Antropologia kultural

Antropologia kulturala gizakien arteko desberdintasun kulturalen ikerketan aritzen den antropologiaren adarra da, bere kulturaren bidez gizakiaren ezagutzan zentratzen dena, hau da, talde sozial bateko kide gisa duen portaera gidatzen eta estandarizatzen duten ohiturak, mitoak, sinesmenak, arauak eta balioak. Antropologia sozialaren kontrapuntutzat hartzen da, zeinak aldakortasun kulturala konstante antropologiko baten azpikonstante bat balitz bezala ikusten duen, ez bakarrik bere jatorriagatik (antropologia kulturala Estatu Batuetan sortu zen, eta soziala, berriz, Britainia Handian), baita orientazio epistemologikoan dituzten ezberdintasunengatik ere; izan ere, kultura-antropologiak kulturari ematen dio garrantzia, eta gizarte-antropologiak, berriz, gizarte-egiturari. Antropologia soziokulturalak tradizio kultural eta sozialak bateratzen ditu korronte antropologiko berean.

Antropologia kulturala hurrengo premisatik abiatzen da: Gizakiok animalia sozialak gara, talde gutxi-asko antolatuetan bizi baikara, gizarteetan. Taldekideek pentsamendu- eta jokabide-moduak partekatzen dituzte, eta horiek guztiek, batera hartuta, beren kultura osatzen dute.

Claude Lévi-Strauss-ek ikerketa antropologikoa hiru etapatan ulertzen du: lehenengo etapa etnografia da, kultura baten deskribapena dena; bigarren etapa etnologia da, kulturen arteko konparazioa; hirugarren eta azken etapa antropologia bera da; sintesi bat da, non kultura orokorraren teoria bat sortzen baita, giza gizarte guztietan aplika daitekeena.

Hastapenak
Beals R-k eta Hoijer H-k, hauxe diote: «Antropologia berandu garatu den zientzietako bat da gizakia eta bere kultura leku eta denbora orotan hartu behar dituelako kontuan (...). Munduaren eta bere herri eta kulturen zati txiki bat besterik ezagutzen ez zen bitartean, ezin zen gizakiari buruzko teoria zientifiko orokorrik garatu. Eta gizakirik gehienek uholdea baino zaharragoa zen lurraldean ezer ez zegoela uste zutenean, antropologiak ezin zituen kontzeptu kronologiko egokiak garatu».​

Hala ere, gizakiak beste gizakiekiko duen jakin-mina beti egon da presente, eta jakin-min hori izango litzateke zientzia antropologikoa izango litzatekeenaren oinarria; greziarrak izan ziren lehenak euren garaikideak diren beste herri batzuei buruzko deskribapen zehatzak egiten:

Erdi Aroan, bidaiariek bisitatzen dituzten herriei buruzko informazioa emango dute. Garai horretako bi pertsonaia ospetsu dira Marco Polo italiarra eta Ibn Khaldun tunisiarra, bidaiariak, eta, beren idazkien bidez, bisitatu zituzten hainbat herriren berri emango digute; lehenengoak, batez ere, ekialde urruneko herrialdeena, eta bigarrenak, arabiar munduarena.

Hala ere, aurkikuntzen eta esplorazioen garaira arte (XV. mendetik aurrera), ez zen hasiko itsasgizonek, esploratzaileek, misiolariek eta soldaduek tradizio greko-latindarretik urrun zeuden kulturei buruzko informazio multzo handia pilatzen. Informazio-multzo hori, neurri batean, okerra zen, eta ia beti osatu gabe zegoen; izan ere, behatzaileek ipuinak eta tradizioak benetako deskribapenekin nahasten zituzten, eta ikusitako kulturaren errealitatea interpretatzen zuten aurreiritziak alde batera utzi gabe. Hala ere, bildutako material guztiak oinarri bat sortzeko balio du, eta, geroago, oinarri horretan oinarrituko litzateke zientzia antropologikoa deritzona, gizakiaren azterketa.

XVIII. mendean, eta Ilustrazioaren eskutik, kontzepzio eurozentrikoa lasaitzen hasi zen,  beste herri batzuk ere, hala nola Txina edo Japonia, zibilizatutzat ematen baitziren. Izan ere, Txinako gizarte eta kulturari, lehentasunezko arreta emango zaio bere egonkortasun, ordena eta antzinatasunagatik miretsia izango delarik. Mende horretan bertan hasiko dira idazten aurreiritzia gainditzen duten antropologiako lehen tratatuak. Oro har, Lord Kames eskoziarra aitortzen da gizarte-antropologiaren fundatzailetzat, Historical Law Tracts eta Sketches on the History of Man liburuetan modu arrazoituan deskribatzen baitu giza gizarteen sorrera garapen ekonomiko gero eta handiagoarekin eta ekoizpen-bitartekoen aldaketarekin lotuz, hasi ehiztarien gizartetik eta gizarte hiritar eta kapitalistaraino.

Kamesek gizakiaren historia bat izan nahi zuen liburu bat idatzi zuen, basakeriatik hasi eta zibilizazio gorenera eta aurrerapeneraino egindako aitzinamenduan. Onartzen zuen, Montesquieuren antzera, klimak eragina zuela herrien izaeran, baina sinesten zuen jaiotzetiko arraza-desberdintasunetan. Jabetza pribatuari, garrantzi handia ematen zion aurrerapen sozialerako neurri gisa. Garrantzi berezia eman zion emakumeen aurrerapenari aurrerapen sozialerako neurri gisa. 

Kultur antropologia, gaur egun ezagutzen den moduan, XIX. mendean sortu zen ikerlari eta historialariek esploratzaile eta misiolariek bildutako Europaz kanpoko herrien mitoen, tradizioen eta ohituren interpretazio sistematikoa eskaini nahi izan zutenean; diziplinaren lehen fase horri, modu mespretxatzailean, besaulkiko antropologia deitu zioten ondorengo belaunaldiek, eta ikerlarien eta ikertuen arteko harreman zuzenik eza eta garapen ebolutiboko problematikak izan ziren nagusi.

XIX. mendera arte, Mendebaldean nagusi zen ikusmoldeak goi-mailako gizartean eta behe-mailako gizartean bereizten zituen. Sailkapen hori gizarte guztiei aplikatutako eboluzioaren kontzeptuan oinarritzen zen, eta gizarte horiek hierarkia-etapetan biltzen zituen: basakeria, ankerkeria eta zibilizazioa. Horrela, basatien eta ankerren (barbaroen) egoerak, primitibotzat jotzen ziren periferiako herriei aplikatzen zitzaizkien —antropologia zientifikoa garatu aurretik naturazko egoeran bizi zirela uste zen—. Antropologia kulturala, hasiera batean (eskola eboluzionista), ados egon zen ikuskera hierarkiko horrekin; denboraren poderioz, giza kulturen ikerketan paradigma aldaketa batetik abiatuta, kultur antropologiak bere postulatuei buelta eman zien, eta, gaur egun, erlatibismo kulturalaren paradigmari jarraituz eusten dio. Berez, goi- eta behe-mailako herririk ez dago, eta naturaltzat edo biologikoki emandako esperientzia eta kontzeptuen zati handi bat benetan esperientzia sailkatzeko arauak barne hartzen dituzten kultura-eraikuntzak dira. Sailkapen hori sistema sinbolikoetan erreproduzitzen da, eta sailkapen hori gorde eta zabaltzen da.

Lehen belaunaldi horretako teorialariak —tartean James Frazer eta Edward Burnett Tylor— kultura-elementuen hedapenaren arazoaz, kultura-edukia transmititzeko metodoez eta arazo teknologiko komunei irtenbide alternatiboak emateaz arduratu ziren. Garaiko zientziaren teorian nagusi zen filosofia positibistaren ildotik, diziplina-adostasunak uste izan zuen kultura desberdinek, eboluzioan zehar, etapa-serie homologo bat zutela, nahiz eta elkarren artean nahitaezko harremanik izan ez.

 Gaur egungo aurrekariak 
Antropologiako ikasketak garatzeko lehen ahaleginak datuen desegokitasunak oztopatu zituen. Kultura-antropologiako jakintsuak merkatari, esploratzaile eta misiolarien txosten zatikatu eta desitxuratuen menpe zeuden neurri handi batean.

XX. mendearen hasieran, Bronislaw Malinowskiren lanek erabateko aldaketa ekarri zuten gizarte eta kultura antropologiaren ikerketa estrategietan. Teoria zientifiko positibistatik aldendu gabe oraindik, Malinowskik ikertutako herrien azterketa zuzenari ekin zion, landa-lan etnografikoaren bidez, argudiatuz misiolariek edo legoek bildutako materialek azterketarako desbideratze eta alborapen larriak sartzen zituztela praktika askoren zentzua oker interpretatzen zutelako. Malinowskik Trobriand uharteetakoei (Ginea Berria) buruzko ikerketetan eskatzen zuen garatutako metodologiak ikertzailea ikertutako kulturaren habitatera eramatea eta bere ohitura komunitarioetan murgiltzea, behaketa parte-hartzailea deitutakoan. Egileak eta Franz Boasek sutsuki defendatuta, berehala bihurtu zen diziplinaren metodo estandarra. Behaketa parte-hartzailearen metodoaren bidez lortutako emaitzarik garrantzitsuenetako bat izan zen egiaztatzea itxura bertsuko ohiturek edo tradizioek funtzio erabat desberdinak bete zitzaketela kultura desberdinetan, hala, testuingurua zehatz-mehatz aztertzera eta sailkapen unibertsalak alde batera uztera behartuz.

XX. mendearen hasieran hasi ziren agertzen hainbat eskola antropologiaren barruan. Horrela, zisma bat sortzen da beren burua antropologo kultural deitzen dutenen eta antropologo sozial deitu nahi dutenen artean. Antropologia kulturala, etnologiatik abiatuta, Estatu Batuetan sortu zen Franz Boasen eraginez. Gizarte antropologia, berriz, Radcliffe-Brownek sortu zuen Erresuma Batuan, soziologiatik abiatuta eta Emile Durkheimen idazkien eraginez.

Alfred Kroeberren Antropologia (1923) testuliburua argitaratzeak inflexio-puntua ezarri zuen AEBko antropologian. Materiala pilatzen hiru hamarkada eman ondoren, Boasen iritzien aldekoek orokortzeko behar gero eta handiagoa sentitu zuten. Hori nabarmenagoa izan zen Boasen aldeko Margaret Meadek eta Ruth Benedict-ek egindako Kultura eta nortasuna ikerketetan. Psikologo psikoanalitikoen eraginez —Sigmund Freud eta Carl Jung barne—, autore horiek saiatu ziren ulertzen norbanakoen nortasunak nola eratu ziren hazitako indar kultural eta sozial zabaletan. Aipagarriak dira Meaden Coming of Age in Samoa (1928) eta Benedict-en The Chrysanthemum and the Sword (1946) lanak.

1950eko hamarkadan eta 1960ko hamarkadaren erdialdean, antropologiak natur zientzien arabera gero eta gehiago modelatzeko joera izan zuen. Zenbait antropologok, Lloyd Fallers eta Clifford Geertz esate baterako, modernizazio-prozesuak hartu zituzten ardatz, eta estatu berriki independenteak prozesu horien bidez garatu ahal izango ziren. Beste batzuek, Julian Stewardek eta Leslie Whitek, adibidez, gizarteek eboluzionatu egiten dutela eta beren txoko ekologikora egokitzen direla aztertu zuten. Ikuspegi hori Marvin Harrisek zabaldu zuen.

Antropologia ekonomikoak, Karl Polanyik eragina eta Marshall Sahlins eta George Daltonek praktikara eramana, erronka bota zion ekonomia neoklasiko estandarrari faktore kultural eta sozialak kontuan hartzera, eta azterketa marxista erabili zuen azterketa antropologikoan. Erresuma Batuan, antropologia sozial britainiarraren paradigma zatikatzen hasi zen Max Gluckman eta Peter Worsleyk marxismoarekin esperimentatu zutenean, eta Rodney Needham eta Edmund Leach gisako autoreek Lévi-Straussen estrukturalismoa txertatu zuten bere lanean.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, estrukturalismoak ere eragina izan zuen zenbait garapen-motatan,  antropologia kognitiboa eta osagaien azterketa barne. Garaien arabera, antropologiaren zati handi bat politizatu egin zen Aljeriako Independentzia gerraren eta Vietnamgo gerraren oposizioan.​ Marxismoa ikuspegi teoriko bihurtu zen, diziplinan gero eta ezagunagoa zena.​ 1970eko hamarkadan, Reinventing Anthropology eta antzeko liburuen egileak antropologiaren garrantziaz arduratu ziren.

1980ko hamarkadatik, Antropologia eta Topaketa koloniala gisako liburuek antropologiak desberdintasun kolonialarekin dituen loturei buruz hausnartu zuten; ​bestalde, Antonio Gramsci eta Michel Foucault gisako teorikoen ospe handiak botere eta hegemonia gaiak jarri zituen arretagunearen erdian. Generoa eta sexualitatea gai herrikoi bihurtu ziren, baita historia eta antropologiaren arteko harremana ere.

Antropologo askok Marxengandik eratorritako materialismo eta eredu zientifikoaren enfasi berrituaren aurka erreakzionatu zuten. Autore batzuek, hala nola David Schneider, Clifford Geertz eta Marshall Sahlins-ek, kultura kontzeptu bat garatu zuten esanahi sare bat moduan, eta oso ezaguna gertatu zen diziplinaren barruan eta kanpoan.

Geertz-en interpretazio-metodoak deskribapen trinkoa deitu zuena biltzen zuen. Antropologoak erritualen kultur sinboloak, ekintza politiko eta ekonomikoa, eta ahaidetasuna irakurtzen ditu dokumentu bat atzerriko hizkuntza batean balira bezala. Sinbolo horien interpretazioa birformulatu egin behar da entzuleria antropologikorako; hau da, beste kulturaren «esperientziatik hurbil» baina arrotz diren kontzeptuetatik esperientziaren kontzeptu teoriko antropologiko bihurtu behar da. Interpretazio horiek sortzaileengan islatu behar dira gero, eta itzulpengintza afinatu gisa egokitu behar dira behin eta berriz, zirkulu hermeneutiko deitutako prozesu bat.​ Geertzek hainbat arlotan aplikatu zuen bere metodoa, oso emankorrak izan ziren ikasketa programak sortuz. «Erlijioa kultura-sistema gisa» aztertzeak eragin handia izan zuen antropologiatik kanpo.

Britainia Handiko antropologo sinboliko ospetsuen artean daude Victor Turner eta Mary Douglas.

 Erreferentziak 

 Bibliografía 

 (1999). Congreso Argentino de la antropología social. Temas de la antropología social. La Plata [Argentina]
 AGUIRRE, Ángel, (1988) Diccionario temático de Antropología, PPU
 CORONA NÚÑEZ, José. (1992). Estudios de antropología e historia. Morelia [México]: Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo, Secretaría de Difusión Cultural y Extensión Universitaria, Editorial Universitaria
 ESTEINOU, Rosario, BARROS, Magdalena.(2005), Análisis del cambio sociocultural. México, D.F.: Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social. Publicaciones de la Casa Chata.
 EVANS-PRITCHARD, Edward Evan, (1967) Antropología social. Buenos Aires: Ediciones Nueva Visión.
 GEHLEN, Arnold. (1993). Antropología filosófica. Barcelona, Buenos Aires, Argentina. Ediciones Paidos Ibérica.
 HIERRO, Alfredo, (1979) Sobre la religión, Taurus.
 MOSTERÍN, Jesús, (1993) Filosofía de la cultura. Madrid: Alianza Editorial.
 MOSTERÍN, Jesús, (2009) La cultura humana. Madrid: Espasa-Calpe.
 REYES RODRÍGUEZ, Maribel. (2004). Introducción a las ciencias sociales: aspectos sociales y culturales. San Juan, P.R. Editorial Plaza Mayor.
 RÚA, Pedro Juan. (1982). Introducción a las ciencias sociales. Antología. Río Piedras, Puerto Rico. Ediciones Huracán.

 Kanpo estekak