nagusietako bat izan zen. Judaismoarekin zuen harremana eztabaidatzeko motibazioa da. Nahiz eta ez oso ondo gogoratu haren kide sufragista eta abolizionistak, 1996an Emakumearen Ospearen Areto Nazionalera eraman zituzten, eta 1998an Ernestinen Arrosaren Gizartea sortu zen “XIX. mendearen hasieran erreformatzaile garrantzitsu horren ondarea berpizteko, feminismoaren lehenengo boladan aitzindari izan zen eginkizuna aitortu zuenean”.

 Bizitza goiztiarra 
1810eko urtarrilaren 13an jaio zen Piotrków Trybunalskin, Duchy de Varsovian, Ernestine Louise Potowska izenez. Aita errabino aberatsa zen. Garai hartan ezohikoa, hebreeraz hezi eta ikasi zuten. Ez dago amari buruzko informaziorik. Bost urte zituela, Rose "zailtasun zehatzak egingo zituen jainko baten justizia zalantzan jartzen" hasi zen, aitak egin zituen ohiko baraualdiak bezala. "Bost urterekin bihurria nintzen" zioen. Hazi ahala, aitaren gai erlijiosoak zalantzan jartzen hasi zen. Honela esan zuen: "Neskato batek ez du bere kredoaren objektua ulertu nahi, onartu eta sinetsi baizik". Geroago esan zuen bere sinesgaiztasunarekin eta ekitaldi horretako emakumearen eskubideen printzipioekin atera zela.

ezkerrera|thumb|200px|Ernestine Rose, 1898 ingurukoa16 urterekin ama hil eta herentzia bat utzi zion. Aitak, bere baimenik gabe, bere lagun judu bati hitz eman zion, "sinagogaren barruan estuago lotzeko". Rosek, berak hautatu edo maitatzen ez zuen gizon batekin ezkondu nahi ez zuenez, berari aurre egin zion, harekiko maitasunik eza erakutsiz eta askapena eskatuz. Hala ere, Rose familia aberats bateko emakumea zen, eta erregua ukatu egin zion. Ezohiko mugimendu batean, Rosek gorte zibil laikora jo zuen. Gorteak bere alde egin zuen konpromisotik salbu eta amarengandik jasotako herentzia osoa gorde zezakeela erabakiz. Aitari dirutza uztea erabaki zuen arren, pozik onartu zuen konpromiso-askatasuna. Etxera bakarrik itzuli zen, hamasei urteko neska batekin berriro ezkondu zela jakiteko. Azkenean garatu zen tentsioak etxetik alde egitera behartu zuen hamazazpi urte zituenean.

Orduan Berlinera joan zen, eta han traba egin zion antisemita lege batek, prusiarrak ez ziren judu guztiek babesle prusiarra izatea eskatzen baitzuen. Erregeari zuzenean eskatu zion eta erregelako salbuespena eman zion. Handik gutxira, paper perfumatua asmatu zuen geletako desodorizatzaile gisa erabiltzeko, eta saldu egin zuen bidaiak finantzatzeko.

 Ingalaterra eta Estatu Batuak 
Belgikara, Herbehereetara, Frantziara eta, azkenik, Ingalaterrara joan zen. Ingalaterrara iristea ez zen oso erraza izan, ontzia hondoratu egin baitzen. Rose Ingalaterrara arriskurik gabe iritsi zen arren, bere ondasun guztiak suntsitu egin ziren eta indigentzian aurkitu zen. Laguntzeko, lana bilatu zuen alemana eta hebreera erakutsiz; bere paper perfumatua saltzen ere jarraitu zuen. Ingalaterran zegoela, Robert Owen ezagutu zuen, sozialista utopikoa. Hain hunkituta zegoen, non hizlari erradikalentzako areto handi batean hitz egitera gonbidatu zuen. Ingelesa gutxi ezagutzen zuen arren, ikusleak hain zeuden harrituta, ordutik aurrera haien agerpenak erregularrak baitziren. Bera eta Owen hurbileko lagun egin  ziren, eta Nazio Guztien Klase Guztien Elkartea sortzen ere lagundu zion, giza eskubideak nazio, sexu, arraza eta mota guztietako pertsona guztientzat defendatzen zituen taldea. William Ella Rose, bitxigile kristaua eta plateroa, ingelesa eta Owenen "dizipulu sutsua" ere ezagutu zuen. Laster magistratu zibil batek ezkondu zituen, eta biek argi utzi zuten kontratu zibila zela ezkontza, erlijioso baten ordez.1836ko maiatzean, Rose bikoteak Estatu Batuetara emigratu zuen, eta han, gero, herritar naturalizatu bihurtu zen. New Yorkeko etxe batean kokatu ziren 1837an. Ernestine Rosek laster denda txiki bat ireki zuen etxean: "Fantasia eta lurringintza". Han, Rosek komuneko ur perfumatua saldu zuen, eta Williamek bere zilar-lanak. 

 Abolizionista, ateoa, feminista, sufragista 
Laster hasi zen Ernestine gehien interesatzen zitzaizki0n gaiei buruzko hitzaldiak egiten, "Filòsters Moraleseko" elkartearekin bat egin zuen eta estatu desberdinetara bidaiatu zuen bere arrazoiak defendatzeko: esklabotza indargabetzea, erlijio-tolerantzia, hezkuntza publikoa eta emakumeen berdintasuna. Bere hitzaldiak polemikoak izan ziren. Hegoaldean esklabotzaren kontra hizketan ari zela, esklabo-jabe batek esan zion berak "mundrunez eta berunez beteko zuela gizona izan balitz".  1855ean, Bangorren (Maine) esklabotasunaren aurkako hitzaldi bat ematera gonbidatu zutenean, Maine herriko egunkari batek "atea femeninoa... prostituta bat baino gutxiago mila aldiz" deitu zion. Rosek erantzun zionean, herritarren arteko eztabaida piztu zuen. Hirira iritsi zenean, denak zeuden hura entzuteko irrikitan. Hitzaldirik gogorrena Charlestonen (Mendebaldeko Virginia) izan zen, seguruenik. Han, esklabotzaren gaitzei buruzko hitzaldia, oposizioan eta haserre biziz egin zenez, hiritik segurtasunez ateratzeko lan handia izan zuen. 

1840. eta 1850. urteetan, Rose "emakume estatubatuar handiekin" elkartu zen, Elizabeth Cady Stanton, Susan B. Anthony, Triunetia Mott, Paulina Kellogg Wright Davis eta Sojourner Truth bezalako emakumeekin, William Lloyd Garrison eta Frederick Douglassekin. 1836ko neguan, Thomas Hertell epaileak emakume ezkonduaren jabetza-lege bat aurkeztu zuen New Yorkeko Estatuko Legegintzaldian, emakume ezkonduen eskubide zibilak eta ondare-eskubideak hobetzeko metodoak ikertzeko eta beren izenean erro-ondasunak edukitzeko. Rosek ebazpen hori entzun zuenean, eskaera bat idatzi eta haren aldeko izenak eskatzen hasi zen. 1838an, eskaera hori estatuko legealdira bidali zen, bost sinadura izan arren. Horixe izan zen emakumeen eskubideen alde aurkeztutako lehen eskaera. Hurrengo urteetan, eskaera kopurua eta sinadura kopurua handitu egin ziren. 1849an, eskubide horiek konkistatu egin ziren azkenean. 

Hainbat hitzaldi eta konbentziotan ere parte hartu eta hitz egin zuen Rosek; besteak beste, First National Convention of Infidel/Infielen Lehen Konbentzio Nazionalean, Hartfordeko Bibliako Konbentzioan, Tabernakuluko (New York) Emakumearen Eskubideen Konbentzio Nazionalaren, New York Estatuko New York Institutuan. 

Rose hautatu zuten 1854ko urrian Emakumearen Eskubideen Konbentzio Nazionaleko lehendakari, nahiz eta eragozpen bat izan: ateoa zela. Susan B. Anthonyren laguntza izan zuen hautaketa egiteko, eta hark adierazi zuen "erlijio guztiek –edo bakar batek ere ez– eskubide bera izan beharko zutela plataforman".

Juduen jatorriari inoiz garrantzi handirik ematen ez zion arren, 1863an Rosek eztabaida bat izan zuen Horace Seaverrekin, Bostongo ikertzailearen editore abolizionistarekin, antisemita izatea leporatu baitzion.  1869an, arrakastaz defendatu zuen New Yorkeko legedi bat, emakume ezkonduei beren ondasunak gorde eta haurren babes bera izateko aukera emango ziena. 

ezkerrera|thumb|130px|Ernestine Roseren hilobia
Azken urteetan, Europara sei hilabeteko bidaia egin ondoren, plataformetatik eta eztabaidetatik urrun egoten saiatu zen. Hala ere, 6 hilabeteko epean, itxiera-hitzaldia egin zuen herrialde osoko Emakumearen Eskubideen Konbentzioan. Bere osasunak behera egin zuen berriro, eta 1869ko ekainaren 8an, bera eta senarra Ingalaterrara joan ziren. Susan B. Anthonyk agur esateko festa antolatu zuen beraientzat, eta bikoteak opari asko jaso zituen lagun eta miresleengandik, diru kopuru handia barne.

1873an, osasuna hobetu, eta emakumeen sufragioa defendatzen hasi zen Ingalaterran; are gehiago, Londresko Emakumeen Sufragioaren Mugimenduaren Konferentzian parte hartu zuen, eta Edinburgon (Eskozia), emakumeen sufragioaren aldeko bilera publiko handi batean hitz egin zuen. Brightonen hil zen, Ingalaterran, 1892ko abuztuaren 4an, eta Highgateko hilerrian lurperatu zuten.  

 Aipamenak 
eskuinera|thumb|220px|Ernestine L. Rose
 «Gertaera interesgarria eta frogagarria da, haur guztiak ateoak direla eta erlijio bat irakasten ez bazaie, hala izaten jarraituko dutela».
 «Biblia gure eskubideen aurka dagoela esaten didazu? Orduan, nik esaten diet gure baieztapenak ez direla liburu idatzi batean oinarritzen, ez dakigu noiz eta ez nork.  Pablok edo Pedrok gaiari buruz dioena esaten didazu? Orduan, berriro diot gure aldarrikapenak ez direla inoren iritzietan oinarritzen, ezta Pablo eta Pedrorenetan ere [...] Liburuak eta iritziak, nork idatzi dituen kontuan hartu gabe, giza eskubideen aurka badaude, letra hila besterik ez dira» (Ernestine Rose, erlijiosoei erantzunez New Yorken 1856ko azaroaren 25ean eta 26an egindako Emakumearen Zazpigarren Konbentzio Nazionalean; Historia del Sufragio de la Mujer, 1 liburukia:  661-663 or.).
 «[..] Adin guztietako jakintsuenek onartu dute giza hezkuntzaren aldi garrantzitsuena haurtzaroa dela [...] Hezkuntzaren zati garrantzitsu hori erabat amaren esku uzten da, lurra etorkizuneko 'laboreetarako' prestatzen baitu [...] Baina amak ezin dio eman berak ez duena [...] ahultasunak ezin dio indarra eman. Hezkuntza inperfektuaren bidez, garatu ditzake ahalmenak, energiak eta independentzia-espiritua seme-alabengan? Amak ezaugarri altu eta nobleak izan behar ditu, edo ezin dizkio eman ondorengoei».

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Mistress of Herself: Speeches and Letters of Ernestine Rose, Early Women's Rights Leader, Paula Doragin-Worters, arg. Feminist Press, 2008, 
 "Great Minds Ernestine L. Rose: Freethinking Rebel", Carol Kolmerten, Summer, 2002, ( 22 liburukia, 3 zk.), 53-55 or., Free Inquiry
 Kolmerten, Carol (1998). The American Life of Ernestine L. Rose. Syracuse University Press, 

 Irakurketak 

 Yuri, Suhl (1990). Ernestine L. Rose: Women's Rights Pioneer. New York: Biblio Press. 

 Kanpo estekak 

 Ernestine Louise Rose
 Ernestine Rose  artxibatu zuten .
 Rose's Speeches-en quotations
 Ernestine Rose Society
 Jewish Heroes Amerikan

Kategoria:Judu ateoak
Kategoria:sufragistak
Kategoria:Feministak
Kategoria:abolizionistak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako ateoak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako abolizionistak