Trena Euskal Herrian

XXI. mendearen hasieran, aldirietako trenbideetako batzuk gehitu ziren, batez ere Bilbo Handian Metro Bilbao eraiki eta hedatzean. XX. mendearen hondarretik, Abiadura Handiko Trena eraikitzeko lanak daude martxan: Euskal Y-aren bidez eta Nafarroa Garaian, edo Hendaiatik Bordelerako burdinbide proiektuan eta eraikuntzan.

 Historia 
Trena, eta zehazkiago, lokomotora industrializazioarekin lotuta dagoen azpiegitura da. 1830ean munduko lehen trenbideak Ingalaterrako Liverpool eta Manchester hiriak lotu zituen eta azpiegitura honek sortzen zituen onurak berehara zabaldu ziren mundu osoan zehar. 1832an Bizkaiko ahaldun nagusi zen Pedro Novia Salcedok "Igualadako plana" aurkeztu zuen, Bilbo eta Balmaseda lotuko zituen "Fierro bide" baten eraikuntza proposatuz. Plan horrek Burgos eta Madrilerako lotura izateko lehen urratsa ematea zuen asmo nagusi gisa, baita gerora Bidasoara hedatzea ere. Industriarako gakoa litzateken plan hau gelditu egin zen ordea, lehen karlistaldiaren hasieraren eta foruen abolizioaren ondorioz.  

 Lehen trenbideak 
1845ean Bilboko aberatsek Madril eta Irun Bilbotik igaroz lotuko zituen tren baten proiektua eskatzen hasi ziren. Ez zen mugimendurik egon ahalik eta 1856an Pereire anaiek Norteko Konpainia osatu eta Miranda de Ebrotik Irunera doan trenbidea diseinatzen hasi ziren arte. Lau urte lehenago, Pereiretarrek Bordele-La Teste burdinbide-tartea berritzeko esleipena jaso zuten, Espainiako mugarainoko lehen zatia izango zena. Hurrengo hilabeteetan, Baiona eta Perpinyàrainoko zein Narbonarainoko lineak eskuratu zituzten eta, berehala, Midiko Konpainia sortu zuten azaroaren 5ean. 1855ean, Bordele-Baiona linea ireki zen, Erresuma Batutik fabrikatu eta ekarritako materialaz eta britainiar konpainia batek eraikita. Aldi berean, hegoaldean, Altsasu eta Beasain arteko tarte konplexua amaituta, 1864ko abuztuaren 15ean ireki zen bide osoa. Bide honen zubirik interesgarriena Ormaiztegiko bidezubia da. Bilbotik igaroko ez zela ikusita, 1863an Castejón-Bilbo burdinbidea eraikitzen hasi ziren, diru galera handiekin.

 Meatze trenbideak 

Lehen trenbideak eraikitzen ziren bitartean, meatzeetarako trenbideak sortu ziren Bizkaian, mineralen esportazio masiboa baimenduko zutenak Nerbioi itsasadarretik. Lehen meatze trenbidea Bizkaiko Foru Aldundiak eraiki zuen 1865ean, Sestaoko ontziralekuen eta Ortuellaren artean trenbide zabaleko linea irekiz, Trianoko Trenbidea bezala ezaguna. Bizkaiko Ogasunaren diru iturri nagusienetakoa izan zen, mineralen trafiko handia ahalbideratzen baitzuen, eta 1890ean Muskizera hedatu zuten. Meatze trenbide honen arrakasta ikusita, laster sortu zituzten euren trenbideak enpresa pribatu ezberdinek. Hala ere, meatzaritza enpresa hauek eraikitako trenbideak estuak ziren, eraikuntza kostuak merketzeko.

 Bide estuko trenbideak 
Euskal Herriko orografia zaila denez, trenbide askok bide estua aukeratu zuten, eraikitzen merkeago. 1882ko ekainaren 1ean Bizkaiko Trenbide Nagusia ireki zen, Bilbo eta Durango artean. 1885ean Durango eta Zumarraga batzeko konpainia eratu zen, modu horretan Bilbo eta Irungo muga artean tren aldaketa bakarra lortzeko asmoz. Aldi berean Maltzagarainoko trenbidea eraikitzen hasi zen. 1887an ireki zen trafikoa Eibarreraino eta 1889ko abuztuaren 26an Bergara eta Zumarraga arteko trenbidea ireki zen, Debako trenaren parte. 1891ean Manuel Martík Elgoibar eta Donostia batzeko trena diseinatzen hasi zen, merkantzien aldaketa ekiditeko asmozIzan ere, Bilbotik Zumarragara joaten ziren merkantziak trenez aldatu behar ziren, metrika ezberdina zutelako. 1893ko abuztuaren 3an Zarautz-Donostia zatia ireki zen; baina Itziar eta Meaga zati zailak ziren, eta 1901eko urtarrilaren 1era arte ez zen lortu Bilbo-Donostia trenbidea irekitzea, kostu ekonomiko altuarekin. Bizkaian, bitartean, Bizkaiko Trenbide Nagusiaren arrakasta ikusita hainbat trenbide ireki ziren: Bilbo-Areeta trenbidea 1887ko uztailaren 1ean, Zornotza-Gernika trenbidea 1888ko abuztuaren 13an, Cadaguako trenbidea (Bilbo eta Balmaseda artean) 1890eko abenduaren 5ean, Lutxana-Mungia trenbidea 1894ko uztailaren 9an, La Robla trenbidearen Balmasedako zatia 1894ko irailaren 4an, Bilbo-Lezama trenbidea 1895eko maiatzaren 30ean eta Zalla-Santander zatia 1896eko ekainaren 20an. Sare zabal hau egin eta gero, adar txikiak eraiki ziren: Durango-Elorrio (1905) eta Matiko-Azbarren (1918), adibidez. Azken honek Santander, Donostia eta Plentzia batzeko aukera ematen zuen. Tarte honetan eraiki zen trenbide zabal bakarra Bilbo-Portugalete trenbidea izan zen (1888ko irailaren 24a).

Napoleon III.aren garaian, Pereire anaien Midiko Konpainiak Frantzia hego-mendebaldean trenbide sarea eraikitzeari ekin zion. 1879tik bigarren mailako trenbideak egiten hasi ziren. Baionatik Donibane Garazirako lanak 1883an hasi zituzten Baionako Glain eta Mousserolles arteko zelaian; 1891ko urtarrilaren 19an Baiona-Kanbo zatia zabaldu zen, 1892ko abuztuaren 20an Kanbo eta Arrosa-Ortzaize artekoa eta 1898ko abenduaren 11n Nafarroa Behereko hiriburura heldu zen.Iturria: Louhossoa, Ekaina, Harrikez Herriak bilduma, 15. zkia., Donibane Lohizune, 1996. Ikus 25.or.

 Sarearen eboluzioa 
Behin Bizkaia trenez lotuta, Gipuzkoa eta Arabara mugitu ziren inbertsioak. Topoa Donostia eta Hendaia artean 1913ko uztailaren 13an ireki zen, Plazaolako trena Lasarte eta Iruñea artean 1914ko urtarrilaren 20an eta Bidasoko trena Irun eta Elizondo artean 1916ko maiatzaren 28an. 1882an Herran anaiek Anglo-Vasco-Navarro trenbidea eraikitzeko Ingalaterrako dirua jaso zuten. Helburua Lizarra eta Bergara batzea zen, pixkanaka lortu zuten helburua: 1927ko irailaren 23an ireki zen guztiz. Behin trenbide hau eginda, Gipuzkoako bailara guztiek Urolak ezik zuten trenbidea; horregatik, Gipuzkoako Foru Aldundiak Urolako trena eraiki zuen 1926an. Nafarroan, 1911an El Irati ireki zen, Iruñea eta Zangoza batzen zituena.

 Tren industria 
XIX.mendean trena Euskal Herrira iristea ezinezkoa litzateke lurraldean garatutako tren industria gabe, baita ordudanik gaur egun arte garraiobide honek izan duen garapena ere. Burdinbideek eta trenek askotariko ekipamenduen eraikuntza dakar eta Euskal Herrian horietan espezializatutako hainbat enpresa aitzindari daude. Sektore hau euskal ekonomiako zutabe nagusietako bat da gaur egun. 

Euskal Herriko tren industriaren lehen aurrekariak posta garraiatzeko kotxeak izan baziren ere, sektoreko aitzindari kontsideratu daiteke 1882an Barakaldoko Bilboko Labe Garaiak lantegia errailak eraikitzen hasi izana. Bi urtera lan berdina egiten hasi zen Bokaleko Forges de l'Adour enpresa ere.
ezkerrera|thumb|260x260px|Abiadura handiko Oaris trena, CAF enpresak eraikia.
Urte gutxian hainbat enpresa bagoiak eraikitzen hasi ziren, Mariano Corral (egungo Amurrio Ferrocarril enpresaren aitzinekoa) adibidez. Mende amaieran zubiak, plaka birakariak, ur hartuenak eta garabi mugikorrak eraikitzen zituen Talleres de Zorroza enpresa ere sortu zen. XX.mende hasieran bagoien ekoizpeneko lantegia sortu zen Beasainen, egungo CAF enpresaren aurrekaria. Hogeiko hamarkadaren hasieran beste hainbat enpresa sortu ziren, Euskalduna lurrunezko tren makinen fabrikazio enpresa adibidez. 

Trenbide materialaren fabrikazioa euskal industrian nabarmena den sektorea da. Trenbide aparatuen fabrikazioan erreferente diren Amurrio Ferrocarril edo Laudioko JEZ enpresak, baita Talgo eta CAF ere, euskal industriako trakzio-enpresa garrantzitsuak dira.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Trena
 Industrializazioa Euskal Herrian
 Ordua Euskal Herrian

 Kanpo estekak 

 Burdinbidearen Euskal Museoa, webgunea

Kategoria:Burdinbidea
Kategoria:Euskal Herriko historia