Hermila Galindo

Hermila Galindo Acosta (San Fernando Etxea, Durango; 1886ko ekainaren 2a – Mexiko Hiria, 1954ko abuztuaren 18a), Hermila Galindo edo Hermila Galindo Topete izenez ere ezaguna, politikaria, idazlea, maistra, hizlaria, kazetaria eta ekintzaile feminista mexikarra izan zen, Iraultzan zehar.Acta de bautizo de María Hermila Acosta en el libro de Bautismos núm. 6, folio 329 del Archivo Parroquial de Cd. Lerdo, Durango. El bautizo fue el 16 de agosto de 1886 y ahí se menciona que nació el 2 de junio de ese mismo año. 

Alaba natural gisa jaio zen, baina lasterrera aitak errekonozitu egin zuen. Aita hil ondoren, hainbat  takigrafo eta irakaslelan egin zituen bizi ahal izateko. 1909an, erregimen porfiristaren aurkako ideiak zabaltzean sartu zen politikan.

Hurrengo urteetan Eduardo Hay eta Venustiano Carranzaren idazkari pribatu izan zen. Yucatángo Lehen Kongresu Feministako kide gisa nabarmendu zen. Kazetari eta idazle lanean, Emakume Modernoa aldizkariaren sortzaile eta La Doctrina Carranza eta Indiaren hurbilketa liburua idatzi zuen.

Carranzak Mexikoko lehendakaritza hartu ondoren, Mexikon eta Latinoamerikan karrantzismoa zabaltzeko agindua eman zuen. 1918an, legez kanpo postulatu zen diputatu federal gisa, eta kargu hori galdu egin zuen hauteskunde eztabaidagarriko karguak argitaratu ondoren. 

1920an, Karrantzaren hilketarekin, bizitza publikotik erretiratu zen. Gainerako egunetan, bizitza lasaia izan zuen edozein ekintza publikotatik kanpo, eta «merezimendu iraultzaileengatik» errekonozitu zuten. 1954an bihotzekoak jota hil zen.

Gaur egun, aintzat hartua da Mexikon emakumearen botoa sustatu eta lortu zuten sufragistetako bat izateagatik. 

 Biografia 

 Lehen urteak 
1886ko ekainaren 2an jaio zen [1. oharra] San Fernandon, gaur egun Ciudad Lerdo (Durango). [2. oharra] Haren ama Hermila Acosta (Canatlanen jaioa) izan zen eta aita Rosario Galindo.  María Hermila Acosta izenarekin bataiatu zuten alaba natural. Ama erditu eta hiru egunera hil zen. Bi neba-arrebaordeekin ez zuen inolako harremanik edo hurbilketarik izan. 

Ez dakigu zergatik errekonozitu zuen aitak, baina agian Hermilaren zurztasunak eraginda, bere abizena eman zion —izena aldatzeko arrazoia— eta ezkondu gabe zegoen izeba Ángela Galindoren zaintzapean utzi zuen. Lehen Hezkuntza bere jaioterrian eta Chihuahuan egin zuen. Han, Andereñoen Industria Eskolan ikasi zuen, eta liburuen, takigrafiaren, telegrafiaren, mekanografiaren eta ingelesaren irakaskuntza jaso zuen. 

Daniel Muñozek, El Universal egunkari mexikarreko erreportariak, Ocho periodistas mexicanas (1954ko urriaren 15ean argitaratua) erreportajean, esan zuen Hermilaren aitak, txikitan bere gaitasun intelektuala eta eskolako aplikazio bikaina ikusita, Estatu Batuetako eskola batera bidaltzea pentsatu zuela Kimika ikastera, baina 1902an hil zen —Hermilak hamasei urte zituenean—.
Aitaren testamentuan, aitak herentzian bere ondasuna utzi zien seme-alabei (Hermila barne). Neba-arrebek ez zioten legez zegokion dirua eskuratzen utzi. Hori dela eta, diru faltak Ciudad Lerdo, Torreón eta Gómez Palacio (Coahuilakoak azken biak) zenbait primario partikularretan takigrafiako irakasle izatera behartu zuen. 

Diktadura porfiriarraren azpian zegoen Mexikon urteak igaro ahala,  Hermila reyismoarekin eta, ondoren, maderismoarekin bat egiten hasi zen. Korronte horien aldekoen arteko lehen hurbilketa Francisco Martínez Ortiz abokatua izan zen, El Nuevo Mundo astekari antiporfiristaren burua. 

 Politikan sartzea 
Bizitza publikoaren hasiera 1909an gertatutako gertaera batek eragin zuen, hogeita hiru urte zituenean. Martxoaren 21ean, Benito Juárezenjaioteguna ospatu zen Torreonen; han, Francisco Martínez Ortiz abokatuak hitzaldi bat eman zuen, zeinetan Juárez gobernuan zegoeneko zaharberritutako errepublikaren garaiak goraipatu zituen eta Porfirio Diazen erregimenaren kontra agertu zen. Miguel Garza Adalpe Torreongo alkateak kendu egin zuen jatorrizko hitzaldia, zabal ez zedin. 

Hala ere, Hermilak, udal agintarienganako desobedientzia zibila zela eta, diskurtsoaren takigrafia hartu zuen, eta gero Durango eta Coahuilako hainbat hiritan banatu zen. Urte horretan bertan iritsi ziren hirira Diazen aurkari publikoak: Diodoro Batalla, Heriberto Barrón, Benito Juárez Maza eta José Peón del Valle . Batallak eta Barrónek diskurtsoaren kopia eskatu zuten Juárez Mazari oparitzeko, baina, neskaren ausardiaz ohartu ondoren, propaganda antiporfiristaren munduan sartu zuten. 

 Mexikoko iraultza 

 Hastapenak 
1911n, Mexiko Hirira joan zen, eta laster Eduardo Hay jeneralaren idazkaria izan zen. Francisco I. Madero Decena Tragikoa  izenekoan hil ondoren, Hermila lan iraunkorrik gabe geratu zen; takigrafia-ikastaroak ematen zituen Mexiko Hiriko Miguel Lerdo de Tejada eskolan. 

Baliteke denboraldi horretan zehar klub iraultzaileetako kide izatea, 1914an Abraham González klubak Armada Konstituzionalistako ongietorri-batzordeko kide izateko hautatu baitzuen. Hala, Venustiano Carranza ezagutu zuen, eta idazkari partikular gisa laguntzera gonbidatu zuen. Ordutik aurrera, karrantza-politika landu eta sustatu zuen.

eskuinera|150px|Hermila_Galindo._Mujer_moderna._19171915ean, Emakume Modernoa astekari literario eta politikoa sortu eta zuzendu zuen. Argitalpen horren bidez, hezkuntza laikoa, sexu-hezkuntza eta emakumeen eta gizonen berdintasuna sustatu zituen. 

1916an, feministen artean ere zalaparta sortu zuen Emakumea etorkizunean izeneko ponentzia bidali zuen Yucatángo Lehen Kongresu Feministara. Bertan, feminismoari buruz zituen ideiak azaldu zituen: emakumeen eta gizonen arteko berdintasunaren beharra azaldu zuen, haien eskubide sexualak eta politikoak barne. Sexu-hezkuntzako plan bat ezartzeko beharra adierazi zuen, eta  gai horren inguruan herritarrek zuten ezjakintasunaren erantzule nagusia erlijioa zela adierazi zuen, tabu gisa tratatzeagatik.  Herrialdeko hainbat lekutan (Veracruz, Tabasco, Campeche eta Yucatán) feminismoari buruzko hitzaldiak eman eta klub feministak sortu zituen . Habanara joan zen Venustiano Carranzaren jarrera politikoaren berri ematera eta Estatu Batuek Mexikon zuten politika interbentzionistaren aurka protesta egitera. La doctrina Carranza y el acercamiento indolatino liburuaren egilea izan zen.García, 1996; 571

 Emakumeen sufragioa 
ezkerrera|thumb|200x200px|Biltzar konstituziogileak emakumeen sufragioa onartzeari uko egin zion.
1916. urtearen amaieran, Hermilak, Venustiano Carranzaren idazkari partikularrak, Kongresu Konstituziogilera idazki bat bidali zuen, emakumeendako eskubide politikoak eskatzeko, honako hau argudiatuz:

"... Nazioa eta mundu osoa zuen lanen zain daude, diputatu jaun-andreak, eta espero dut, zuen patriotismoari eta ekitateari esker, ordezkari herrikoi gisa kode berri horretan eta eratzen ari diren alderdi politikoetan, inolako eragozpen pertsonalistarik gabe, emakume mexikarra, alderdi aktibo iraultzailean baztertu ez dena, alde politikoan ere ez baztertzea eta, beraz, egoera berriaren irismena, eskubide hasiberriak barne izatea. (...)  Bidegabekeria larria litzateke, Kongresu Konstituziogileak egina, emakumea eskubide politikoei dagokienez gaur arte izan duen zoritxar-maila berean uztea.Valles Ruiz, 2015, p. 76.

Emakumearen berdintasuna eta bozkatzeko eskubidea defendatu zituen, eta hori Mexikoko Estatu Batuetako 1917ko Konstituzio Politikoaren 34. eta 35. artikuluetan sartzea sustatu zuen. Hala ere, Biltzar Konstituziogileak erabaki zuen emakumeen botoa ez sartzea gutun nagusi berrian, argudio honekin:

Emakume batzuek, salbuespen gisa, eskubide politikoak behar bezala erabiltzeko beharrezko baldintzak izateak ez du esan nahi eskubide horiek emakumeei eman behar zaizkienik klase gisa (...), emakumearen jarduera ez da etxetik atera, eta haren interesak ez dira familiako kide maskulinoengandik bereizi; ez da gure artean familia-unitatea apurtu, zibilizazioak aurrera egin ahala gertatzen den bezala. Emakumeek ez dute sentitzen gai publikoetan parte hartu beharra, mogimentu kolektiborik ez egotea horren adierazle baita. 


 Diputatu izateko legez kanpoko hautagaia 
Emakume Modernoa aldizkariaren 68. zenbakian, zera esan zuen, zenbait pertsonak motibatu zutela diputatu federal postulatzeko 1918ko hauteskunde federaletan, eta Barruti Federaleko VIII. edo V. hauteskunde-barrutitik borrokatzeko eskatu ziotela; halaber,  lehiakide indartsuak zituen barrutitik borrokatzea aukeratuko zuela adierazi zuen, irabaziz gero ez baitzuen «ohorerik» gabeko garaipenik izan nahi. [17] Ondoren, V. barrutia aukeratzea erabaki zuen.

Hauteskundeetan borrokatzeko aukera argudiatzen zuen (bai postulatzeko, bai bozkatzeko); izan ere, 34. artikulu konstituzionalak zioenez, «Mexikoko Errepublikako herritarrak dira…», eta ez zuen zehazten gizonezkoak edo gizon-emakumezkoak ziren, eta jatorriz gizonak soilik biltzeko idatzi zen; [17] hori «lege-hutsune»tzat har zitekeen gaur egun.

Hautagai gisa ez zuen bere proposamenetarako espazio handirik izan, baina zabalkunde handia izan zuen garaiko hedabideetan, besteak beste, El Universalek urte bereko otsailaren 21ean argitaratutako albiste batean. 

Azkenik, hauteskunde-legeari desafio egin zion,[19] eta Batasunaren Kongresurako hautagai aurkeztu zen Barruti Federaleko V. hauteskunde-barrutian. 

Ez dakigu zenbat boto lortu zituen, ezta benetako lekua ere. Hala ere, Hauteskunde Elkargoak emaitza ofiziala eman zuen, eta laugarren geratu zela adierazi zuen. Hautagaia Ernesto Aguirre Colorado Galindo generala izan zen, eta Galindok Emakume Modernoa  aldizkariaren 72. alean hauxe esan zuen: .

"Jakina denez, ni 5. Hauteskunde Barrutiko hautagai aurkeztu nintzen, eta hautaketa galdu egin dut; izan ere, zenbaketa orokorraren ondoren, lehiatu zuten hogeita sei hautagairen artean  laugarren lekuan geratu nintzen... Argi eta garbi adierazten dut nire porrota onartzen dudala, onartzen baitut demokraziaren lehen lezioa... galtzen jakitea da".Valles Ruiz, 2015, p. 129.  

Hala ere, emakumeak erroldatu ez izana aitzakiatzat hartuta, «nire alde aurkeztu ziren emakume askori» bozkatzea debekatu ziotela salatu zuen; halaber, berak argitu nahi izan zuen ez zela «garaipen faltsua» lortzeko aurkeztu; bestalde, Aguirre Coloradok berak hitz egin zuen Galindorekin, eta errekonozitzen zuela «irabazle» zela. 

 Liburua argitaratzea 
1919an, Hermilak La Doctrina Carranza y el acerca indolatino liburua argitaratu zuen. Liburu horretan, La mujer latinoamericana lana komentatzen du, eta bertan zera aipatzen du Carranza Doktrinarekin lagundu duela, “emakumea duintzeko eta askatzeko lan etengabea” eginez eta emakumeek “gizarte-itunean justizian dagokion lekua” bete dezaten borrokatuz. Dokumentu horretan, halaber, naturak ustez emakumeei ematen dizkien ezaugarriak aipatzen dira, hala nola ontasuna, samurtasuna eta maitasuna, besteak beste.

 Iraultza ostekoa: Bizitza publikotik erretiratzea 
ezkerrera|thumb|263x263px|Galindoren eta Miguel Topeteren ezkontza (1923).
Venustiano Carranzaren hilketaren ondoren (1920-05-21) Galindori buruzko informazio biografikoa oso urria da, bizitza publikotik erretiratu baitzen. 

1923an Miguel Enríquez Topeterekin ezkondu zen. Valles Ruizek Galindoren biografia-liburuan dioenez, Topete tenor-mailako abeslari bikaina zen. Pertsonalitatea eta gustuetan bat ez etortzea (Topetek politikarekiko zuen interes txikia nabarmentzen zuen) Galindo berarekin ezkontzea erabakitzeko arrazoietako bat izan zen. 

Garai hartako ohiturari jarraituz, emazteek amaren deitura kendu eta senarrarena jartzen zuten, [3. oharra] beraz, Hermila Galindo Topete deitzen hasi zen. 

Senarrak alaba bat zuen, Concepción Topete, aurreko bikotearekin izandakoa. Jakina da garai batean Hermilarekin etxean, Mexiko Hiriko Portal koloniako Víctor Hugo kaleko 42an, bizi izan zela.[26] Daniel Muñozek Zortzi kazetari mexikar (lehenago ere aipatua) erreportajean aipatu zuen sasoi hartan pinturari ekin ziola, eta etxean tamaina handiko bi pintura zeudela: bata, presidente-banda zuen Karrantzarena, eta bestea, senarrarena. 

1940ko otsailaren 7an, Defentsa Nazionaleko Idazkaritzak (SEDENA) Meritu Iraultzailearen Domina eman zion Galindori.  Garaiko bi iraultzailek, Pablo González Garza eta Luis Cabrera Lobato, Galindo proposatu zuten domina jasotzeko. Lehenengoak gutun pertsonal bat idatzi zuen, honako hau azpimarratuz: «Leiala izan zen beti besarkatu zituen kausekiko eta tatxarik gabeko jarrerarekiko». 

Biografoek  Topete Galindo familia Estatu Batuetara bizitzera joan zela esan dute; hala ere, ez da zuzena, Mexiko Hiritik Santiago de la Peñara aldatu baitzen, Veracruzeko Tuxpan udalerrian. 


Ruiz Cortinesen eta Galindoren arteko 1949ko apirilaren 12ko gutun batean, Galindok eskertu zion bere higiezinaren alde parte hartu izana, eta Ruizek erantzun zion: «Ez negar, lagun, hemen nago hura defendatzeko». Horrez gain, esan zuen Gorteko Goren Ministro batek (identitateak ez du garrantziarik) Gobernuak pentsioa eman behar ziola» eta Galindo andreak erantzun zion "Nik ez dut pentsiorik nahi". , baina nik uste dut merezi dudala justizia egitea eta nire zahartzaroan nolabaiteko lasaitasuna emango didan laguntza edo lan-bitartekoren bat izatea; benetako samina da pentsatzea hainbeste borrokaren ondoren ezin diedala alabei ogi-zortxo bat ere utzi eta gu beti ganoraz bizi izan garenean, parkatu ezin didaten iraultzaren elementu txar batzuengatik (...) ezta nire osasuna zaindu".

 Azken urteak eta heriotza 
1953an, bere ametsa gauzatu zuen, Kongresuak eta Adolfo Ruiz Cortinesen gobernuak 34. artikulu konstituzionalaren erreforma onartu zutenean: "Errepublikaren herritarrak dira mexikarrak izanda, baldintza hauek betetzen dituzten gizonak eta emakumeak: 18 urteko ezkonduak edo 21 urteko ezkongabeak eta bizitzeko modu zintzoa izatea".   Son ciudadanos de la República los varones y mujeres que, teniendo la calidad de mexicanos, reúnan además los siguientes requisitos: haber cumplido 18 años de edad, siendo casados, o 21, si no lo son, y tener un modo honesto de vivir.Lucy Virgen. «17 de octubre de 1953 - Derecho al voto para la mujer en México». Consultado el 16 de abril de 2021. 
 Artikuluaren aldaketa 1953ko urriaren 17an jakinarazi zen Federazioaren Aldizkari Ofizialean. Emakumeen sufragioa, Hermila Galindoren eskutik ez ezik, garai hartako beste pertsonaia garrantzitsu batzuei esker lortu zen, hala nola Juana Belem Gutiérrez de Mendoza, Elvia Carrillo Puerto, Felipe Carrillo Puerto, Esther Chapa, Salvador Alvarado Rubio. 

Hermila Galindok azken urteak familiarekin igaro zituen, egoera ekonomiko justuan, garai hartako pertsonaia garrantzitsu gehienek (orduko presidente Adolfo Ruiz Cortinesek izan ezik) ahaztu egin baitzuten. Mexiko Hirian, 1954ko abuztuaren 18ko goizean, alabak lasai aurkitu zuen bere ohean, miokardioko infartu akutuaren biktima. 

 Ideologia 

 Emakumearen emantzipazioa 
Hermila Galindoren ustez, emakume mexikarrak hiru burujabetze lortu behar zituen: kleroarena, garaiko gizartearen aurreiritziena eta gizakiarena. Karrantzismoaren sustatzaile izatea, elite politikoarekin loturak izatea, aldizkari bateko zuzendari eta nazioarteko hizlari izatea izan zirenGalindok bere proposamen politikoa zabaltzeko erabili zituen plataformak. Proposamen hori bere garaiko emakumeen eskaera sufragista eta feministez hornitu zen, besteak beste, askatasunaren, hezkuntzarako eskubidearen eta lan, sexu, zibil eta familia berdintasunaren aldeko eskariez.

Galindoren diskurtsoan, behin eta berriro errepikatzen dira emakumeek eremu publikoan parte hartu behar dutela azpimarratzen duten argudioak, eremu pribatuan duten esperientziagatik; argudio horiek, batzuetan, estrategikoak dirudite emakumeen eskaerak aurkezteko, garai hartan indarrean zegoen genero-ordena erabat urratu gabe.

 Sexualitatea 
Hermilak beti lotu izan zuen sexualitatea hezkuntzarekin. Kritikatu eta  amei orientatzeko eskatu zuen beren alabek oinarrizko zainketa higienikoak ezagut zitzaten, familia gehienek ez baitzituzten ezagutzen; «begiak ez irekitzeko» aitzakia zentzugabea zela nabarmendu zuen. 

Ados zegoen Philipp Mainlanderren postulatuekin. Hark bizitzaren funtsezko puntua instinto sexuala zela esaten zuen. 

Behin hauxe aldarrikatu zuen:

"Sexu-sena elefante basatiak hezten dituen eztena baino zorrotzagoa da, eta sugarra baino beroagoa. Gizonezkoaren espirituan sartutako dardoa bezalakoa da."Valles Ruiz, 2015, p. 90.

 Boto murriztua 
Galindok uste zuen Kongresu Konstituziogileak proposamena onartuz gero, emakumeen botorako eskubideak ez zuela unibertsala izan behar, mugatua baizik, emantzipazio-prozesuaren bidez erabaki-tresnak eman behar baitzitzaizkion emakumeari pixkanaka.

Kongresu eratzailera bidalitako gutunaren zati batean honako hau adierazi zuen: «Kultura nahikoa duten eta aldi berean beren jardueren multzoa ematen duten emakumeei baino ez. […] Botoa emateko gaitasunera emakumeak etapaka egingo du, udal-hauteskundeetatik hasita, Martínez Sierrak dioen bezala». 

 Mexikoko Iraultzaren alde onak eta txarrak 

 Argitaratutako lanak 

 Hermila Galindo andereñoaren lana, Yucatángo Bigarren Kongresu Feministan, 1916ko azaroan, ebatzi beharreko gaiak direla eta. Mérida: Impresión del Gobierno Constitucion.1916. 
 Karrantza doktrina eta Indiaren hurbilketa. 1919. 
 Lehendakarigaia: Pablo Gonzalez jauna. 1919. 

 Ohoreak 
 Ciudad Lerdon bi oroitzapen daude bere omenez: Hermila Galindo Topete monumentua (zutabe batek eutsitako bustoa), Benito Juárez plazatxoan kokatua, Erdigunean — badaude pertsona ospetsuei eskainitako beste monumentu batzuk ere— eta gune bereko Arma Plazan plaka oroigarri bat .
 Mexikoko Bankuak 2020ko azaroaren 19an mila pisu mexikarreko billetea jarri zuen martxan, iraultzaile-sasoiko adierazgarri, bere irudia Francisco I. Madero eta Carmen Serdánekin batera dago.
 2018ko ekainaren 2an 132. natalizioak omenaldia egin zion Googleren doodle batekin, Mexikon baino ez.

 Jaioterriari eta jaiotza-datari buruzko eztabaida 
1886ko ekainaren 2an jaio zen.  Zenbait autorek, oker, beste data batzuetan kokatu dute. Esate baterako, Mexikoko Iraultzei buruzko Azterlan Historikoen Institutu Nazionalak (INEHRM), Patricia Galeanaren agiri batean, 1885eko maiatzaren 29an idatzia du; eta,  jaioterrian jarritako oroitzapenezko plakan, 1896ko maiatzaren 29an inskribatuta dago.

Baina, Valles Ruizek horri buruz hitz egiten du Galindoren biografia-liburuan:

    " Jaiotegunaz hitz egitean sortzen den lehenengo kezka 1886. urtean edo 1896. urtean izan zen da, hainbat fitxa biografikotan oinarritzen den bezala. Baina, Durangoko Lerdo Hiriko parrokia-artxiboko Bataio-Ziurtagiria kontsultatzean argitu zen zalantza. Dokumentu hori Alfonso Ballesters Hermilaren bilobari esker eskuratu zen, eta hark kopia bat eman zuen. Bestalde, Hermilari buruz Laura Orellanan Madrilek egin zuen ikerketan ere oinarritzen da datu hori. Laura Orellana Madrid.Valles Ruiz, 2015, p. 41.


 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 García Jordán, Pilar (1996). Las raíces de la memoria: América Latina. Barcelona: Universitat de Barcelona. ISBN 84-475-1494-3. Noiz kontsultatua: 2012-07-18. 
 Galeana, Patricia; Cano, Gabriela; Valles Ruiz, Rosa María; Tuñón Pablos, Enriqueta; De Dios Vallejo, Delia; Del Pilar Hernández, María (2014). La Revolución de las Mujeres en México. INEHRM. ISBN 978-607-9419-01-1. 
 Orellana Trinidad, Laura (1999). Fricciones y divergencias en el primer congreso feminista de Yucatán (1916). Universidad Iberoamericana. 
 Orellana Trinidad, Laura (2001). Hermila Galindo. Una mujer moderna. México: Instituto Nacional de Bellas Artes. ISBN 970-18-6804-8. 
 Orellana Trinidad, Laura (2001). La mujer del porvenir. Raíces intelectuales y alcances del pensamiento feminista de Hermila Galindo, 1915-1919. Signos Históricos (3. edizioa). México: Universidad Autónoma Metropolitana. 
 Rocha Islas, Martha Eva (1990). Las mujeres en la Revolución mexicana: un acercamiento a las fuentes históricas. Patricia Galeana de Valadés, ed. Universitarias latinoamericanas: liderazgo y desarrollo. México: Universidad Nacional Autónoma de México. pp. 49-70. ISBN 968-36-1711-5. Noiz kontsultatua: 2012-07-18. 
 Rocha Islas, Martha Eva (2016). Los rostros de la rebeldía. Veteranas de la Revolución Mexicana, 1910-1939 (1. edizioa). Instituto Nacional de Estudios Históricos de las Revoluciones de México. ISBN 978-607-9419-72-1. Noiz kontsultatua: 2019-02-14. 
 Nash, Mary (2004). Mujeres en el mundo. Historia, retos y movimientos. Alianza Editorial. ISBN 9788420642055. 
 Valles Ruiz, Rosa María (2015). Hermila Galindo. Sol de libertad. Ciudad de México: Gernika. ISBN 978-607-9083-79-3. 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mexikoko Iraultza
Kategoria:Mexikoko feministak
Kategoria:Mexikoko politikariak
Kategoria:Mexikoko idazleak
Kategoria:Mexikoko kazetariak
Kategoria:Sufragistak
Kategoria:Irakasleak
Kategoria:Gaixotasun kardiobaskularrek hildakoak