Minchiate

Minchiate XVI. mendearen hasierako karta-jokoa da, Florentziakoa (Italia). Dagoeneko ez da asko jolasten. Minchiate jokoan erabilitako 97 joko-kartako bakoitza izendatzeko ere erabiltzen da. Karta-sortak lotura estua du tarot-kartekin, baina triunfo talde zabaldua du.  Jokoa tarocchiaren antzekoa zen baino konplexuagoa. Minchiatea Florentziako jatorrizko jokoaren aldaera bat da.

 Historia 
Florentzia tarotaren jaioterriko lehiakideetako bat da. Tarot karten erreferentzia zaharrena, orduan trionfi izenaz ezagunak, 1440koa da, Florentziako notario batek bi karta-joko Sigismondo Pandolfo Malatestara transferitu zituenean.Pratesi, Franco. Studies on Giusto Giusti at trionfi.com. Retrieved 3 March 2016.

Minchiate hitza "tontakeria" edo "bagatela" esan nahi duen dialekto batetik dator, menclatik eratorria, mentularen forma arrunta, "faltsuentzako" hitz latindarra. Minchione hitza "tonto" gisa agertu da italieraz, eta minchionare hitzak "norbaiti trufa egitea" esan nahi du.  Jatorriko esanahia "eroaren jokoa" izan daiteke, kontuan hartuta "Eroa" karta, "Aitzakia" gisa ere ezaguna, nabarmen bereizten dela tarot-joko guztien jokoan. Tarocchinian, sminchiate taldeko kide batekin komunikatzeko erabiltzen den seinalea da.
ezkerrera|thumb|Rosenwalden orriko Ama-santua.
Minchiatoaren lehen erreferentzia Luigi Pulcik Lorenzo de' Mediciri idatzitako 1466ko gutun batean dago. Hala ere, uste da joko hori 78 kartako sorta batekin jokatzen zela, Rosenwalden orriek erakusten duten bezala, 1480tik 1500era datatutako Florentziako tarot moztugabeak.Rosenwald sheets at the National Gallery of Art. Retrieved 13 October 2017. Beste bi desberdintasun daude 97 kartako minchiatearekin alderatuta. Lehenik, 97 kartako minchiatean beheko triunfo batuen sekuentzia baxuenetik altuenera doa: Indarra, Justizia, Gurpila eta Orga. Rosenwalden ordena Justizia, Indarra, Orga eta Gurpila da. Bigarrena, Rosenwalden orriek Ama-santua dute, 97 kartako sortan ez dagoen bigarren triunfoa. 1500. urtearen inguruan idatzitako Florentziako kantu batean, tarot-sorta bateko triunfoak ia Rosenwald-en orriak bezala zerrendatu ziren, Ama-santua izan ezik, eta horrek esan nahi du karta hori kendu egin zela sortatik une horretan. Abestiak beste triunfoak ere indarra, justizia, gurdia eta gurpila gisa sailkatzen ditu, eta horrek iradokitzen du Rosenwald-en orrietatik 97 kartako estalkiaren ordenara igarotzeko etapan idatzita dagoela.

97 kartako sortari germini deitu zioten hasieran, Gemini (XXXV) kartaren ondoren sartu zirelako triunfo berriak. Germiniren lehen aipamena 1506koa da. Sorta hori 20 triunfo berriak bloke bakar gisa txertatuz sortu zen, 15. triunfoaren eta Izarraren artean, orain 36. triunfoa dena. Sorta berria askoz ere ezagunagoa izan zen, eta laster 77 kartako sortak ekoizteari utzi ziitzaion, eta Minchiate izen zaharrena XVII. mendean sorta handienera transferitu zen. Jokoa Florentziatik Italiako eta Frantziako gainerako lekuetara zabaldu zen mende horretan. Sizilian, gallerini deitzen zioten; Ligurian, berriz, ganellini, baina eskualde horietan erabilitako arauak galdu dira, Florentziako jolasaren oso bestelakoak ziren erreferentzia kriptikoak izan ezik. Toskanako Dukerri Handian eta Aita Santuen Lurraldean jokatutako motatik eratortzen dira oraino iritsi diren arau guztiak.

XVIII. menderako, minchiateak gainditu egin zuen Italiako tarot joko originala.  Paolo Minuccik 1676an argitaratu zuen jokoari buruzko iruzkin bat, eta Romain Merlin-ek xehetasunez deskribatu zuen jokoa Origine des cartes à jouer-en, Parisen 1869an argitaratua. Alemanian ere ezagutzen zen XVIII. mendearen amaieran. Jokoa Genoan jokatu zen 1930eko hamarkadan, baina XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran garrantzia galdu zuen.

 Sorta 
eskuinera|thumb|267x267px|Luccako karten bertsioa
Minchiatearen sorta eta beste tarot-sorta batzuk desberdinak dira. Lehenengo eta bistako aldea da triunfoak ia bikoiztu egin direla; Minchiaten40 triunfo daude, eta Eroa edo Aitzakia ez dago zenbakitua. Minchiateak zenbaki erromatar gehigarriak erabiltzen ditu bere triunfoetarako. Triunfo-kopuru handia dela eta, jokalariek beren zenbakiagatik deitzen diete, arie-a izan ezik.
+Minchiateko paloakPaloa 50x100px 50x90px 70px 50x100pxeuskaraEzpatakKopakUrreakBastoiaitalieraSpadeCoppeDenariBastonigaztelaniaEzpatakKopakOroakBastoak
Minchiateko kartak bi patroi estandarretan datoz, hasierakoa eta amaierakoa, ia bi mendez batera aritu zirenak. Hasierako Minchiatea XVI. mendearen hasierakoa edo XV. mendearen amaierakoa zen.Earlier Minchiate pattern at the International Playing-Card Society. Retrieved 2 March 2016.Wintle, Simon. Minchiate Fiorentine, 17th C. at the World of Playing Cards. Retrieved 2 March 2016.65 of 97 Minchiate cards c. 1675 at the British Museum. Retrieved 6 March 2016.19 of 97 Minchiate cards c. 1675 at the British Museum. Retrieved 6 March 2016.Florence Minchiate c. 1700 at the World Web Playing Card Museum. Retrieved 2 March 2016.Minchiate Fiorentine c. 1790 at the World Web Playing Card Museum. Retrieved 2 March 2016.Enderbrock, Peter. Minchiate 'Carte Fine' at Peter Endebrock's Playing-card Pages. Retrieved 2 March 2016. Ezpataz, bastoiz, urrez eta kopaz osatutako lau palo latindar estandarrak daude; horiek ohiko kartak dituzte, batetik hamarrera, eta figurako lau txartel: txota, zalduna, erregina eta erregea. Hala ere, miniaturen sortan, kopetako eta urretako paloetan, "txanka" edo "txotekoa"ren lekua (italieraz, fanti) "neskameak" (fantine) hartzen du.  Zaldunak, Marsellako tarotean muntatutako irudiak eta antzeko diseinuak, zentauroak edo esfingeak dira Minchiate sorta askotan. Paloek Portugalgo patroiari jarraitzen diote, Italiako iparraldeko palo-sistemari jarraitzen dioten bastoiek izan ezik. Patroi hori 1900 inguruan desagertu zen.

+ Minchiateko karta sorta (1860-1890)   1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Txota Zaldia Erregina Erregea Bastoiak 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Urreak 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Kopak 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Ezpatak 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px

Luccako Errepublikak Minchiateko sortaren bere bertsioa egin zuen. Sorta horiek Florentzian erabilitakoen oso antzekoak ziren, baina zenbait desberdintasun grafiko zituzten. Errege-erreginak arkuen azpian eserita daude, zaldunak gizakiak dira zaldiak muntatzen, txota guztiak arrak dira, eta Eroa txakur batekin jolasten ari da. Patroi hori XVIII. mendean desagertu zen.

Minchiateko sorta berantiarra luxuzko edizio gisa agertu zen XVIII. mendearen hasieran.Later Minchiate pattern at the International Playing-Card Society. Retrieved 2 March 2016.Wintle, Simon. Minchiate Etruria at the World of Playing Cards. Retrieved 2 March 2016.Jeu de Minchiate 1712-16 at the Bibliothèque nationale de France. Retrieved 7 March 2016.Carte di Etruria c. 1725 at the World Web Playing Card Museum. Retrieved 2 March 2016. Bertsio honetan, zortzi triunfo nagusiek hondo gorria galdu dute. 1820 inguruan, patroi hori birdiseinatu egin zuten itxura lauagoa eta argiagoa emateko, eta triunfo zein pertsonaien karten laurden batean aldaketak izan zituen, triunfo handiei hondo gorria ematen zieten bitartean.Wintle, Adam. Minchiate Fiorentine at the World of Playing Cards. Retrieved 2 March 2016.Minchiate Fiorentine at the World Web Playing Card Museum. Retrieved 2 March 2016. Patroi hori Ligurian bizi izan zen 1930eko hamarkadara arte.

Minchiateko sortaren triunfoak, Marsellako tarotaren eta Rider–Waite tarotaren lotura esoterikoa hauek dira:

+Minchiate karta-sortako triunfoakKarta zenbakia IrudiaItalian nameEuskarazMinchiate Francesiko karta baliokideaMarsellako taroteko karta baliokideaRider–Waite taroteko karta baliokidea  50pxIl mattoEroaMomusLe Mat0 - EroaI 50pxPapa uno; l'Uno; il Papino; GanellinoAitasantua 1(Mercury)I Le Bateleur1 - AztiaII 50pxPapa due; l'ImperatriceAitasantua 2;Enperatriza(Bacchus)III L'impératrice3 - EnperatrizaIII 50pxPapa tre; l'ImperatoreAitasantua 3; Enperadorea(Amor)IIII L'empereur4 - EnperadoreaIIII 50pxPapa quattro; il PapaAitasantua 4; aita-santua(Venus)V Le Pape5 - HierofanteaV 50pxPapa cinque; L'amoreAita-santua 5; MaitasunaAmorVI L'amoureux6 - MaitaleakVI 50pxla TemperanzaNeurritasunaTemperanceXIIII Temperance14 - NeurritasunaVII 50pxla FortezzaSendotasunaFortitudeXI La Force (fortitude)8 - SendotasunaVIII 50pxla GiustiziaZuzentasunaJusticeVII La Justice11 - ZuzentasunaVIIII 50pxla Ruota della FortunaFortunaren gorpilaFortuneX La Roue de Fortune10 - Fortunaren gorpilaX 50pxil CarroOrgabat ere ezVII Le Chariot7 - OrgaXI 50pxIl gobbo; il tempoKonorduna; denboraOld ageIX L'Ermite9 - ErmitauaXII 50pxL'impiccato; il traditoreUrkatua; traitoreabat ere ezXII Le Pendu12 - UrkatuaXIII 50pxla MorteHeriotzabat ere ezXIII La Mort13 - HeriotzaXIIII 50pxIl Diavolo; il demonioDeabruabat ere ezXV Le Diable15 - DeabruaXV 50pxla Casa del diavoloDeabruaren etxeabat ere ezXVI La Maison Dieu (the house of God)16 - DorreaXVI 50pxla SperanzaItxaropenaHopebat ere ezbat ere ezXVII 50pxla PrudenzaZuhurtasunaPrudencebat ere ezbat ere ezXVIII 50pxla FedeFedeabat ere ezbat ere ezbat ere ezXVIIII 50pxla CaritàKaritateaCharitybat ere ezbat ere ezXX to XXIII 50px50px50px50pxil Fuoco, l'Acqua, la Terra, l'AriaLau elementuak: sua, ura, lurra, aireaFire, Earth, Water, Airbat ere ezbat ere ezXXIIII to XXXV 50px50px50px50px50px50px50px50px50px50px50px50pxla Bilancia, la Vergine, lo Scorpione, l'Ariete, il Capricorno, il Sagittario, il Cancro, i Pesci, l'Acquario, il Leone, il Toro, i GemelliZodiakoa (Libra, Virgo, Scorpio, Aries, Capricorn, Sagittarius, Cancer, Pisces, Aquarius, Leo, Taurus, Gemini)December, November, October, September, August, July, June, May, April, March, February, Januarybat ere ezbat ere ez(XXXVI to XXXVIII, baina normalki zenbakirik gabe) 50px50px50pxLa stella, la Luna, il SoleIzarra, Ilargia, EguzkiaThe Star, the moon, the sunXVII L'étoile, XVIII La Lune, XVIIII Le Soleil17 - Izarra, 18 - Ilargia, 19 - Eguzkia(XXXVIIII, baina normalki zenbakirik gabe) 50pxil MondoMunduathe WorldXXI Le Monde21 - Mundua(XL, baina normalki zenbakirik gabe) 50pxLe trombeTronpetakRenownXX Le Jugement20 - Epaiketa

Rosenwalden orria XVI. mendeko triunfoen-zerrendekin konparatzean, litekeena da Ama-santua (II) XV. mendearen amaieran ezabatzea, eta horrek triunfo bakoitza lehen mailatik gora aldatu zuen. Enperatriza, enperadorea eta aita santua II., III. eta III. berriak bihurtu ziren, hurrenez hurren. Azken honek koroa sekular bat du, eta ez tiara papal bat. Lehen bost triunfoak papiak (aita santuak) bezala ezagutzen zirenez taldean, Maitasuna talde honi gehitu zitzaion Ama-santua kendu ostean. Mendeetan zehar, aita santuaren identifikazioa ahaztuta egon zen, eta, oro har, jokalariek zenbakiengatik izendatu dituzte: 2. aitasantua, 3. aitasantua... Romain Merlin idazle frantsesa (1869) da II., III. eta III. triunfoei Duke Handia, Mendebaldeko Enperadorea eta Ekialdeko Enperadorea deitu zien iturri bakarra.

Zuzentasuna, Sendotasuna eta Neurritasuna hiru "bertute kardinal" klasiko ziren, tarot triunfo ezagunenetan irudikatuak. Minchiateak gainerako bertute kardinala ematen du —Zuhurtasuna—, eta hiru bertute teologalekin handitzen ditu: Fedea, Itxaropena eta Karitatea.  Bertute teologalek zuten beste sortabakarra Cary-Yaleko sorta zen. Hau da zazpi bertuteak sartzeko estalki bakarra.

Minchiateak hegoaldeko tarot-patroia jarraitzen du, eta, beraz, ezaugarri asko partekatzen ditu Boloniako eta Siziliako tarotekin, mendebaldeko patroien ordez, hala nola Marsellako tarotarekin alderatuta. Dorrea Marsellako tarotean Jainkoaren Etxea deitzen den bitartean, Deabruaren Etxea deitzen da Minchiatean, eta emakume biluzi bat irudikatzen du, sutan dagoen eraikin batetik ihes egiten duena. Ilargiak ilargia aztertzen duen astrologoa irudikatzen du, berari begira dagoen txakurra eta otarrainaren ordez. Ermitauari dagokion kartari Denbora edo Kondorduna deitzen zitzaion maiz; makuluetan dagoen agure bat irudikatzen du, hondoan hondar-erlojua duela. Hegoaldeko beste sorta batzuek bezala, serieko azken txartela ez da Mundua, Judizioa baizik. Minchiateak osatu egiten du seriea, zodiakoko zeinu guztiak (ausazko ordenan) eta lau elementu klasikoak erantsiz.

Zortzi triunfo nagusiek hondo gorria dute, eta lehen bostak (aireak) zenbakitu gabe daude. 98. txartela egin zen sorta batzuetarako. Hondo gorriko triunfo bat da, eta aireen gisa ere zenbakitu gabe dago. Emakume biluzi bat irudikatzen du gurpil batean korrika, segur aski Fortuna ordezkatuz. 98 kartako sortak Sizilian XVIII. mendearen hasieran jokatzen zirela esan ohi da, baina Genoako adibide batzuk baino ez dira bizirik irauten. Ez da ziurra nola sailkatu zuen txartel horrek, eta nola eragin zien jokoaren sekuentziei.

 Minchiate hezitzailea 
Hezkuntza karta-sortak Florentzian agertu ziren XVIII. mendean. Ohiko irudi eta objektuen ordez, txartel bakoitzak gai jakin bat azaltzeko testua izango luke. Asiria, Persia, Grezia edo Erromaren historia erakusten duen jantzia du istorio-sorta batek, mitoak eta kondairak erakusten dituzten triunfoekin. Geografia-sortak mundu ezaguneko mapak zituzten.

 Minchiate Francesi 
Minchiate Francesi edo Minchiate de Poilly, François de Poilly grabatzaileari (1623–93) eta haren semeari (1666-1741) egozten zaion jokoa da. Marrazki bera erabiltzen zuten hiru multzo existitu ziren. Lehenengoak 42 triunfo ditu zenbakituta, bigarrenak 40 triunfo ditu zenbakituta eta Momus zenbakirik gabeko txartel gisa, eta ez du lehen "Le Chaos" txartelik, hirugarrenak 21 triunfo ditu zenbakituta eta Momus zenbakirik gabeko txartel gisa. Lehen estalkirako aurreikusitako jokoa ez da ezagutzen, baina badirudi bigarrena Minchiate italiarra bezala jokatzekoa dela. Hirugarren estalkia, berriz, badirudi Tarot arruntekoa dela (nahiz eta oraindik Minchiateko sorta deitu). Hiru sortek beste 56 karta arrunt dituzte, palo frantsesekin, palo bakoitzak kontinente bat irudikatzen duelarik; ezpatak Afrikarentzat, bihotzak Europarentzat, hirustak Ameriketarako eta diamanteak Asiarako. Grabatuek motiboak partekatzen dituzte Minchiate italiarrarekin eta Tarot Nouveaurekin, eta mitologia erromatarraren motiboak ere hartzen dituzte.Origine des cartes à jouer, Romain Merlin, Paris, 1869. Page 130-131.Tarot, jeu et magie, Thierry Depaulis, 1984. Page 86.

 Jokoa 
Minchiate bi edo lau jokalarik joka dezakete, ohikoena lau jokalarik bikoteka jokatzea izanda. Jokoa, beste tarot joko batzuk bezala, altxaldi joko bat da, non zenbait karta eta karta-talde harrapatuz puntuatzen den. Tarot-joko gehienetan bezala, kopa eta urreetako karten puntuak alderantzizko ordenan daude, eta jokoa erloju-orratzen kontrako noranzkoan doa. Bost baxuenei papi (aita santuak) deitu zieten, eta bost triunfo altuenei (izarra, ilargia, eguzkia, mundua, tronpetak) aire ("aireak"), eta puntuazio-balio handia dute jokoan. Bolonian jokatutakoa tarocchini-aren antzekoa da alderdi askotan. Joko horietan, txartelen konbinazioak (elkarteak) banakako txartelen balioa baino garrantzitsuagoak dira.
KartakPuntuak36-40 triunfoak10.-Eroa, erregeak eta 1, 10, 13, 20, 28, (29), 30-35 triunfoak5.-2-5 triunfoak3.-Gainerako guztiak0
Azken altxaldiak 10 puntu balio du. 29. triunfoa txartel bakarra da, berez ez du balio konbinazioetan (versicole) erabiltzen denean baino, 5 puntu balio du. Elkarren segidako hiru txartel puntualen edo gehiagoren segidaren bidez sortzen da versicole bat.  Gainera, lau versicole irregular daude:

 Versicola del Matto: 1, 40, eta Eroa
 Versicola del Tredici: 1, 13 eta 28 triunfoak
 Versicola delle diecine: 10, 20 eta 30; edo 20, 30 eta 40; edo 10, 20, 30 eta 40 triunfoak
 Versicola dei Regi: hiru edo lau errege

Versicole guztiak joko hasieran aitortu behar dira. Itzuliaren amaieran, talde bakoitzak bere altxaldiak batuko ditu. 1., 3., 13., 20., 28., 30-33. eta 38. triunfoak txartel baliotsutzat hartzen dira, versicole bat sortu edo oposizioari gauza bera ukatzea ahalbidetzen dutelako. Eroa versicole bakoitzari gehitu dakioke.

Minchiateko sorta tarot arau normalik ez duten bi jokotan aritzeko ere erabili zen: Al Palio eta A sei tocchi.

 2 jokalarientzako arauak 
Hau da jokoaren bertsiorik sinpleena; ez zen seriotzat hartzen, baizik eta lau jokalariren bertsio konplexuenetarako sarrera gisa. Puntuazioaren jarraipena egiteko erabiltzen dira hamarrekoak. Banatzaileak 25 gutun ematen dizkie aurkariari eta bere buruari. Aurkaria da lehen altxaldiaren buru, baina banatzaileari joka dezan utzi beharrean, edozein elkarte aitortu eta puntuatu egiten du. Banatzaileak, orduan, bere elkarteak eta puntuazioak adierazten ditu. Bakoitzak bere kartak eramaten ditu, eta banatzaileak lehen altxaldia amaitzen du. Jokalariek paloari jarraitu behar diote. Ezin badute, triunfo bat jokatu behar dute. Triunforik ezin badu jokatu, edozein karta baztertu daiteke. Altxaldi bakoitzaren irabazlea berehala puntuatzen du, eta hurrengo altxaldia hasten du.

Eroak aukera ematen du paloa ez jarraitzeko, ezin du ez harrapatu ez harrapatua izan. Jokalariak bere karta pilatik baliorik gabeko karta bat ematen dio aurkariari trukean.

Itzuliaren amaieran, jokalari bakoitzak harrapatutako txartelak, hartutako txartelak eta azken altxaldia gehitzen ditu. 25 karta baino gehiago harrapatu dituen jokalariak hobari-puntu bat lortuko du aparteko txartel bakoitzeko. Gero, bi jokalariek batuketak galtzailearekin konparatzen dituzte, eta irabazleari diferentzia ordaindu behar diote.

 Kartomantzian 
Aurreko mendeetan ez zen izan karta-pakete hori erabiliz igartze-sistemarik, eta eduki alegoriko eta kosmologiko hori dela eta, azken urteetan, tarot okultistek asmatu eta kartomantzia-sistemak proposatu dituzte Minchiatea erabiliz. Charles Godfrey Leland, Aradia, or the Gospel of the Witches 1890eko liburuan, konjurazio bat ageri da, "40 karta"-ren erabilera aipatzen duena. Sorginkerian, 40 jainko deitzen dira, Laverna jainkosa igorlearen eskaintza egitera behartzeko.  Paul Husonek espekulatu du 40 karta hauek Minchiateko sortako 40 triunfoak direla.Huson, Paul, The Devil's Picturebook, p.67, New York: G.P. Putnams Sons, 1971  Halaber, uste du Lelanden Etruscan-Roman Remains in Popular Tradition liburuak (1892)  herri-tradizioan jarraitzen duela, tarocco kartekin egiten den sorginkeria batekin Janus Jainkoa deitzeko.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Tarot karta-sortak
Kategoria:Tarot karta-jokoak
Kategoria:Karta-joko espezifikoetarako sortak
Kategoria:Italiako karta-jokoak
Kategoria:Karta-sorten historia
Kategoria:Bi jokalarirentzako karta-jokoak
Kategoria:Lau jokalarirentzako karta-jokoak