Izturitzeko txirulak

Izturitzeko txirulak Izturitzeko leizean aurkitutako musika tresna paleolitiko multzo bat dira. Zaharrena Aurignac aldikoa da eta berriena Madeleine aldikoa, baina gehiengoa Gravette aldikoak dira. Europan aurkitutako Paleolitoko musika tresnak ez dira asko, baina aurkitutako herena baino gehiago Izturitzen egindakoak dira.

Txirulak sai hezurrekin egindakoak dira, baina ez dago argi nola jotzen ziren: zuzenean putz egiten, ezpainen bidez airea botatzen edo mihi bat erdian jarrita, klarinete batean bezala. Zuloetatik gertu marka batzuk dituzte, agian jotzearekin lotuta daudenak. Musikak harremana izan dezake Izturitzen maiz egiten ziren bilera handien funtzio sozialarekin. Gaur egun, Saint-Germain-en-Layeko Arkeologia Museo Nazioalean gordetzen dira.

 Paleolitoko aerofonoak 
Gizaki anatomikoki modernoak musika egiten du munduan zehar, eta pentsatzekoa da iraganetik datorren ohitura dela, baina zaila izaten da musika instrumentu horiek aztarnategietan aurkitzea. Arkeologoek zulatutako hezurrak aerofonotzat hartzen dituzte, ez delako bestelako funtziorik ezagutzen, eta soinua egiteko aukera dutelako. Munduan aurkitutako zaharrena Divje Babekoa da (Eslovenia), leize-hartz baten femurrean egindako lau zulokoaTurk, I., Dirjec, J., Kavur, B. 1995, The oldest musical instrument in Europe discovered in Slovenia? Razprave 4. Razreda Sazu 36, 287–293, orain dela 43.000 urte inguru egina. Hala ere, tresna hori Neandertalei egozten zaie, eta eztabaida iturri nabarmena da. Eztabaidagarria den kasu hori kenduta, beste guztiak gizaki modernoei egozten zaizkie, eta Europan 54 inguru aurkitu dira, horietatik % 37 Izturitzen.

Euskal Herrian aurkitutako beste kasu bakarra Bolinkobakoa da, datazio arkeologiko argirik ez duen txilibitu batekin. Akitanian hainbat aurkitu dira: Lespaux, Pair-non-Pair, Peyrat, Les Roches, Blanchard, La-Roque-Saint-Christophe, Laraux edo Le Placarden aurkitutako hirurak. Europan aurkitutako gainontzeko gehienak Alpeen iparraldekoak dira.

Hala ere, zulatutako hezur bat aurkitzeak ez du esan nahi aerofono bat dugunik. Prozesu naturalek, haragijaleen ekintzak edo intsektuen zuloek eragin dezakete zulo bat hezur batean, eta batzuetan txirulatzat hartu dira, froga handiegirik gabe. Eztabaida handiegia sortzen ez dutenen artean 40 bat kasu daude, eta horietatik 23 hegaztien hezur luzeetan (ulnak, batez ere) egin dira: beltxarga oihularia, arrano beltza, ugatza eta, batez ere, sai beltz eta sai arrea. Hegaztiak identifikatu diren 23 aleetatik 17 Isturitzekoak dira, eta identifikazio zalantzakorra duten hamarretatik bost ere Izturitzen aurkitutakoak dira.

 Ezaugarriak 
Aztarnategian 15.000 eta 35.000 urte arteko 23 txirula zati aurkitu ziren, eta atal batek bereziki, 4 zulo agertzen dituelarik, balio berezia dauka, arkeologia esperimentala egitea ahalbidetzen duelako. Hemen aurkezten dira erreferentzia zenbaki bakoitzari lotutako tresnak:
Erreferentzia zenbakiaAnimaliaZulo kopuruaGaraiaBibliografiaIA Sup 1921 77142Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna3 (obalatua/karrakatua)Aurignac{{erreferentzia|abizena=Passemard|izena=E.|urtea=1923|izenburua=Une flûte Aurignacienne d’Isturitz|aldizkaria=Congres de l’Association Français pour l‘Avancement des Sciences 46 e session|lekua=Montpellier|orrialdeak=474-476Buisson, D. (1994): Les flûtes paléolithiques d’Isturitz (Pyrénées Atlantiques). En C. Homo-Lechner, A. Bélis, A. Buckley, F. Picard, F. (Eds.), La pluridisciplinarité en archéologie musicale. IVe rencontres internationales d’archéologie musicale de l’ICTM, Saint-Germain-en-Laye, 8-12 octobre 1990 (eds. Maison des Sciences de l’Homme, Paris, 259-275.IEα 1914 P1 77153Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/ezkerreko ulna2 (zirkularra/ perforación-karrakatua)MadeleineSCOTHERN, P. M. T. (1992): The Music-Archaeology of the Palaeolithic within its Cultural SettingIEα 1914 P2 77153Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna2 (zirkularra/ zulatuta-karrakatua)MadeleineIF3α 1914 75252 – A3–Ist. III 1939 83888Ugatza/ezkerreko ulna4 (obalatua/karrakatua)GravetteIF3α 1914 75253 AHegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna1 (zirkularra/karrakatua)GravetteIF3β 21 75253 BHegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna2 (zirkularra-obala/karrakatua)GravetteIst. III 1939 83888Hegaztia?/?2 (obalatua/karrakatua)GravetteIst. III 1939 83888Hegaztia/?1 (obalatua/karrakatua)GravetteIst. III 1939 83888Rapaz diurna/eskumako ulna3 (obalatua/karrakatua)GravetteIst. III 83888Hegaztia/Ulna?3 (2 zirkularra; 1 laukizuzena/karrakatua)GravetteIst. III a 1939 83887Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna2 (obalatua/karrakatua)SolutrenseIst. III a 1939 83887Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/eskumako ulna2 (zirkularra/ zulatuta-karrakatua)SolutrenseIst. IV 1936 83889Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/ezkerreko ulna2 (zirkularra/zulatuta)GravetteIst. IV 1939 83889Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/ezkerreko ulna2 (obalatua/karrakatua)GravetteIst. IV 1939 83889Hegazti txikia/ulna2 (zirkularra/zulatuta)GravetteIst. IV 1939 86757 – Ist. IV 1939 SP52A – Ist. 1939Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/eskumako ulna4 (zirkularra/zulatuta)GravetteIst. IV 1946 83889Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/ezkerreko ulna3 (2 obalatua/karrakatua eta 1 zirkularra/zulatuta-karrakatua)GravetteIst. IV 1946 86756Rapaz diurna (probablemente águila)/ezkerreko ulna3 (obalatua/ 1 karrakatua e ta2 zulatuta)GravetteIst. IV 83889Hegazti harrapakaria (ziurrenik saia)/Ulna2 (zirkularra/ zulatuta-karrakatua)GravetteIst. IV 83889Hegaztia/?3 (1 laukizuzena/ karrakatua eta 2 zirkularra/ zulatuta)GravetteIsturitz SP52CHegaztia/?2 (?/?)GravetteIsturitz SP52EHegaztia/Ulna2 edo 3 (zirkularra/ zulatuta)Gravette

 Erreplika 
Izturitzeko atalaren formak berregiteko bide eman du, eta emanaldi bat ere egin zen soinuaren Izturitzen bertan 2012. urtean. Ez dakigu ziurtasunez nola joko zuten instrumentua: txirula baten moduan, zuzenean putz eginez; zeharkako txirula baten moduan, ezpainekin soinua eginez; edo material organiko bat tartean jarrita, mihi baten moduan, klarinete baten bezala. Ez dakigu, era berean, instrumentuen afinazioa nahita, zuloak ondo kalkulatuz, edo nahigabe egiten zuten, behin zuloak eginda probatuz. Eta zuloak egiteko teknikek (zulatzea edo karrakatzea) soinu desberdinak eskaintzen dituzte. Hegaztiaren hezurraren lodierak eta formak ere aldaketak eragiten ditu soinuan. 

Zaragozako ikerlariek egindako errepliketan ikusi dute zuzenean joz gero G5/G#5, A5/A#5, C6/B5, D#6, F#6 eta G6 notak lortzen zirela, digitazioaren arabera, baina beste soinu batzuk ere lor zitezkeela putz egiteko moduaren arabera. Klarinete gisa joz gero, F#4, G4, A4/G#4, A#4 eta C5/C#5 lortzen ziren.

Soinueneako Juan Mari Beltranek ere jo izan du erreplikaren soinua, Soinuenea museoan dagoena, bideo honetan ikusten den bezala:
erdian|thumb|599x599px|Juan Mari Beltran Izturitzeko txirularen erreplika bat jotzen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Banakako musika tresnak
Kategoria:Txirula
Kategoria:Euskal Herriko artea Historiaurrean
Kategoria:Euskal Herriko musika tresnak
Kategoria:Izturitze
Kategoria:Musikaren historia
Kategoria:Artefaktu arkeologikoak