Emilio Sánchez Cayuela

Emilio Sánchez Cayuela (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1907ko urriaren 6a - ib., 1993ko martxoaren 16a), margolaritza munduan Gutxi bezala ezagutua, XIX. mende bukaeran eta XX. mende hasieran jaiotako nafar margolari zein marrazkilarien belaunaldi barneko artista izan zen.

Margolari bezala, pintura estilo zein teknika anitzak jorratu izan zituen bere bizitzan zehar, muralengatik zein oleo edo akuarelazko pinturarengatik erakarpen berezia erakutsiz; baita forma geometrikoengatik, askotan arte figuratiboa jorratu arren. Horrela, bereziki ikasketa nagusiak eman zituen Madrilen zein bere jaioterrian, Iruñean, bere arrastoa utzi zuen, Exodo, Leñadores edo Iruñeko San Antonio elizaren eta Madrileko San Lorenzo elizaren freskoak bezalako obren bitartez.
 Biografia 
 Haurtzaroa eta lehen hezkuntza 
Emilio Sánchez Cayuela, 1907ko urriaren 6an jaio zen Iruñerriko Campana kalean. Leringokoa zen Francisco Sánchez Morenok, eta Tafallako Margarita Cayuela Esparzak osaturiko ezkontzaren bost semeetatik, hirugarrena izan zen.

Emilioren aita margolari-dekoratzaile aitortua zelarik, txikitatik marrazketarako trebetasun zein nahi bereziak erakutsi zituen. 1915ean, bere aitak Eslaba kalean Casa F. Sánchez izeneko arte-denda ireki zuen, non arte plastikoen inguruko material zein tresna desberdinak saltzen zituen. Denda hau, laister Navarra Artística bezala ezagutuko zen, artista eta intelektual desberdinetarako topagune eta Emiliorentzako eragin-gune bihurtuz.

Lehen hezkuntza Huarte Anaiak eskolan hasi arren, gripe espainarraren erruz berehala, 1918-an, Emilioren ama hil egin zen, bere arreta ikasketetatik galduz. Ondorioz, bereganaturiko izaera mugituarengatik, bere aitak berarekin dendan lan egitera sartu egin zuen, eskolatik urrunduz. Nolanahi ere, marrazketa eta arte klaseak ematen jarraitu zuen irakasle desberdinekin, hala nola Angel Cerezo Vallejorekin edo exiliatua aurkitzen zen Otto Kin Müllerekin; baina Emilion benetan eragina eta arte grina transmititu ziona Ramon Arcaya eskultorea izan zen.

Nerabezaroan jada, tokiko prentsarekin lankidetzan hasi zen, La Voz de Navarra bezalako egunkari zein aldizkarienkarietarako zenbait karikatura edo marrazki garatuz eta jada bere lehen ikuskizun publikoetan Gutxi goitizen artistikoa hartuz.

 Gaztaroa eta ikasketa nagusiak (Bartzelona eta Madril artean) 
Esperientzia berrien bila eta bere aitarengatik aldentzeko nahia bultzaturik, 1927. urtean Emilio Sánchez Cayuela Bartzelonara joan zen, non arte grafikoko tailerretan modu aktiboan lan egin zuen. Egonaldian, nagusiki karikaturak eta zinema zein antzerki kartelak garatzen egon zen. Epea laburra izan arren, bere ilustratzaile rola zehazteko zein bere ibilbide profesionalaren oinarriak ezartzeko funtsezkoa izan zen.

1928an, familiako negozioaren gainbeheraren aurrean, Gutxi epe labur batez Iruñera itzultzera behartua ikusi zuen bere burua. Hala ere, denbora gutxira, bere ahizparen ibilbidea jarraituz Madrilera lekualdatu zen, non ia 40 urte bizitzera geratuko zen, bere eszenatoki artistiko nagusia bihurtuz. Lehen urteetan, dekorazio proiektuetan zein arte grafikoko lanetan lankidetzan aritu zen, horrek hirian modu egonkorrean ezartzeko aukera eman ziolarik. 1930an jada, Arte Ederren ingurugiroan barneratzen hasi zen, honen Zirkuluan modu informalean parte hartuz eta gutxinaka artista bezala izen bat garatuz, baita kultura inguruneko lehen kontaktuak zehaztuz.


1931ean, Nafarroako Foru Diputazioak emandako beka bati esker, bere formazio formala hasi zuen San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian. Akademia tradizional eta atzeratua izatea leporatu arren, han Daniel Vázquez Díaz irakaslea ezagutuko zuen, zeinak eragin erabakigarria izango zuen bere teknikaren garapenean. Urte horietan, Gutxi lehiaketa eta erakusketetan modu aktiboan parte hartu zuen –adibidez, San Ferminen jaietarako kartel txapelketan hainbatetan parte hartuz– kultura inguruneko artista ospetsuekin harreman estuak ezartzea ahalbidetu zizkiolarik.

1932an, Diputazioak emandako beka luzatu egin zitzaion eta gainera, Iruñeko Udaletik pentsio bat jaso zuen, bere ikasketak modu aske batean garatzeak ahalbidetu ziona. Besteak beste, urte hauetan zehar, Nafarroako Jauregian bekarekin loturiko erakuspen pertsonala inauguratu zuen (1933), eta Daniel Vázquez Díaz-ri lagunduz, Rábidako Monastegiaren freskoen berriztatzean parte hartu zuen. Gainera, Madrileko Udalak antolaturiko lehiaketa bat irabazteaz eta hainbat aldizkariekin elkarlanean aritzeaz gain, Gutxi-k Amerikako Aurkikuntzaren inguruko bere lehen fresko propioa garatu zuen, "Salones de Intercambio Cultural Iberoamericano"-etarako (1934).

Madril hirian bildutako formazio eta lan-esperientzia honek bere lanaren alor izango diren estilo eta teknikak finkatzera lagundu zioten, 1935ean bere aitaren heriotzak eta 1936an Gerra Zibilaren eztandak Gutxi-ren bizitzan funtsezko aldaketak ekarri zituen arte.

 Heldutasuna 
1935eko abenduan bere aita hil ondoren, Emilio Sánchez Cayuelaren ibilbidea Espainiako agertoki politiko eta sozial nahasian garatu zen. 1936an hasi zen Gerra Zibila, arras gutxi ezagutzen delarik Emiliori buruz garai honetan zehar. Gutxi bando baten edo bestearen alde jartzeko interesik ez zuen aurkeztu baina garai zailak izanik bizirauten saiatu zen. Arazo fisiko batengatik gerrara joatea ekiditu izan ahal zuen eta iturriek diotenez, besteak beste Arte Ederreko kideek osaturiko propaganda-tailerretan lan egin zuen gobernu errepublikarraren alde, bere ekoizpen artistikoa aktibo mantentzea ahalbidetuz.

Gerra amaitu ostean, 1939an, hilabete batzuetan Iruñera itzuli zen bere familia ikusteko, baina berehala Madrilen finkatu zen berriro. Ondorengo hamarkadetan, Gutxi margolari eta muralgile gisa bere ospea sendotu zuen. Bere lanen artean Bañistas en el lago (1950) edo Leñadores (1957-58) lanak aipatu ahal genituzke, baita espazio publikoetan eta eraikin instituzionaletan egindako muralak ere, hala nola, Iruñeko San Antonio Elizarena (1942) edo Madrileko San Lorenzorena (1951). Lan horietan argia eta kolorea irudikatzeko zuen sentsibilitatea agerian geratzen da, konposizio sendo batekin eta eszena urbano eta ruralen orekarekin.

Aldi berean, bere obrekin hainbat lehiaketa eta erakusketetan parte hartzen jarraitu zuen, eta hainbat intelektual ospetsuekin loturak indartu zituen, Madril zein Nafarroako kultur eszenan bere posizio zein prestigioa zabalduz. Honen adibide da, 1959an, Juan March Fundazioak bere arte ikasketak zabaltzeko emandako beka, Italiara bidaiatzera ahalbidetu ziona; Florentzia, Ravena edo Erroma bezalako hirietan bere jakintzak sakonduz.

1968an, Angeles Braojosekin (1941etik bere emaztea zena eta bi seme-alaba zituenarekin) ezkontza-loturak apurtu eta bere jatorriko Iruñera itzultzea erabaki, hau jada ezaguturiko Iruña tradizionalarekin zerikusirik ez zuen arren. Hurrengo hamarkadetan, bere ekoizpen artistikorekin jarraitu  zuen bere jaiotzerrian eta hainbat erakusketetan parte hartu zuen, baita atzeranzko begiradazko erakusketak egin ziren bere omenean.

Emilio Sánchez Cayuela 1993ko martxoaren 16an hil zen Iruñean, ondare garrantzitsu eta anitza utziz bere atzean eta Nafarroako zein Espainiako arte garaikidearen adibide izanik.

 Artea 

 Gaien tratamendua 
Emilio Sánchez Cayuelaren lanaren tematikaren zabalkundea, hiru funtsezko alorretatik abiatuta aztertu behar dira: ilustratzaile gisa, pintore gisa eta muralista gisa. Hauen barne, hiru gai orokor lantzen ditu gehienbat: paisaiak, erretratuak eta gai erlijiosoak. Baina bere obraren aniztasuna handia izanik, hainbat gai eta estilo landu zituen ere.
Ilustratzaile gisa, bere lana dinamiko eta aldi berean umorez betekoa da. Aldizkari zein egunkari desberdinetarako egindako ilustrazio zein karikaturek umore eta energia hau bera aurkezten digute. Gainera, orkorrean bere ilustrazioetan paisaiak eta herri inguruneak agertzen dira, non tokiko jendea eguneroko jardueretan ageri dira, giro xume eta bizian baina beti jarrera ona islatuz. Honek, bere bizitza, zaletasunak zein nortasuna aurkezten duelarik.

Pintore bezala, gai figuratiboen aukera gehienak esploratu izan zituen: bodegoiak, paisaiak, gai erlijiosoak, alegorikoak, erretratuak... Hala ere, bere lana bereziki bere oroitzapenekin lotutako inguruneetan nabarmentzen da, bere gaztaroan eta Iruñeko urteetan bizi izan zuen ingurune horretan, non natura eta eguneroko pasarte zein pertsonaiak protagonista nagusiak ziren. Paisaietan, kolorearen eta formaren erabilera oso berezia da, eta emozio zein sentimenduak ongi islatzen ditu, oreka batean mantendu arren. Horrela, ingurune orekatu batean pertsonen eta naturaren arteko elkar-harreman zuzena ematen da, ikuslea mundu xume eta egonkor batean murgilduz.

Muralei dagokionez, Emilio Sánchez Cayuela gai sakratu eta profanoak lantdu zituen, estilo ugaritasun hori mantenduz. Bere lan ospetsu batzuk enkargu erlijiosoak izan ziren, hala nola Iruñeko San Antonio Elizakoa, non gai figuratiboagoak eta normatiboagoak landu baina sakontasun eta karisma berezi batekin. Hala ere, muralak ez zituen soilik leku sakratuetan egin, baizik eta baita espazio publikoetan ere, hala nola jatetxeetan, tabernetan eta bestelako tokitan. Horrela, adibidez,  Casino Eslava-ko saloiko muraletan, festarako giroan jositako paisaiak eta bertako jendea agertzen dira. Horietan, bere estiloak eguneroko bizitza eta errealitatean dagoen mundua bateratzen ditu, landa-giroko eszenak eta festa giroko paisaiak islatuz.

 Eraginak 
Emilio Sánchez Cayuelak Europar abangoardien eragin handia jaso zuen, garaiko Espainia bezalako herrialde itxi batean biziz. Hasierako garaietan, errealismoaren edo pintura figuratiboagoaren inguruan lan egin zuen, baina denborarekin estilo askeago batera hurbildu zen. Bere lanen oinarri nagusiak Vázquez Díaz maisu eta lagunaren eskutik jaso zituen; hark Cézanne-ren lanarekiko miresmena eta bere kubismo propioaren ardatzak transmititu zizkion. Halaber, Ramon Arcaya eskultorea bezalako beste maisuen eragina ere nabarmena izan zen, konposizioaren, masen oreka eta bolumenaren eraikuntzan lagunduz.

Bere lanetan, pertzepzioa eta formaren haustura barneratu zituen, geometriarekiko joerarern ondorioz. Italiara egindako bidaietan —March Fundazioaren bekari esker— klasizismoaren eta Errenazimenduko artearen eragina jaso zuen, eta elementu horiek bere estiloan txertatu zituen, arte lasaia eta argi-joko atemporalak sortuz.

Horrenbestez, erretratuetatik harago, paisaiak eta muralak ere landu zituen, estilo desberdineko kutsuak garatuz. Bere lanek eguneroko gai sozialak zein gai erlijioso zurrunagoak jorratu zituzten, betiere harmonia estetikoari eta adierazkortasunari eutsiz.

 Sari eta Errekonozimenduak 

 1950 - Arte Ederren Erakusketa Nazionalaren III. Marrazketa Domina
 1957 - Arabako Foru Diputazioaren I. Saria
 1967 - Juan March Fundazioaren Beka

 Ikus, gainera 

 Nafarroako Margolariak
 Pintura Garaikidea

 Erreferentziak 

 Kanpo-Estekak 

 Zubiaur Carreño, Francisco Javier (1 de marzo de 1991). «Arte en Navarra. XXI. Las artes durante el siglo XX». Fco Javier Zubiaur Carreño.

 Muruzabal, José María (12 de agosto de 2024). «Sánchez Cayuela, "Gutxi", pintor de figuras». Diario de Navarra.

 Martín Cruz, Salvador (2001). Emilio Sánchez Cayuela, “Gutxi”. Iruñea. Caja Navarra: 147-315 ISBN 84-87120-92-X.
 Autorearen obraren inguruko bideoa. Inesvigo.

 Éxodo obraren komentarioa. Pagola, Aurelio. "De la pantalla a la presencia". Museo de Navarra. Cultura Navarra.
Kategoria:Iruindarrak
Kategoria:Nafarroa Garaiko margolariak
Kategoria:Nafarroa Garaiko marrazkilariak‎
Kategoria:XX. mendeko Euskal Herriko margolariak
Kategoria:Muralistak
Kategoria:Iruñean hildakoak