Rafael García Goyena

Rafael García Goyena (Guayaquil, Ekuador, 1766ko uztailaren 31 – Nueva Guatemala de la Asunción, 1823ko azaroaren 9a), Guatemalako idazle, poeta eta jurista izan zen, egungo Ekuadorren jaioa. Bere lanik ezagunenetako bat Los animales congregados en Cortes da. Bere obra poetikoak izaera didaktikoa eta satirikoa du, eta Fábulas y poesías varias liburukian daude.  Bere estiloa sinplea da, baina zorrotza, eta poemen egitura gatzduna. Ilustrazio garaiko poetarik garrantzitsuena da Guatemalan. Chinchilla Aguilarrek adierazi duenez, "gure egileak bere garaiko beste idazle batek baino gehiago lagundu zuen sistema koloniala irrigarri uzten eta Errepublikako bizitza politikoa gidatzen".

 Biografia 
Bere aita, Joseph García y Goyena, jatorriz nafarra zen , baina Mundu Berrira joan zen bizitzera, Guayaquiletik (Ekuador) igaroz, Rafael García Goyena jaio zen 1766an, maitasun ezkutuko baten fruitua.  Joseph García Goyena Guatemalako Kapitaintza Nagusian kokatu zen Guayaquiletik igaro eta gutxira, Juan Fermín de Aycinena markesaren kutxazain lanetan eta aberastasuna lortuz. Rafael García Goyena nerabea zenean, aitak Guatemalara deitu zuen letretan hezkuntza jasotzeko San Carlos de Borromeoko Unibertsitate Errege eta Pontifikalean, latina ikasi zuen eta batxilergoa lortu zuen.

 Unibertsitate ikasketak eta espetxeratzea 
Hogei urte besterik ez zituela, eta abokatu ikasketak amaitu aurretik, Plácida de León-ekin semea izan zuen, horregatik ezkutuan ezkondu behar izan zuen eta Kristoren komentuan konfinatu zuten, orduan sortu berri zen Nueva Guatemala de la Asunciónhiriaren kanpoaldean, garai hartan ohiko ohitura zen delitu mota hori egin zuten gazteentzat. Han barau egin zuen eta ariketa espiritualak egin behar izan zituen, bere aitak eta Aycinena familiako kide batek Habanara bidaltzea erabaki zuten Kubako lehen kontulari irlako Miguel Arnaizekin lan egitera. San Felipe de Lara gazteluraino mandoz eta oso egoera txarreko bideetatik egindako bidaia baten ondoren, Aycinena familiaren gutun baten bidez itxaron zuen, Omoa herrian zer itsasontzi egin behar zuen adieraz ziezaioten; azkenean, informazioa iritsi zitzaionean, Hondurasko kostaldera joan zen, baina, iritsi zenean, herriko gobernadorea konturatu zen ez zuela erresumako hiriburu orokorraren baimenik, Joseph de Estachería, para embarcarse y lo prisión hasta que tenía noticias del capitán general, porque es delito grave tratar de salir de los territorios españoles sin García Goyena Omoa espetxean egon zen 1787ko martxoaren 31ra arte, Guatemala hirira eramateko agindua otsailaren 11n zabaldu zen arren, mezua ez zen Omoa hirira iritsi, ordura arte baizik; García Goyena ospitalean zegoen gaixotasun tropikal batetik suspertzen, bere zaintzaileari eman ziotenean, eta horrek Guatemalako Hirira eraman zuen. 1787ko uztailaren 12ra arte ez zen bere aurkako kasua itxi, eta, bidaiako hilabeteak izan ezik, denbora hori ziegetan igaro zuen; garai hartakoa da bere La araña y el mosquito ipuina, justiziaren sareetan erortzen zenaren babesgabetasuna deskribatzen duena.

García Goyenak 1791. urtean aurkeztu zuen bere gradu azterketa, Guatemalako Errege Audientziak onartu zuena; Ordurako, bere aitak - hasieran ezkondu zen ezkondu zeneko gertakariaren ondorengo oinordekotza jaso zuena - bere dirutzaren herena heredatu zuen, garai hartan hirurogei mila peso zizirenak. Eskuzabal izaerakoa, apurka-apurka bere aberastasuna xahutzen ari zen eszentrikotasunetan, hala nola urrezko mahai tresneriarekin jan eta kalean umeei gozoki saskiak ematen.  1804ko martxoan azken azterketak egin zituen, eta apirilean Zuzenbideko doktore-borla eskuratu zuen.

 Belengo konspirazioa 
1813an Belengo konspirazioan parte hartu zuen, ez konspiratzaile gisa, abokatu gisa baizik; abenduaren 21ean, Antonio del Villar kapitainak Mexikoko matxinatuekin ados jartzeko konplot hartan zeuden gehienak harrapatu zituen, eta berak, Francisco Vigil notarioarekin batera, harrapatutakoen aurkako prozesua instruitu zuen. José Antonio Aqueche lehen alkateak José de Bustamante y Guerra kapitain jeneralaren eskuduntzei buruzko zalantzak izan zituenean, García Goyenari aholkua eskatu zion, eta honek erabaki zuen kapitain jeneralaren aginte militarra ez zela gai horretan esku hartzeko.. Gatazka 1819ko abenduaren 13an amaitu zen akusatuak erregeak indultatu zituenean, horrela ezarri zitzaizkien heriotza zigorrak eta Afrikara erbesteratzea saihestuz.

 Heriotza 
Txiroa eta gaixoa, 1823ko azaroaren 9an hil zen Guatemalako Hirian.

 Lanak 
Rafael García Goyenaren alegiak, Antonio Batres Jáureguik sailkatuta   Nuevo sistema de gobierno en el reino animal
 Las palomas y los zanates nidificando
 La araña y la oruga
 El mastín y la rata
 El loro y el cerdo
 Una yegua y un buey
 Los gatos en brama
 Los sanates en consejo
 La cocinera, las gallinas y las palomas
 Los muchachos, los sanates y el loro
 El macho de arriero y el caballo de carreta
 El armado y la raposa
 La araña y el mosquito
 Los animales nocturnos, la mariposa y la golondrina
 Los perros
 El jinete y el potro
 La mosca, la hormiga y la paloma nocturna
 El piojo, la pulga y la nigua
 Los fueros jumentiles
 El zopilote con golilla
 La mariposa y la abeja
 El mulo, el potrillo y la picaza
 El venado, la serpiente y la paloma
 Los sanates y el burro
 Los animales congregados en Cortes
 El pavo real, el guarda y el loro
 Los animales en Cortes
 El dogo faldero y el mastín
 Las golondrinas y los barqueros
 Las hormigas y la lombriz
 ''El prelado y su discretorio

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Guayaquildarrak
Kategoria:Alegialariak
Kategoria:Guatemalako idazleak