Taiwango historia

Taiwan uhartearen historia hamarnaka mila urtekoa da, gizakiaren bizilekuaren frogarik zaharrenak kontutan hartuta. K.a. 3000 inguruan nekazaritzan oinarritutako kultura bat-batean agertzeak gaur egungo Taiwango indigenen arbasoen etorrera islatzen duela uste da. Uhartea holandarrek kolonizatu zuten XVII. mendean, eta ondoren Hoklo jende ugari sartu zen, Txina kontinentaleko Fujian eta Guangdong eremuetako Hakka etorkinak barne, Taiwaneko itsasartean zehar. Espainiarrek kolonia bat eraiki zuten iparraldean aldi labur batez, baina holandarrek bota zituzten 1642an.

1662an, Koxinga erregeak, 1644an Txina kontinentalaren kontrola galdu zuen Ming dinastiaren leialak, holandarrak garaitu zituen eta uhartean operazio-base bat ezarri zuen. Haren indarrek Qing dinastia garaitu zuten 1683an, eta Taiwaneko lurralde asko gero eta gehiago integratu ziren Qing inperioan. 1895eko Lehen Sino-Japoniar Gerraren ostean, Qing-ek uhartea Japoniar Inperioari laga zion. Taiwanek arroza eta azukrea ekoizten zituen Japoniako Inperiora esportatzeko, eta Bigarren Mundu Gerran Japoniako Asiako hego-ekialdeko eta Pazifikoko inbasioetan laguntza eman zion. Japoniako hezkuntza inperiala Taiwanen ezarri zen, eta taiwandar asko Japoniaren alde borrokatu ziren gerran.

1945ean, Bigarren Mundu Gerrako borrokak amaitu ostean, Txinako Errepublikako (ROC) gobernu nazionalistak, Kuomintang (KMT) buru zela, Taiwanen kontrola hartu zuen, nahiz eta lurralde subiranotasun transferentziarik ez izan. 1949an, Txinako Gerra Zibilean Txina kontinentalaren kontrola galdu ondoren, KMTren menpeko ROC gobernua Taiwanera erretiratu zen, eta Chiang Kai-shek lege martziala aldarrikatu zuen. KMTk berrogei urtez gobernatu zuen Taiwan (Taiwaneko itsasartearen kontrako aldean zeuden Kinmen, Wuqiu eta Matsu uharteekin batera) alderdi bakarreko estatu bezala, 1980ko hamarkadan erreforma demokratikoak egin ziren arte. 1996an antolatu ziren presidentetzarako lehen zuzeneko hauteskundeak. Gerra ondorengo garaian, Taiwanek industrializazio azkarra eta hazkunde ekonomiko handia bizi izan zituen, "Taiwaneko Miraria" izenez ezagutzen dena, eta Asiako Lau Tigreetako bat bezala izan zen ezagutua

 Kolonizazio goiztiarra 
Pleistozeno berantiarrean, itsas maila gaur egungoa baino 140 m. inguru baxuagoa zen, eta Taiwango itsasartearen zorua agerian utzi zuen, kontinenteko faunak zeharkatzen zuen lurreko zubi gisa. Penghu uharteen eta Taiwanen arteko kanalean ornodun fosilen kontzentrazio bat aurkitu zen, Penghu 1 izeneko masailezur-hezur partziala barne, itxuraz orain arte ezezaguna den Homo generoko espezie batekoa. Fosil hauek K.a. 450-190 urte bitartekoak dira. Taiwanen giza presentzia modernoaren frogarik zaharrena Chouqun eta Gangzilin aurkitutako hiru garezurreko zatiek eta hortz molar batek osatzen dute, Zuojhen barrutian, Tainan. Hauek 20.000 eta 30.000 urte bitartekoak direla kalkulatzen da. Artefaktu zaharrenak, duela 15.000 eta 5.000 urte artekoak dira, eta gaur egungo Fujian-eko aztarnategien antzekoak dira Paleolitoko kultura bateko txirbildun erremintak. Kultura bera Taiwango hegoaldeko muturrean dagoen Eluanbiko aztarnategietan aurkitzen da, duela 5.000 urte arte iraun zuena. Sun Moon Lake-ko sedimentuetako esporen eta polen-aleen analisiak iradokitzen dute, erreketa-nekazaritza aztarnak duela 11.000 urtez geroztik hasiak zirela eremuan, eta duela 4.200 urte amaitu zirela, garai horretan arroz laborantzaren aztarna ugari aurkitu direlako. Holozenoaren hasieran, duela 10.000 urte, itsasoaren mailak gora egin zuen, Taiwaneko itsasartea osatuz eta uhartea Asiako kontinentetik moztuz.

2011ko abenduan, ~ 8.000 urteko Liangdao Man hezurdura aurkitu zuten Liang uhartean. Eta 2014an, eskeletoaren DNA mitokondriala eginaz E haplotaldekoa zela jakin zen, E1 azpitaldearen ezaugarri diren lau mutazioetatik birekin. Taiwanen aurkitu den Paleolitoko ehorzketa bakarra uhartearen hego-ekialdeko Xiaoma koban izan zen, K.a. 4000 ingurukoa, Filipinetan aurkitutako Negritos-en antzeko gizakume batena. Txinako testuetan eta Taiwango ahozko tradizio aborigenetan, uhartean iraganeko garai bateko pigmeoei buruzko erreferentziak ere badaude .

K.a. 3.000 inguruan, Neolitoko Dapenkeng kultura bat-batean agertu zen, azkar hedatuz uharteko kostaldean. Beraien guneak harizko zeramika, leundutako harrizko adzeak eta arbel puntuak dituzte. Biztanleek arroza eta artatxikia lantzen zituzten, baina itsas maskorren eta arrainen menpekotasun handia zuten. Aditu gehienek uste dute kultura hau ez dela Changbin kulturatik eratorria, baizik eta gaur egungo Taiwango aborigenen arbasoek itsasartea zeharkatu zutela, eta lehen austronesiar hizkuntzak hitz egiten zituztela. 
Dapenkeng kulturaren oinordetza uharte osoan zehar hainbat kulturek hartu zuten, Tahu eta Yingpu kulturak barne. Burdina aroaren hasieran agertu zen, Niaosung bezalako kulturetan. Metalezko artefakturik zaharrenak merkataritzako ondasunak izan ziren, baina K.o. 400. urterako burdina forjatua era lokalean ekoizten zen, labeak erabiliz, ziurrenik Filipinetatik sartutako teknologia bat.

Txinako lehen historialari batzuk Taiwanekin identifikatzen dituzten ekialdeko uharteetara egindako bisitariak aipatzen dituzte. Hiru Erreinuetako Wu estatuko tropek Yizhou (夷洲) izenez ezagutzen den uharte bat bisitatzen ari zirela erregistratzen da III. mendean. Sui Liburuak kontatzen du Sui dinastiako Yang enperadoreak hiru espedizio bidali zituela "Liuqiu" izeneko leku batera VII. mendearen hasieran.

Kublai Khan Yuan dinastiak 1292an Ryukyu Erresumara bidali zituen funtzionarioak Yuan dinastiarekiko leialtasuna eskatzeko, baina funtzionarioek Taiwanen amaitu zuten eta Okinawarekin elkartu ziren. Hiru soldadu hil ostean, ordezkaritza berehala erretiratu zen Txinako Quanzhoura.

1544an Taiwanetik igaro ziren portugaldar itsasgizonek lehen aldiz, eta itsasontzi bateko egunerokoan idatzi zuten Ilha Formosa bezala uhartearen izena, "Uharte Ederra" esan nahi duena. 1582an, portugaldar naufragio batetik bizirik atera zirenek hamar aste eman zituzten paludismoaren eta aborigenen aurka borrokan, Macaora baltsa baten ailegatu aurretik. XVI. menderako, gero eta gehiago ziren Txinako arrantzale, merkatari eta piratak uhartearen hego-mendebaldea bisitatzen. 1623an herbeheretarrak iritsi zirenean, 1.500 bisitari eta bizilagun txinatar inguru aurkitu zituzten.

 Holandako eta Espainiako koloniak 
Holandako Ekialdeko Indietako Konpainia (VOC) Asiako merkataritza eta base militar baten bila joan zen eremura. 1622an Macaoko batailan portugaldarrek garaituta, Penghu okupatzen saiatu ziren, baina Ming agintariek urrundu egin zituzten. Ondoren, Fort Zeelandia eraiki zuten Taiwaneko hego-mendebaldeko kostaldeko Tayowan uhartean. Aldameneko kontinentean, adreiluzko gotorleku txikiago bat eraiki zuten, Fort Provintia. Bertako aborigenek Pakan deitzen zioten eremuari, eta mapa zahar batzuetan Taiwan uharteak Pakan du izena.

1626an, Espainiar Inperioa, holandarren presentzia Taiwanen Filipinetako koloniarentzat mehatxu gisa ikusita, Santísima Trinidad-en finkatu zen Taiwango ipar-ekialdeko kostaldean (egungo Keelung), San Salvador gotorlekua eraikiz. Santo Domingo gotorlekua ere ipar-mendebaldean eraiki zuten (gaur egungo Tamsuin) 1629an, baina 1638rako abandonatu egin zuten. Kolonia txikia gaixotasunek jota zegoen, eta tokiko biztanleriak etsaitzat hartzeaz gain, Manilatik laguntza gutxi jasotzen zuen. Pieter Nuyts Holandako gobernadoreak Hamada Yahei japoniarrarekin gatazka batean nahastu zen, eta herbehereak Liaoluo badiako batailan garaitu zituen Zheng Zhilong-en txinatarrak 1633an.

1642an, holandarrek espainiarrak kanporatu zituzten uhartearen iparraldetik. Ondoren, jabego berrien eta Taoyuan-eko beren oinarriaren artean mendebaldeko lautaden kontrola ezarri nahi izan zuten. 1645ean kanpaina labur baina suntsitzaile baten ondoren, Pieter Boonek eremu horretako tribuak menderatu ahal izan zituen, Middag Erresuma barne. Uhartea eta bertako biztanleria, nagusiki aborigenak, administratu zituen 1662ra arte, zerga sistema bat ezarriz, hizkuntza aborigenen idazkera erromanizatua irakasteko eskolak eraikiz, eta kristautasuna ebanjelizatuz. Bere kontrola uharteko mendebaldeko lautadara mugatzen bazen ere, holandar sistema ondorengo okupatzaileek ere hartu zuten.  

 Tungning-eko Erresuma 
Penintsulako indarrek Shanhai pasabidea hautsi zuten 1644an, eta Ming dinastia azkar gainditu zuten. 1661ean, Koxinga Ming-en leialak zuzendutako itsas flota bat Taiwanera iritsi zen, holandarrak Zeelandiatik kanporatzeko eta Taiwanen Ming-en aldeko base bat ezartzeko. Koxinga Zheng Zhilong txinatar merkatari pirata eta japoniar emakume batengandik jaio zen Tagawa Matsu 1624an Hiradon, Nagasaki prefekturan, Japonian. Han hazi zen zazpi urte arte, eta Quanzhoura eraman zuten, Txinako Fujian probintziara. Nagasakitik eta pirateriatik aberastutako familia batan, Koxingak bere aitaren merkataritza-sareak oinordetzan hartu zituen. Fujian-en mantxuen aurrerapenaren ondoren. Koxinga Amoy-ko gotorlekutik erretiratu, eta Taiwan setiatu zuen, bere tropak Amoy-ko basea berreskuratzeko, puntu estrategiko bat ezartzeko asmoz. 1662an, bederatzi hilabeteko setio baten ondoren, Koxingak Holandako Zeelandia gotorlekua hartu zuen, Taiwan bere oinarri bihurtuz. 

1652an Guo Huaiyi Matxinadan zehar holandarrekin aliatu ziren Taiwango tribu aborigenak, Zeelandiako gotorlekuaren setioan, eta Koxingako txinatar indarren alde eginan. Sincaneko aborigenek (Formosoak) Koxingara alde egin zuten, hark amnistia eskaini ostean. Sincan aborigenek txinatarrentzat lan egiten hasi ziren, eta holandar jendea exekutatu zuten. Mendi eta lautadako mugako aborigenek ere errenditu egin ziren, 1661eko maiatzean txinatarren esku utziz. Holandako agintearen pean derrigorrezko hezkuntzatik askatu zirela ospatu zuten, holandar jendea ehizatuz, burua moztuz, eta kristau eskola-liburuak errez. Koxinga, setioa amaitu eta lau hilabetera hil zen. Bere semea Zheng Jing-ek Zheng erregimena hartu zuen, eta gainontzeko 7.000 Ming soldadu leialak Taiwanera eraman zituen.  

Zheng Jing-en erasoei erantzunez, eta Taiwanen indarren gosea kentzeko ahaleginean, Qing-ek Zheng flotaren erasoen jomugatzat hegoaldeko kostaldeko herri eta portu guztiak hartu zituen, lekuz aldatzea aginduz erresistentziarako hornigaien faltagatik. Neurri honek atzerakada ekarri zuen, eta 1662 eta 1664 artean, sei immigrazio olatu handi gertatu ziren kostaldeko herri hauetatik Taiwanera.

 Qing agintaldia 

 Hasierako immigrazioaren murrizketa 
1683an, Koxingaren aitaren lagun fidagarrietako bat zen  Shi Lang almirantearekin itsas-konpromiso baten ondoren, Koxingaren biloba Zheng Keshuang, Qing dinastiari errenditu zitzaion. Bestalde, Nahasmen handia egon zen Taiwanen, Han literatoek "Txakurren Uhartea", "Emakumeen Uhartea" eta abarreko zurrumurruak zabaltzen zituztelako, itsasoetatik haratago zeudela ziotenean. Ofizialki Kangxi enperadoreak "zibilizazioaren zurbiletik haratago lokatz bola bat" bezala hartu zuen Taiwan, eta ez zen 1683ra arte domeinu inperialaren inongo mapatan agertzen. Enperadoreari mapa bat aurkeztea, inperioko lurrak aurkeztearen parekoa zen. Hainbat urte behar izan zituen Qing auzitegiak, Taiwan Qing erreinuaren parte bezala onartu arte. Qing dinastiaren aurretik, Txina inperioa, soilik mendiek, ibaiek eta itsasoek loturiko lurraldea zela pentsatzen zuten. Uharte baten ideia Txinaren zati gisa ulertezina zen Hantarrentzat, XVII. mendean Qing muga hedatzeko ahaleginaren hasi aurretik.

Taiwan erreinu inperialera eraman zuen kanpaina militar eta diplomatikoaren gastua handia izan arren, Pekinen sentimendu orokorra anbibalentea zen. Kanpainaren helburua Zheng-familiaren erregimena suntsitzea izan zen, ez uhartea konkistatzea. Kangxi Enperadoreak Taiwan "pilotatxo baten tamainakoa" zela adierazi zuen; hura hartzean ez zegoen irabazirik; eta ez hartzean ez zegoen galerarik. " (彈丸之地。得之無所加，不得無所損). Bere ministroek esan zioten uhartea "itsasotik haratago lokatz bola bat zela, Txinaren zabalerari ezer gehitzen ez ziona" (海外泥丸，不足為中國加廣), eta txinatar guztiak Txina kontinentalera eramatea eta uhartea abandonatzea defendatu zuten. 1682rako 7000 txinatar soilik geratzen ziren Taiwanen, emakume aborigenekin ezkondu ondoren Taiwanen jabetzak zituztelako. Koxinga erreinuak holandarren zerga sistemak jarraitu zituen, eskolak eta tenplu erlijiosoak ezarriz.

1683tik aurrera, Qing dinastiak uhartearen zati bat gobernatu zuen Taiwanen Prefektura bezala, eta 1875ean bi prefekturatan banatu zuen uhartea, iparraldea eta hegoaldea. 1887an, uhartea Fokien-Taiwan probintzia bereizi gisa izendatu zuten.

 Lehen Han kolonoak 
1683tik 1760ra bitartean, Qing gobernuak Taiwanerako immigrazioa mugatu zuen. Murrizketa hori 1760ko hamarkadaren ondoren lasaitu zen, eta 1811rako bi milioi txinatar etorkin baino gehiago zeuden Taiwanen. 1875ean Taipei prefektura ezarri zen, Fujian probintziako eskumenpean. Gainera, Txinako etorkinen artean hainbat gatazka egon ziren, gehienak Fujian-eko Han eta Guangdong-eko Han-en artekoak,baina baita Fujian-eko eremu ezberdinetako pertsonen artekoak, edo Han eta Hakka kolonoen artekoak edo, besterik gabe, klan liskarretan aritzen ziren abizen ezberdinetako pertsonen artekoak. Etorkin hauek zuten probintzia-leialtasun sendoa zela eta, Qing gobernuak Taiwan gobernatzea zaila zela uste zuen. Bestalde, Taiwan atzerriko inbasioek ere jo zuten.

1771n, Maurice Benyovsky zen Taiwaneko ekialdeko kostaldea bisitatu zuen lehen ontzi europarrean kapitaina (Qing-en agintepean ez zegoena), eta bertakoekin gatazka bortitz batean parte hartu zuen.

Taiwanen balio estrategiko eta komertziala kontuan hartuta, britainiar iradokizunak egon ziren 1840an eta 1841ean uharteaz jabetzeko. 1841eko irailean, Opioaren Lehen Gerran, Nerbudda garraio-ontzi britainiarra hondoratu egin zen Keelung-eko portutik gertu, tifoi baten eraginez. Ann bergantina ere 1842ko martxoan hondoratu zen. Tripulazio gehienak Indiako marinelak ziren. Bi ontzietatik bizirik atera ziren agintariek Tainan hiriburura eraman zituzten. 1841eko urrian, HMS Nimrod itsasontzia Keelungera abiatu zen, Nerbuddan bizirik atera zirenen bila, baina Joseph Pearse kapitainak agintariek hegoaldeko espetxeetara bidali zituztela jakin ondoren, portua bonbardatzea agindu zuen eta 27 kanoi-sorta suntsitu zituen Hong Kongera itzuli aurretik. Bizirik atera ziren gehienak -Nerbuddako 130etik gora eta Ann-eko 54tik gora- Tainan exekutatu zituzten 1842ko abuztuan.
ezkerrera|thumb|Chinkiang-eko batailan Qing dinastiako metxa-armadun infanteriaren eta britainiar lerroko infanteriaren arteko bataila baten margoketa.
Aborigenek Mendebaldeko itsasontzietako naufragioen tripulazioak sarritan hiltzen zituzten. 1867an Amerikako Rover-eko tripulazio osoa masakratu zuten aborigenek istiluetan. Estatubatuarrek Formosako espedizio zigortzailea abiarazi zutenean mendeku gisa, aborigenek amerikarrak garaitu eta atzera egitera behartu zituzten. Amerikako marine bat hil zuten, beraiek biktimarik izan gabe.

Sino-Frantziar Gerran, frantsesak Taiwan inbaditzen saiatu ziren 1884an Keelung Kanpainan. Taiwanen defentsa buru zen Liu Mingchuanek, aborigenak errekrutatu zituen Txinako soldaduekin batera zerbitzatzeko, frantsesen aurkako borrokan. Frantsesak Tamsuiko batailan garaitu zituzten, eta Qing-en indarrek frantsesak Keelungen harrapatu zituzten zortzi hilabeteko kanpainan, erretiratu arte. Erasoaldi hauen ondorioz, Qing gobernuak kostaldeko defentsa batzuk eraikitzen hasi ziren, 1885ean Taiwan probintzia bihurtzeko lanak hasiz. Liu Mingchuan lehen gobernadore bezala izendatu zuten. Taiwan hamaika konderritan banatu zuen, eta aborigenekin harremanak hobetzen saiatu zen. Gainera, Taipeitik Hsinchurako trenbidea ersaiki zuen, meategi bat ezarri zuen Keelungen, eta arsenal bat eraiki zuen Taiwaneko atzerritarren aurkako defentsarako gaitasuna hobetzeko. Lehen Sino-Japoniar Gerraren bezperan, uhartearen ehuneko 45 inguru Qing-en administrazio zuzenaren menpe zegoen, gainerako lurraldea aborigenek arin populatuta zuten bitartean. 2,5 milioi biztanle ingurutik guztira, 2,3 milioi Han txinatarrak ziren, eta gainontzeko berrehun mila hainbat tribu indigenetako aborigenak.

 Qing agintaldiaren amaiera 
Sino-Japoniar Gerra galtzearen akordioaren baitan, Qing inperioak Taiwan eta Penghu uharteak eman zizkion Japoniari 1895eko apirilean, Shimonosekiko Ituneko baldintzak betez. Taiwanen galera Txinako mugimendu nazionalistaren bilgune bihurtuko zen hurrengo urteetan.

 Japoniako agintaldia 
Japoniak Taiwanen (Takasago Koku (高砂國) izenez ezagutzen zuten) burujabetza aldarrikatu nahi izan zuen 1592tik, Toyotomi Hideyoshik itsasoz haraindiko hedapen eta japoniar eragina hegoalderantz eta mendebalderantz hedatzeko politika egin zuenetik. Mendebaldean, Japoniak Korea inbaditu zuen denbora tarte horretan, Txinaren konkista ere erabakita. Hegoaldean Taiwan inbaditzeko hasierako saiakerak eta ondorengo hiru mendeetan zehar izandako inbasio saiakerek ez zuten arrakastarik izan, batez ere uhartean aborigenen gaixotasunengatik eta erasoengatik.

1609an, Tokugawa shogunateak uharteko esplorazio misio batera Harunobu Arima bidali zuen. 1616an Murayama Tōan-ek zuzendutako inbasio saiakera batek porrot egin zuen, ontzitzeria tifoi batek sakabanatu zuenean, eta uhartera iristen zen ontzi bakarra egotzia izan zenean.

1871ko Mudan Gertaeran, Okinawako itsasontzi bat hondoratu egin zen Taiwango hegoaldeko muturrean, eta 54 marineli burua moztu zieten paiwan aborigenek. Qing gobernuak kalte-ordaina emateari uko egin ondoren, aborigenak bere kontrolpean ez zeudela argudiatuz, Japoniak zigor espedizio bat abiatu zuen eremura 1874an, baina erretiratu egin zen Qing-ek ordainduko zuela agindu ostean. 

 Okupazioa 
1894-95eko Lehen Sino-Japoniar Gerran Txinako itsas armada garaitu zuen arte, Japoniak Taiwan jabe egin ahal izan zuen, horrekin batera Asiako nagusitasuna Txinatik Japoniara igaroz. Shimonosekiko hitzartmena 1895eko apirilean sinatu zen, Taiwan eta Penghu uharteak Japoniari lagatzen zizkiola, hark 50 urtez gobernatuko zuen uhartea Bigarren Mundu Gerran garaitua izan arte.

Japoniako uhartearen kolonizazioa hiru fasetan garatu zen. Errepresioaren eta aginte paternalistaren garai zapaltzaile batekin hasi zen. Bigarren etapa dōka (同化) aldi bat izan zen, Woodrow Wilsonek Lehen Mundu Gerraren ostean proposatutako Nazioen Autodeterminazioan (民族自決) inspiratuta, Taiwango nazionalistek pertsona (arraza) guztiak berdin tratatzeko helburuarekin. Azkenik, Bigarren Mundu Gerran, kōminka (皇民化) garaia egon zen, taiwandarrak japoniar enperadorearen menpe leial izatea zuen helburuaren politika.

 Garapen modernoa 
Hasierako azpiegituren garapena azkar egin zen. Taiwaneko Bankua 1899an sortu zen Japoniako sektore pribatuak, hala nola Mitsubishi eta Mitsui Taldea barne, Taiwanen inbertitzera bultzatzeko. 1900ean, Taiwango hirugarren gobernadore nagusiak aurrekontu bat onartu zuen, eta Taiwango trenbide sistema eraikitzen hasi zen Kīrun-etik (Keelung) Takaora (Kaohsiung). 1905erako, uharteak energia elektrikoa zuen Nichigetsu aintziratik lortua (Eguzki Ilargi aintzira), eta hurrengo urteetan Taiwan, Asia Ekialdeko bigarren eskualde aurreratuena (Japoniaren ondoren) kontsideratu zen. 1905erako, Taiwan ekonomikoki autosufizientea zen, eta Japoniako gobernu zentralak ez zion diru laguntza gehiago eman.

 Bigarren Mundu Gerra 
1937an Japoniak Txinan eskala handiko gerrari ekin zionez, Taiwanen industria gaitasuna zabaldu zuen gerra materiala ekoizteko. 1939rako, industria ekoizpenak nekazaritza ekoizpena gainditu zuen. Aldi berean, "kōminka" inperializazio proiektua martxan jarri zen, Taiwango bizilagunei "Japoniar Izpiritua" txertatzeko, eta Taiwandarrak japoniar enperadorearen menpe leialak ziurtatzeko, gerra garaian sakrifizioak egiteko prest egongo zirelakoan. Eta neurriak ezarri ziren Japoniako hezkuntza, Japoniako izenak hartzeko aukera, eta Japoniako erlijioaren gurtza ziurtatzeko. 1943an, haurren %94k sei urteko derrigorrezko hezkuntza jaso zuen. 1937tik 1945era, 126.750 taiwandar batu ziren Japoniako Inperioko soldadutzan zerbitzatzera, eta 1942tik 1945era beste 80.433 behartuak izan ziren. Guztira, 30.304, edo %15, Japoniaren alde hil ziren Asiako gerran.

Japoniako Armada Inperialak sarri jardun zuen Taiwanetik. "Hegoaldeko Taldeak" Taihoku Imperial Unibertsitatean (gaur egun Taiwango Unibertsitate Nazionalean) zuen egoitza. Taiwan-Okinawako aireko batailan parte hartu zuten indar japoniar asko Taiwanen zeuden. Japoniako base militar garrantzitsuak eta Taiwan osoko zentro industrialak, Takao (gaur egun Kaohsiung) bezala, estatubatuar bonbardaketa gogorren jomugan egon ziren.

 Txinako Errepublikaren agintaldia 

 Taiwan lege martzialaren pean 
1943ko azaroaren 22tik 26ra Kairoko Konferentzia egin zen Kairon, Egipton, Aliatuek Japoniaren aurkako jarrerari aurre egiteko eta gerraosteko Asiari buruzko erabakiak hartzeko. Kairoko Adierazpenaren hiru klausula nagusietako bat honakoa zen: "Japoniak txinatarrei lapurtu dizkien lurralde guztiak, hala nola Mantxuria, Formosa eta Pescadores, Txinako Errepublikari itzuliko dizkio". Hala ere, askok zalantzan jarri zuten dokumentua asmo-adierazpena edo loteslea ez zen deklarazio bat besterik ez zela, gerraosteko bake-ituna idatziko zutenentzat balizko erreferentzia egiteko eta prentsa-ohar gisa, subiranotasuna transferitzeko lege indarrik gabe zegoela Taiwanetik Txinako Errepublikara. Erreklamazio hau babesteko arrazoi gehigarria zen Errendizioaren Legeak eta SCAPeko Agindu Orokorrak kontutan hartuz, Japoniako indarrak errenditzeko baimena eman zutelako, baina ez japoniar lurraldeak.

 Garapen ekonomikoa 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, gerraosteko egoera ekonomikoak eta orduan abian zegoen Txinako Gerra Zibilarekin batera, inflazio larria eragin zuen Txina kontinentalean eta Taiwanen. Gainera, moneta erreforma negargarriek eta ustelkeriak okerrera egin zuten. Guzti horrek, berreraikuntza prozesuari eta erreforma berriei bide eman zien. 

Kuomitang administrazioak, Bigarren Mundu Gerra baino lehen japoniarrek zituzten Taiwango monopolioen kontrola hartu zuen. Taiwango BPGaren % 17 nazionalizatu zuten, eta inbertitzaileek zituzten japoniarren bonoen ziurtagiriak baliogabetu zituzten. Higiezinen partaidetza hauek, eta baita Estatu Batuetako laguntzak, hala nola, Txinako Laguntza Legeak eta Landa Berreraikuntzarako Batzorde Sinoamerikar Bateratuak, Taiwan gerratik azkar berreskuratuko zela ziurtatzen lagundu zuten. Halaber, Kuomintangek Txinako urre-erreserba osoa kontinentetik Taiwanera eraman zuen, eta erreserba hori erabili zuen Taiwaneko dolarraren jaulki berria babesteko, moneta berria egonkortuz eta hiperinflazioa geldiaraziz.

 Erreforma demokratikoak 
1970eko hamarkadaren hasierara arte, Txinako Errepublika Txinako gobernu legitimo bakarra bezala onartu zuten Nazio Batuek eta Mendebaldeko nazio gehienek; Txinako Herri Errepublika aitortzeari uko egin zioten Gerra Hotzaren ondorioz. KMTk lege martzialaren arabera gobernatu zuen Taiwanen 1980ko hamarkadaren amaierara arte, komunisten infiltrazioaren aurka adi egoteko eta Txina kontinentala berreskuratzeko prestatzeko helburuarekin. Horregatik, disidentzia politikoa ez zen onartzen.
1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hasieran garai nahasiak izan ziren Taiwanen jaiotako txinatarrentzat, jatorriz aldaketa ekonomikoek zapaldu eta atzean utzitako pertsona asko Taiwango klase ertain berriko kide bihurtu baitziren. Jatorrizko taiwandarrei beren oinarrizko giza eskubideak errespetatzeko eskakizunak, negoziazio libre indartsuak leundu zituen. Kaohsiung-eko gertakaria Taiwanen demokraziaren inflexio puntu garrantzitsu bat izan zen.

1988an Chiang Ching-kuo hil ondoren, haren ondorengoak, Lee Teng-hui presidenteak, gobernua demokratizatzen jarraitu zuen. Leek gobernu-aginpide gehiago transferitu zien Taiwanen jaiotako herritarrei, eta  Taiwangizazio prozesu bat bultzatu zuen. Lokalizazio prozesu honetan, tokiko kultura eta historia sustatu ziren pan-Txinaren gainetik. Leeren erreformak Banku Zentraleko billeteak inprimatu zituen, Taiwango ohiko Probintzia Bankuen ordez. Taiwango Foru Gobernuaren funtzionamendua ere eten zuen neurri handi batean. 1991n eta 1947an hautatutako Yuan Legegileak eta Asanblada Nazionalak dimisioa ematera behartu zituen. Talde hauek Txina kontinentalaren barrutiak ordezkatzeko sortuak ziren. Hedabideetan eta eskoletan Taiwango hizkuntzak erabiltzeko oztopoak ere kendu egin ziren. 

Hala ere, Leek ez zuen gobernuan zehar zegoen ustelkeria masiboa ezabatu, eta KMTko leialzale askok uste zuten Lee-k ROC traizionatu egin zuela erreformak urrunegi eramanez. Oposiziokoek zioten, berriz, erreformak ez zituela behar bezain urrun eraman.

 Garai demokratikoa 
Lee 1996an Taiwango zuzeneko presidentetzarako hauteskundeetan hautagai bezala aurkeztu zen, Peng Min-ming DPP hautagai eta disidente ohiaren aurka. Hauteskunde hauek Taiwango itsasartean misil proba batzuk egitera bultzatu zuen PRCk, Taiwango hautetsiak beldurtzeko, hautesleek Chen Li-an eta Lin Yang-kang-en bateratzearen aldeko hautagaien alde bozka zezaten. Taktika oldarkorraren ondorioz, Bill Clinton AEBetako presidenteak Taiwango Harremanen Legea aldarrikatu eta bi borroka hegazkin talde bidali zituen uhartearen hegoaldera, kostaldetik gertuko egoera kontrolatzeko. PRCk, misilen probak aurreikusi baino lehenago amaitu behar izan zituen. Gertaera hau 1996ko Taiwango itsasartearen krisia bezala ezagutzen da.

Leek presidente bezala egin zuen azken ekintzetako bat, Alemaniako irratian ROCk eta PRCk estatu harreman berezia zutela deklaratzea izan zent. Leeren adierazpena Errepublikako Herriaren Armadak Fujian-en ariketa militarrak egiten zeudela, eta Taiwanen uharte osoan itzalaldi beldurgarri bat zegoela egin zituen, askori zibereraso baten beldurra sortuz. 
2004an, Chen presidentea berriro hautatu zuten lau urteko bigarren agintaldi baterako, hauteskundeen aurreko egunean gertatutako atentatu baten ostean. Poliziaren ikertzaileek esan zutenez, susmagarriena Chen Yi-hsiung izan zen, geroago hilda aurkitu zutena. Haien zauriek ez zuten bizitza arriskuan jarri, baina uste zen gertakariak Pan-Blue-k emaitzan eragiteko behar adina sinpatia lortu zutela.

2006ko abenduan, udal eta alkatetzarako hauteskundeak egin ziren Taipein eta Kaohsiungen. KMTk gehiengo argia mantendu zuen hiriburuan, eta DPPk eta KMTk emaitza oso estuak lortu zituzten hegoaldeko Kaohsiung hirian. Huang Chun-yingek ehuneko 0,14ko aldearekin galdu zuen Chen Churen aurka; 378.303 boto eta 379.417 boto, Chen Chu Txinako Errepublikako udalerri berezi bateko lehen emakume alkatea bihurtuz. 2007an, ROCek Nazio Batuen Erakundean kide izateko eskatu zuen "Taiwan" izenarekin, eta Batzar Nagusiak baztertu egin zuen.

2007an, Chen presidenteak "Lau Nahi eta Bat" politika proposatu zuen, funtsean Taiwanek independentzia nahi zuela aldarrikatuz. Taiwanek bere izena zuzentzea nahi zuen, eta konstituzio berri bat ezarri. Garapena nahi zuen, politika ezkerreko edo eskuineko galderarik gabe, batasunaren edo independentziaren alde baizik. Taiwango publiko orokorrean proposatutako politika honen harrera ez zegoen argi. Hala ere, harrera hotza izan zuen bai PRCk eta bai AEBek. PRCko Atzerri ministroak nabarmendu zuen Sezesioaren Aurkako Legea ez zela bete ezinezko legeria, eta AEBetako Estatu Departamentuko bozeramaile Sean McCormack-ek, Chenen politika "lagungarri"tzat jo zuen.

KMTk 2008ko urtarrilean, Yuan Legegintzako hauteskundeetan mantendu egin zuen legebiltzarraren kontrola. 2008ko maiatzean egindako presidentetzarako hauteskundeetan, Ma Ying-jeou KMTko hautagaiak Txina kontinentalarekin eta erreforma ekonomikoekin harreman adeitsuagoak onartzen zituen plataforma batean aurkeztu zuen, eta Frank DPPko hautagaia garaitu zuen, botoen %58,48rekin. Ma berriro hautatua izan zen, eta KMTk bere gehiengoa mantendu zuen Yuan Legegilean, 2012ko urtarrileko hauteskunde bateratuetan.

2018ko azaroan egindako hauteskundeek DPPren gehiengoarentzat atzerakada handia eragin zuten, eta Tsai Ing-wen presidenteak alderdiko buruzagi izateari uko egin zion. DPPk bederatzi legebiltzar eserleku galdu zituen guztira, KMTri 22 eserlekuen gehiengoaren kontrola emanez. KMTko alkatetzarako hautagaiek irabazi zuten Taipei Hiri Berrian, Taichungen eta Kaohsiung-en, azken hau DPPren gotorleku politikoa izandakoa 20 urtez. 

2020ko urtarrilean, Tsai Ing-wen berriro hautatu zuten presidentetzarako hauteskundeetan. Legebiltzarrerako hauteskundeetan Tsai presidentearen Alderdi Demokratiko Progresistak (DPP) gehiengoa lortu zuen, 113 eserlekuetatik 61. Kuomintangek (KMT) 38 eserleku lortu zituen.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Taiwan ezagutzen

 Kanpo estekak 
 Taiwango historia, China Taiwan Information Center

Kategoria:Taiwango historia