Graziana Barrenetxea

Graziana Barrenetxea (Zugarramurdi, 1540 – Logroño, 1610) Zugarramurdiko herritar bat izan zen, eta Zugarramurdiko sorginkeria prozesuagatik da ezaguna. Prozesu horretan, torturen indarrez, Grazianari «Zugarramurdiko akelarreko erregina» izatea leporatu zioten, berak heriotzaraino ukatua.
 Bizitza 
XVI. mendean jaio zen, baina urte zehatzik ez daukagu. Migel Goibururekin ezkondu zen, eta gutxienez bi alaba izan zituen, Maria eta Estebania izenekoak.

Graziana de Barrenechea sorgina jatorriz Zugarramurdi herrikoa zen, Nafarroako Erresuman. 1609an, sorginkeriagatik atxilotu zuten Graciana, eta gero Logroñoko ziegetara bidali. Han hil zen 1610ean.

 Epaiketa 
XVII. mende hasieran sorginkeria salaketa eta traizio ugari izan ziren Lapurdiko kostaldeko herrietan batez ere. Horrek, zenbait pertsona boteretsuen biltzar bat eragin zuen eta prozesu bat hasi zuten. Laster, zenbait pertsona atxilotu eta Logroñora bidali zituzten. Graziana eta bere bi alabak Logroñora joan ziren, 1609ko otsailean, atxilotuen alde hitz egiteko. Ez zieten jaramonik egin eta atxilotu egin zituzten. 

Gainera Zugarramurdira bidali zituzten pertsona gehiago sorginen bila. 300 pertsona inguru (umeak kenduta) atxilotu zituzten Zugarramurdi eta alboko herrietan. Haietatik 40, Logroñora eraman zituzten. 1610. urteko azaroaren 7 eta 8an, bera, bere senarra eta bere bi alabak zigortu zituzten. Laurak, epaia baino lehen hil egin ziren, kartzelan.

Graciana Zugarramurdiko etxetzarretako apo-ehizaren burutzat hartu zuten, eta akelarrearen erregina izatea leporatu zioten: «zeremonia-maistra, suhia, Joanes de Goiburu, txistua eta Joanes de Sansinena, panderoa jotzen zuten bitartean».

 Heriotza 
Tortura saio luzeen ostean, “Akelarreko erregina” izatearen akusazioa ukatzen hil zen 85 urteko Graziana Barrenetxea Logroñoko presondegian. Haren alaba Maria eta Estebania bezalaxe. Mikael Goiburu “Akelarreko Erregeak” eta 84 urteko Martin Bizkar “Akelarreko Haurren Alkatetzak” izandako patu bera. Zugarramurdiko biktima hauek dira ehunka eta ehunka euskal herritarren izenez jositako zerrendaren parte, gaur egunean ere osatu gabe dagoena.

 Historia 
Urdazubiko monasterioko Frai Leon Aranibarrek Logroñoko Auzitegiaren aurrean salaketa aurkeztu zuen. Salaketaren ostean, Espainiako Inkisizioak Logroñoko auzitegiko Juan del Valle Alvarado inkisidorea bidali zuen eskualdea miatzera eta ikertzera. Zugarramurdin hainbat hilabete eman ondoren, salaketa ugari batu zituen, usteen eta 300 pertsona sorginkerien salakuntzapean inkulpatuak izan ziren, umeak alde batetara utzita. 300 horietatik 40 Logroñora atxiloturik eraman zituzten, hiri hartan espetxeratuak izan ondoren, torturapean zeuden bitartean epaiketaren zain gelditu zirela. 

1610eko azaroaren 7 eta 8an Zugarramurdiko 40 lagunek  epaia jaso zuten: 18 libre utzi zituzten, 12 sutan erre zituzten (horietariko 5 irudi moduan, lehenago kartzelan hil ziren eta). Sutan bizirik erreak, hauexek izan ziren; Maria Arburua (70 urtekoa), Maria Baztan Borda (68), Graziana Xarra (66), Ezpeletako Maria Etxatxute (54), Domingo Subildegi (50) eta Petri Juanjorena (36) . Presondegian hil zirenetakoak eta “errudunak” izan zirenei aurrekoekin batera bere gorpuak erre zituztenak (damututako irudian): Juanes Etxegi 66 urtekoa, Maria Etxeleku (40) urtekoa, Estefania Petrisazena (37) urtekoa, Joanes Odia (68) urtekoa eta Maria Zozaia (80) urtekoa (inoiz hildakoen izenak aldatzen dira).

Hauek guztiak, (Maria Zozaia ezik) beti ukatu zuten sorginak eta aztiak zirenik eta ukapen hori izan zen hain zuzen sutan erretzeko kondena.Beste batzuk kartzelan (kargurik gabe edo errugabeak) izurrite batez hil ziren; Graziana Barrenetxea (ustez, Akelarreko erregina kargua izan zuena), Migel  Goiburu (Akelarreko erregea eta Graxianaren senarra)…

 Sorginak, lider sozialak... 
Urdazubiko monasterioa boteregune nagusia zen eskualdean, Zugarramurdi zen haren parte eta menpeko.

Helena Xuriok hauxe esan zuen:“Jendeak sekulako zergak ordaindu behar zizkion abadeari, Leon Aranibarri, lurra lantzeagatik, olak, errotak eta abarrak erabiltzeagatik. Zugarramurdiarrak gogaitu egin ziren, altxatu eta 1580ko otsailaren 18an Etxeberriko plazan batzarra antolatu zuten helburu argi batekin: Zugarramurdi independizatu eta herriko etxe bilakatzea. Hala adostu zuten eta erabakiari sinbolismoa emateko sagarrondoa landatu zuten plaza hartan. Herri batzar eratzaile horretan zeinek parte hartu zuen oso ondo dokumentatuta dago. Horregatik, niretzat sekulakoa izan zen jakitea, batzar horretan parte hartu zutenak 30 urte geroago, 1610ean, Inkisizioak prozesatutakoen artean zeudela. Agerikoa da zeren arabera osatu zuten biktimen zerrenda”.

Helena Xuriok hauxe gaineratu zuen:“Nik sorgin ehiza ez dut ikusten feminizidio gisa bakarrik, Euskal Herrian afera politiko handia izan zen. Bistan da, gaur bezala, orduko gizartea ere matxista eta patriarkala zenez, emakumezkoek ordaindu genuen preziorik handiena. Gizon asko itsasoan zirela, emakumeen esku zeuden ardura asko eta beraz nolabaiteko boterea ere bai, baina ehizak ez zituzten egin emakumeen aurka soilik egiteko, baizik eta herri oso baten kontra. Soberan ginen haien hedapen inperialaren erdian.Zugarramurdiko kasua horren adibide argia da. Inkisizioak prozesatu zituen gizon eta emakume gehienak “lider sozialak izatea” ez da kasualitatetzat hartzen. Pierre de Lancren hitzetan:"Hobe da sorginen ekintza higuingarriak ezabatzea eta isilaraztea jendaurrean publiko egitea baino”. Pierre de Lancre, 1627Sekulako demasia egin zuten herrian. 220 biztanle inguru, gaur egunen antzera. Horietarik 32 lagun Logroñora eramanak izan ziren, ez oraingo maneretan gainera, leku arrotz batera bahituak, orduan ez baitzen atxilotze baimenik edo agindurik. Mikel Azurmendik horrelaxe deskribatu zuen talka hori Las Brujas de Zugarramurdi 2013ko liburuan: “Komunikazioaren ikuspegitik, tribunalaren eta akusatuen artean zegoen distantzia parekagarria da europar konkistatzailearen eta amerikar indioen arteko kontaktuari”.Tortura saio luzeen ostean, “Akelarreko erregina” izatearen akusazioa ukatzen hil zen 85 urteko Graziana Barrenetxea Logroñoko presondegian. Haren alaba Maria eta Estebania bezalaxe. Mikael Goiburu “Akelarreko Erregeak” eta 84 urteko Martin Bizkar “Akelarreko Haurren Alkatetzak” izandako patu bera. "Ez naiz menturatzen etxetik ateratzera, ez entzutearren herritar xeheen auhenak eta kexak, eta etxean egonik ere, hastiaturik naukate”.                                                                                                                                                    Leon Aranibar, 1616

 Kultur oihartzuna 
2007an ireki zen Zugarramurdiko Sorginen Museoan haren historia kontatzen da. Bestalde, 2013ko Las brujas de Zugarramurdi filmean Graziana Barrenetxea agertzen da. Fikzio horretan, ordea, pertsonaiak ez du zerikusirik errealitate historikoarekin. Álex de la Iglesia zinema zuzendari euskal herritarraren «komedia zoro» horretan (berberak adierazi bezala), Carmen Maura aktorea izan zen Graziana Barrenetxea.  

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Sorgin-ehiza
Kategoria:Sorginkeria Euskal Herrian
Kategoria:Sorginkeriagatik heriotza zigorrera kondenatuak