Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan

Hirugarren Reichak euskal herritar ugari deportatu zituen Frantziatik kontzentrazio esparruetara, 1940-1945 bitartean. 

Hegoaldeko euskal herritarrei dagokienez, gehienak frankista matxinatuek eragindako gerran haien aurka borrokatu ondoren ihes egindakoak ziren. Gizonezkoak, gehienetan, Mauthausen-Gusen esparrura eraman zituzten; emakumeak, berriz, Ravensbrückeko kontzentrazio esparrura. Euskal deportatu haietako asko bizirik irten baziren ere, Bigarren Mundu Gerra amaituta, haien bizipen lazgarriak ez ziren ezagutuak izan euskal gizartean, ez ikertuak ere, askoz geroago arte.

Ipar Euskal Herriko herritarren kasuan, baita ere, ugari izan ziren deportatuak, juduak izateagatik edo Erresistentziarekin bat egiteagatik, gehienbat. Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean Frantziako estatuaren aitortza eta oroimen eskubidea jaso zuten ―Hegoaldekoek ez bezala―, baina agian horrexegatik ere ez zen ikerketa lan sistematikorik egin Iparraldeko deportatuen nortasuna eta gainerako xehetasunak jakiteko.

Artikulu honetan batez ere lehenengoez, Hego Euskal Herriko herritar deportatuez, alegia, ematen dira azalpenak eta datuak; Iparraldekoez, soilik ongi dokumentatuta dauden kasuetan.

 Frankisten matxinadak eragindako gerraren amaiera 

 «Iparraldeko frontearen» galera 
Espainiako Bigarren Errepublikaren aurka frankisten matxinadak eragindako gerrak Euskal Herrian bilakaera azkar bat izan zuen: kontuan izanik estatu kolpea 1936ko uztailaren 18an hasi zela, urtebete baino lehenago, 1937ko ekainaren 19an hartu zuten Bilbo mendean Francoren agindupeko tropa matxinatuek. Bilbo eskuratuta, Nafarroa Garaia, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia osorik gelditu ziren frankisten mende.

Hor hasi zen Errepublikaren aldeko borrokan aritutako miliziano askoren erbesteratze prozesua, azken funtsean nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izateko lehen urratsa hura izan baitzen.

 Gipuzkoa 
Matxinoen kolpea berehala gailendu zen Nafarroan, Emilio Mola jeneral kolpista buru zutela, oligarkiaren, karlisten, Eliza katolikoaren eta hedabide nagusien laguntzaz. Nafarroa osoan erailketak, errepresio bortitza eta izua zabaltzearekin batera, altxamenduaren lehen asteetan zortzi zutabe antolatu zituzten, erreketez, falangistez eta soldadu erregularrez osaturik.

ezkerrera|thumb|180x180px|Donostia okupatu ondoren, 1936ko irailean.
Gipuzkoa jo zuten lehen erasoan: alde batetik, Goierrin barrena, Donostia mendean hartzeko asmoz; eta, bestetik, Bortzirietatik, Irun eta muga eskuratu nahirik. Bidean gipuzkoar karlista eta tradizionalista ugari batu zitzaizkielarik, kolpistek 1936ko irailaren 5ean azpiratu zuten Irun, eta irailaren 13an sartu ziren Donostian.

Bizirik irtendako miliziano gehienek mendebaldera ihes egiteko modua aurkitu zuten; horietako asko Eibarren defentsan borrokatu ziren, 1937ko apirilaren 26an militar kolpistek mendean hartu zuten arte.Jesus Gutierrez Arosa (2007) La Guerra Civil en Eibar y Elgeta. Eibar: Eibarko Udala / Elgetako Udala. . Orduan, Errepublikaren aldeko miliziano gehienak Bilbo defendatzera joan ziren.

 Bizkaia 
Lehen Eusko Jaurlaritza eratua zelarik 1936ko urriaren 8an, Jose Antonio Agirreren gobernuaren lehentasuna izan zen Bizkaia eta Bilbo babestea. Gogoan izan behar da Gasteiz eta Araba ia osorik faxisten esku gelditu zirela estatu kolpea izan zen une beretik, borrokarik gabe.

Militar kolpistek hiru erasotan antolatu zuten Bizkaiaren aurkako ofentsiba, 1937ko udaberrian. Lehenik, martxoaren 31n, Durango bonbardatu zuten italiar hegazkinek. Apirilaren erdi aldean, Elgeta inguruan, Intxortetan, faxistek eraso zabal bat antolatu zuten Eusko Gudarostearen posizioen aurka. Azkenik, apirilaren 26an Gernika bonbardatu zuten Luftwafferen Kondor Legioak eta italiar faxisten Aviazione Legionariako hegazkinek. Hiru eraso haien ondorioz, Bizkaia mendean hartzeko urratsari ekin zioten faxistek.

ezkerrera|thumb|180x180px|Gudariak Elgetan.

 Bilbo 
1937ko maiatzaren 5etik aurrera Errepublikaren aldeko milizia eta armada osoaren agintea Eusko Jaurlaritzaren esku gelditu zen arren, maiatzaren amaierarako, faxistak hurbil ziren Bilboko Burdin Hesitik. Bizkaia eta Bilbo babesteko Errepublikako gobernuak eta, batez ere, Eusko Jaurlaritzak egindako ahaleginak hutsalak gertatu ziren, alde batetik, hegazkinetarako azpiegitura eskasagatik, eta, bestetik, agintarien koordinazio arazoengatik.Ikus Stanley G. Payne (1974) El nacionalismo vasco: de sus orígenes a la ETA. Bartzelona, Dopesa. . Horrez gainera, Burdin Hesiaren eraginkortasuna ezerezean gelditu zen, eraikuntza akatsengatik eta, batez ere, hesiaren planoak frankisten esku utzi zituzten Pablo Murga eta Alejandro Goikoetxea ingeniarien traizio ekintzagatik.Ikus Iñaki Egaña (1996) Diccionario histórico-político de Euskal Herria. Tafalla, Txalaparta. . 145-148 or. 
Bilboko defentsen aurkako hegazkin faxisten bonbardaketa etengabearen laguntzaz, ekainaren 19an hartu zuten mendean Bilbo faxistek. Ordurako, ekainaren 13ko gauean, Eusko Jaurlaritzak herritar gehienak hiritik atera zituen. Bizkaiko hiriburua babesten borrokatutako miliziano eta gudari errepublikanoak bezperan, ekainaren 18an, irten ziren hiritik. 

 Santander 

Errepublikaren aldeko gudari eta miliziano gehienentzat, ihesbide bakarra izan zen lurrez Santander aldera jotzea. Han, Errepublikako gobernuak eratutako Iparraldeko Batzorde Delegatuaren aginduetara ―Euskadiko, Asturiaseko eta Kantabriako agintariz osaturik―, Santander defendatzeko borrokan sartu ziren, 1937ko abuztuaren hasieran.

Matxinatuek, ordea, indar fisiko eta moral handiagoa zeukaten, italiar faxisten laguntzaz gainera, eta herriz herri joan ziren Errepublikaren aldeko tropen defentsak gainditzen. Euskal batailoiei zegokionez, borrokalarien morala lur jota zegoen, galera handiak eduki baitzituzten borrokan eta, hori gutxi balitz bezala, esamesa gero eta indartsuagoak baitziren agintari abertzaleak italiarrekin errendizioa negoziatzen ari ote ziren, ekainaz geroztik.

Etsipen giro hartan, 1937ko abuztuaren 24an, Guriezon (Santoña herritik gertu), Euzko Alderdi Jeltzaleko eta Corpo Truppe Volontarieko buruzagiek sinatutako Santoñako bake hitzarmenaren eraginez, Eusko Gudarosteko batailoi gehienak desmobilizatu eta desarmaturik gelditu ziren.Jakina denez, italiarren tropa faxistak ez zuen hitzartutakoa bete, etsaia desarmatuta ere mendekuzko fusilamenduak egin baitzituzten.

Abuztuaren 26an, tropa frankistek eta italiar faxistek Santander hiriburua menderatu zuten, eta irailaren 17rako, Kantabria osorik hartua zuten.

 Milizianoen ihesa 

 Asturias lehenbizi... 
Miliziano eta gudari talde batzuek, ordea, italiarren esku erori aurretik, Asturiasera jotzea erabaki zuten, matxinatu faxisten aurkako borrokan jarraitzera,Bizkaia eta Bilbo frankisten eskuetan erori aurretik, 1937ko otsailaren 7an, Kandido Saseta komandantea Asturiaseko frontea indartzera joan zen, hiru euskal batailoiren buru, Errepublikako gobernuak hala eskatuta. Han hil zen borrokan, otsailaren 23an.  Asturiaseko frontea tropa frankisten esku erori zen arte eta «Iparraldeko frontea» guztiz galdu zen arte, 1937ko urriaren 27an.  
Bilbo eta Santander matxinatuen esku gelditu ostean, Kantauri itsasoko ertz osoan Asturias soilik gelditzen zen Errepublikaren esku; ez osorik, gainera: Oviedo eta hiri horretatik Galiziaraino iristen zen lur korridorea frankistek hartuak zituzten, 1936ko urriaz geroztik. Posizio horietatik, faxistek gero eta presio handiagoa ari ziren egiten, Errepublikako Herri Armada mendebaldera baztertzeko eta Errepublikaren mendeko gainerako lurretatik isolatzeko. Egoera horretan, egunez egun zailagoa gertatzen zitzaion Errepublikako gobernuari komunikazioak bermatzea eta era guztietako laguntza indargarriak bidaltzea.Ikus Antony Beevor (2006) The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-1939. Londres, Penguin Books. .

Faxisten erasoa hasi zenetik, 1937ko irailaren 5ean, Kondor Legioko 50 bat hegazkin aritu ziren, etengabe, Gijóngo eta Aviléseko portuak bonbardatzen, Errepublikaren aldeko indarrek laguntza jasotzerik izan ez zezaten.

Errepublikaren esku zegoen Asturiaseko azken hiria, Gijón, urriaren 21ean Francoren aldeko matxinatuen esku erori aurretik, miliziano askok aukera izan zuen itsasoz ihes egiteko.

 Aragoi eta Katalunia gero 
Iparraldeko frontea galdu zutelarik, miliziano askoren asmoa izen zen Frantziako itsasalde atlantikora iristea, herrialdea zeharkatu eta Aragoira edo Kataluniara iritsi ahal izateko, fronte haietan ari baitzen defendatzen Errepublika une hartan.

Horrela, Bizkaitik Asturiasera borrokara joandako euskal gudari eta miliziano askok Teruelgo guduan eta Ebroko guduan parte hartu zuten, 1937ko amaieran eta 1938ko urte osoan.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 7. or.
ezkerrera|thumb|180x180px|Panzerbefehlswagen tanke bat Bartzelonako kaleetan, faxistek okupatu ostean.
Aragoiko frontea frankisten mendean erori zenean, Katalunia bakartuta eta tropa matxinatuek inguratuta gelditu zen. Gainera, inguruko herrialdeetatik milaka herritar babestu ziren Kataluniako hirietan, tropa frankisten errepresalien beldur. Nahasmendu egoera itogarri hartan, Errepublikaren aldeko borrokalarien adorea lur jota zegoela, tropa faxistek ez zuten oztopo handirik izan aurrera egiteko: lehenik Tarragona mendean hartuta, 1939ko urtarrilaren 14an; Bartzelona, urtarrilaren 25ean; Girona, otsailaren 5ean; azkenik, otsailaren 10ean Frantziarekiko muga ixtea lortu zuten arte.

Kataluniaren eta, batez ere, Bartzelonaren ―milaka iheslari zibil baitzeuden bertan babestuta― galeraren ondorioz jende olde ikaragarri bat abiatu zen erbestera, zibilak gehienak, baina militar asko ere bai, tartean. Honela azaltzen dute Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak exodo larri hura:

 Frantzia, arrotz etxe 
Frankisten mehatxutik ihes egindako jende oldeak ―batez ere, demokraziaren eta askatasunaren alde Errepublikako Herri Armadan borrokatu zirenek― bazuen itxaropen apur bat, Frantziako Errepublikak harrera duin bat egingo ziola. 

Alabaina, egoera politikoa ez zen, inola ere, iheslari errepublikanoen aldekoa Frantziako Hirugarren Errepublikaren amaieran. 1936an Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi ostean, arazo ekonomiko larriek higaturik, 1938ko martxoan dimisioa eman behar izan zuen Léon Blum ezker gobernuko buruak. Édouard Daladier erradikala egin zen gobernuaren kargu, irailaren 29an Municheko Akordioa sinatzeko, Frantziaren izenean, Hitlerren Alemaniarekin eta Mussoliniren Italiarekin. 

1939ko lehen asteetan, Kataluniako ipar mugatik iheslari errepublikanoak milaka iristen hasi zirenean, Daladierren gobernua ez zegoen prest, inola ere, babesik emateko; aitzitik, faxisten mendekuaren beldurrak eragindako iheslariek egoera ezin gordinagoari aurre egin behar izan zioten, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren hitzetan:

Daladierren gobernuak helburu argi bat lortu nahi zuen, «barneratze» esparru gogor haietan hesituta, Kataluniako muga zeharkatzea lortu zuten errefuxiatu guztiak: ez zitezela inola ere Frantziako lurraldean finkatu. Izan ere, enplegua frantses langileentzat gordetzeko aitzakiatan, Daladierren gobernuak arau gero eta irmoagoak eman zituen, 1938ko maiatzetik 1939ko azarora bitarte, «atzerritar zitalen»Frantsesez «indésirables étrangers». aurka. Zehazki, hiru lege-dekretu eman zituen Édouard Daladierren gobernuak atzerritarren aurka: 1938ko maiatzaren 2koa, atzerritarren kontrolari buruz; 1938ko azaroaren 12koa, «atzerritar zitalak» barneratze esparruetara eramatea baimentzen zuena; eta 1939ko azaroaren 18koa, edozein herritar, frantses zein atzerritar, barneratze esparruetara eramatea baimentzen zuena, «defentsa nazionalerako edo segurtasun publikorako arriskugarri» baldin bazen. Ez zegoen ezkutatzerik kontrolpean eduki nahi ziren «atzerritar» haien artean, batez ere, juduak zeudela; baina, 1939tik aurrera, begien bistakoa izan zen, baita ere, frankisten matxinadak sortutako gerraren amaierarekin iritsitako iheslariak jarri zituztela errepresioaren jomugan.
 Bide malkarrak deportaziora 

 Barneratze esparruetatik armadara 
Espainiatik iritsitako iheslarien barneratze esparruen arazo larri hori deuseztatu edo ahal bezainbatean arindu nahirik, Frantziako agintariak hiru bidetan ahalegindu ziren, 1939an emandako lege-arauen laguntzaz: 

 Lehenik, Espainiara itzularaztea: iheslari zibilak eta, batez ere, militarrak beldur baziren ere, agintari frankisten erantzunaz, barneratze esparruen bizi baldintza jasanezinek eraman zituen erbesteratuen erdia, 250.000 pertsona gutxi gorabehera, Espainiara itzultzera.Estimazioen arabera, Espainiako Gerra Zibilaren eraginez milioi erdi bat pertsona iritsi baziren Frantziara, 1939ko ekainaren erdialdean, 173.000 bat iheslari zeuden Frantziako barneratze esparruetan. Ikus «La Retirada ou l’exil républicain espagnol d’après guerre».
 Bigarrenik, beste herrialdeetara erbesteratzea: Frantziako gobernuaren bitartekaritzaz, 25.000 errepublikano joan ziren Mexikora, Txilera, Argentinara edo Venezuelara.
 Azkenik, Atzerritar Langileen KonpainietaraAtzerritar Langileen Konpainiak 1939ko udan sortu zituen Frantziako gobernuak, Espainiako Bigarren Errepublikaren alde borrokatutako milizianoak barneratze esparruetatik atera eta Frantziako armadaren mende jartzeko. Bigarren Mundu Gerra piztu zenean, frantsesen defentsa lerroak eraikitzen egin zuten lan. Ikus Españoles en los campos nazis: supervivencia, testimonio y arte. sartzea: Europan gerra hotsak gero eta argiagoak zirenean, Frantziak eskulanaren beharra izango zuen, nekazaritza eta, oro har, ekonomia zutik iraunarazteko.
Etxera itzuli zirenak eta beste herrialdeetara ihes egin zutenak ugari izanda ere, iheslari errepublikano asko eta asko gelditu ziren Frantzian, beraz.

 Mundu gerra 
Egoera guztiz aldatu zen 1939ko irailaren 1ean, Alemaniak Polonia inbaditu zuenean eta, horren ondorioz, Frantziak gerra deklarazioa egin zionean Alemaniari. Une horretatik aurrera, Espainiatik iritsitako iheslari errepublikanoak ―gizonezkoak, noski, bereziki Errepublikako Herri Armadan aritutakoak― Frantziako armadan sartzeko presio ikaragarri bat zabaldu zen. Estimazioen arabera, 65.000-70.000 bat gelditu ziren Frantziako armadaren egituren barruan: 60.000 inguru Atzerritar Langileen Konpainietan; 3.000 inguru Atzerriko Legioan; eta 3.000 Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetan (RMVE).Ikus Diego Gaspar Celaya (2015) La guerra continúa. Voluntarios españoles al servicio de la Francia libre (1940-1945). Madril, Marcial Pons. . Ez dago jakiterik horietatik zenbat ziren euskal herritarrak. 
Gerraren lehen hilabeteetan ―Frantzian Drôle de guerre deitu zen garaian―, babes-azpiegiturak sortzeko lanetan aritu ziren: Maginot lerroa gotortzen, Alemaniarekiko muga lerroan; hortik Loira bitarteko lurraldeak babesten; eta, oro har, Frantziako lurralde osoan banatuta.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 8. or. 

Txantxa-gerra bat-batean amaitu zen, 1940ko maiatzaren 10ean, Luxenburgo, Belgika, Herbehereak eta Frantzia inbaditzeko operazioari ekin zionean Alemaniak. Berrogei bat egunen buruan, Wehrmachteko tropek aise hartu zituzten mendean lau herrialdeak. Frantzian, bereziki, okupazioak guztiz ezustean harrapatu zuen armada: aste gutxitan, hiru bat milioi kide hartu zituzten preso alemanek; horien artean euskal herritarrak zenbat ote ziren jakitea zaila da.    

 Esparruetarako bideak 
Frantziaren lurralde gehiena alemanen esku zegoela, eta armada ia guztiz deseginda, Hirugarren Reicharen kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren euskal herritar Errepublikaren alde borrokatutakoak eremu hauetatik heldu ziren nazien mende egotera: 1940-1941 bitartean, Atzerritar Langileen Konpainietatik, Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetatik eta Legiotik; 1942-1945 bitartean, zibilen deportazio operazioetatik Frantziako Erresistentziatik.Manuel Rázola (1969), 15. or.      

Deportatuak izatera iristeko, baina, espainiar nazionalitatea zuten presoei estatus berezi bat ematen hasi ziren alemanak, 1940ko abuztutik aurrera: gerra preso izatetik deportatu politiko izatera. Estatus berri hori gauzatua gelditu zen 1940ko irailaren 25ean, Francoren gobernazio ministro Ramon Serrano Suñerrek Berlinera egin zuen bisitarekin bat, Reicheko Segurtasun Departamentu Zentralak emandako agindu batean. Handik aitzina, rotspanier edo «espainiar gorriak» ez ziren armada arerio baten kide soilak, baizik deuseztatu beharreko etsai politikoak.      

 Deportazioak 

 Lehen geldialdia: stalag atxilotze guneak 
Wehrmachtek 1940an egindako ofentsiba handiaren eraginez Frantziako lurraldean preso hartutakoak, hasiera batean, borroka frontetik hurbil eraikitako frontstalag deitutako behin-behineko atxilotze esparruetara eraman zituzten;Besteak beste, Baionako Beyris auzoan 222 zenbakiko frontstalag bat ezarri zuten naziek. Ikus Askoren artean (2019) Polo Beyris, un camp oublié à Bayonne. Baiona, Elkar. . hurrengo asteetan, handik stalag jurisdikzio militarreko esparruetara, Alemaniako lurralde osoan banatuta. 

Lekukotasunen arabera, ukatu ezinezkoa da Wehrmachten gerra presondegi haietan presoak tratu guztiz gordina jasotzen zutela eta lan egitera behartzen zituztela; alabaina, esan daiteke, oro har, Genevako Konbentzioaren baldintzak aintzat hartzen zirela, eta zentro haietako bizi baldintzak ez zirela, inola ere, kontzentrazio esparruetakoak bezain makurrak. 

Espainiar errepublikanoekin batera, Frantziako, Erresuma Batuko eta Belgikako soldatuak izan ziren atxilotze esparru haietan. 

 Rotspanierrak bereizten 
Egoera horretan gelditu ziren, Wehrmachten esku preso zeuden Frantziako armadako miliziano errepublikanoak, atxiloaldiaren 1940ko lehen hilabeteetan.

Gauzak zeharo aldatzen hasi ziren, ordea, Gestapoko polizia sekretuko kideak preso erbesteratuen gaineko informazio zehatzagoa biltzen hasi zirenean. 1940ko abuztutik aurrera, espainiar nazionalitateko presoak ―rotspanierrak― Schutzstaffel edo SSren esku uzten hasi ziren. Hortik aitzina, ez ziren gehiago gerrako presotzat hartuak izango, baizik deportatu politikotzat.

Francoren gobernuak deportazio haietan ardurarik eduki ote zuen esateko frogarik ez dago, baina ziur da, ikertzaile askoren aburuz, xehetasun handiz zekiela espainiar deportatuen patuaren berri, eta ez zuela deus ere egin haien zorigaiztoa saihestu edo, besterik ezean, arintzeko.Benito Bermejo eta Sandra Checa (2006), 19-20. or.

 Deportazio aroak 
Lehen euskal herritarren deportazioa, nazien mendeko kontzentrazio esparruetara, 1940ko abuztuaren 6an hasi zen, eta 1945eko maiatzaren 6ra arte luzatuko zen, modu batera zein bestera.

Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren iritziz, ongi berezitako bi aro izan zituen euskal herritarren deportazioak:Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 9. or.

 Lehen aro batean, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara bitartean, deportatu zituzten, batik bat, 1939an Frantziako armadan sartu behar izan ziren eta, gero, gerrako preso egin zituzten euskal miliziano eta gudariak. Fase honetan salbuespen nabarmena gertatu zen: Angulematik erbesteratuen konboia, Mauthausenera 1940ko abuztuaren 24an iritsi zena. 
 Bigarren fase batean, 1942ko hasieratik 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten.

 Lehen deportazio aldia, 1940-1942 
Kontzentrazio esparruetara deportatutako lehen euskal herritarrak 1940ko abuztuan hasi ziren iristen Mauthausen-Gusen izeneko gunera. Gaur egungo Austriako Mauthausen eta Gusen herrien inguruan zegoen esparrua, Linz hiritik 20 bat kilometro hego-ekialdera.   

 Mauthausen 
Hirugarren Reichak une hartan zeukan kontzentrazio esparru gogorrena zen, atxilotutakoak ihesbiderik gabe hiltzeko diseinatua baitzegoen. Artean, naziek ez ziren hilketa masiboak eragiteko sistemak aplikatzen hasi, gas ganberak 1941eko udazkenetik aurrera hasi baitziren ezartzen modu sistematikoan kontzentrazio esparruetan.Ikus Laurence Rees (2017) The Holocaust. Londres, Penguin Books. . Mauthausen-Gusen kontzentrazio esparruan hilketa metodoa presoen higadura edo ahitze faktoreetan oinarritzen zen, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren ustez: desnutrizio programatua, lan behartu akigarriak, alpetar klima gordina pairatzeko janzkera guztiz desegokia, eta presoen pilaketak nahiz higiene baldintza negargarriek eragindako eritasunak.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 9-10. or.

 Ehun bat euskal herritar 
ezkerrera|thumb|180x180px|Hartheim-eko gaztelua.
Lehen deportazio aldi hartan, Hegoaldeko 100 bat euskal herritar izan ziren deportatuak, guztiak gizonezkoak; haietatik, soilik % 28 atera ziren bizirik. Eraildako 66 euskal herritar gehienak, lau izan ezik, kontzentrazio esparruak Gusen herrian zeukan eremu eranskinean hil ziren edo, handik igaro ondoren, Hartheimgo gazteluan.Hartheimgo gaztelua Alkovenen (Austria) dago, Linzetik 14 bat kilometrora. XVII. mende hasieran eraikia, naziek sarraski esparru bat ezarri zuten bertan, 1940-1944 bitarte, gaixo fisiko eta psikikoak erailtzeko xedez.

 Angulemako konboia 
Aro hartan deportatutako euskal herritar gehienak Frantziako armadan sartutako miliziano errepublikanoan ziren. Deportatutakoen ezaugarri orokor horren salbuespen izan zen 1940ko abuztuaren 20an Angulematik abiatutako tren konboia: agintari naziek 900 bat espainiar iheslari errepublikano zibil bidali zituzten Mauthausenera. Lau egunen buruan, 14 urtetik gorako gizonezkoak trenetik jaitsarazi ostean, tren konboia ―emakume eta haurrekin soilik― Irungo mugaraino ekarri zuten, iheslariak agintari frankisten esku uzteko. Gizonezko zibilak Mauthausenera eraman zituzten, tartean 11 euskal herritar.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 10. or.

 Bigarren deportazio aldia, 1942-1945 
Hirugarren Reicharen deportazio politika sakonki aldatu zen Frantzian, 1942tik aurrera: zibilak eta erresistentziako kideak jarri zituen jomugan. Bi faktore ulertu behar dira, aldaketa horren oinarrian:

 Alde batetik, Hirugarren Reichak ofentsiba militar handi bat zabaldu zuen Sobiet Batasunaren aurka, 1941eko ekainean, Bizargorri operazioa. Eraso bortitz horrek, Molotov-Ribbentrop ituna bertan behera uztearekin batera, Europako komunista guztiak eraman zituen nazien aurkako jokabide askoz ere aktiboagoa izatera; Frantziakoen kasuan, Erresistentzia indartzera.
 Beste aldetik, agintari naziek Nacht und Nebel izenaz ezagutzen den araua eman zuten 1941eko abenduaren 7an, okupatzaileen aurka borrokatzen ziren guztiak bortxaz desagerrarazteko xedez.Dekretuaren izen ofiziala izan zen «Reichen edo Lurralde Okupatuetako Okupazio Indarren aurka egindako delituak epaitzeko zuzentaraua» (), baina Nacht und Nebel () ezizena eman zitzaion, aurkariak gauez eta ezkutuan desagerrarazteko benetako asmoa aditzera eman nahirik.            
Ikuspegi aldaketa hori kontuan hartuta, aise ulertzen ahal da bigarren aro honetan bereizkuntzarik gabe izan zirela deportatuak Hego Euskal Herriko iheslari errepublikano Frantzian ezarritakoak eta Iparraldeko herritarrak.

 Hego Euskal Herriko herritarrak 
Hego Euskal Herriko herritarrei dagokienez, aro honetan deportatuak izan ziren 1939an armadaren barrura sartu gabe Frantzian irautea lortu zutenak, lanean edo babesleku egoki bat aurkituta, eta nazien okupazioaren aurkako borrokara engaiatu zirenak, Erresistentziaren talde armatuetan, iheslari sareetan edo, besterik gabe, okupatzaileen oldarraren aurkako zereginetan.

 Ipar Euskal Herriko herritarrak 
Bigarren deportazio aro honetan, era guztietako zibilen eta, batez ere, Erresistentziarekin zerikusirik zuen ororen aurka jo zuten okupatzaileek. Erresistentzian hiru eratan engaiatu izan ziren Iparraldeko euskal herritarrak:

 Mugalariek oso eginkizun garrantzizkoa izan zuten, lurreratutako hegazkin aliatuetako pilotuak Hego Euskal Herrira mendiz eramateko, handik Portugalera joan eta ostera etxeratzeko aukera izan zezaten.
 Informazio sare estuak eratu zituzten, besteak beste Comète sarean, nazien armen, gotorlekuen eta mugimenduen berri emateko Erresistentziari.
 Erresistentzia armatua, batez ere Jean Moulinek gidatzen zituen MUR (Mouvements unis de Résistence) taldeen barruan. 

Nazien aurkako jarduera haietan inplikatutako herritar asko atxilotu, torturatu, hil edo deportatu zituzten. Estimazioen arabera, Pirinio Apaletako Departamendutik behartutako lanetara«Service de Travail Obligatoire» izena eman zioten naziek, okupazioaren garaian, Frantziatik milaka langile atxilotu eta Alemaniara eramateko antolamenduari. Langile haiek lan behartuak betetzen zituzten, Alemaniaren gerra ekonomiaren eskakizunei erantzuteko. Ikus Raphaël Spina (2012) La France et les Français devant le service du travail obligatoire (1942-1945) (. Histoire.École normale supérieure de Cachan - ENS Cachan, 2012. Français. NNT: 2012DENS0031. tel-00749560. Alemaniara eramandako 13.500 langileetatik, 5.000 inguru Iparraldeko herritarrak ziren. Alabaina, esan bezala, ez dago datu edo azterketarik, zehazki jakiteko zenbat izan ote ziren kontzentrazio esparruetara deportatuak, eta horietatik zenbat atera ote ziren bizirik gerraren amaieran.

 Kontzentrazio esparruetara 
ezkerrera|thumb|279x279px|Mauthauseneko kale bat egiteko lanetan.
Bigarren aro honetako deportatuak Frantziako lurraldean zeudelarik atxilotu zituzten Gestapo polizia sekretuak edo Vichyko gobernuaren mendeko poliziak, askotan kolaborazionisten salaketak zirela medio.

Erresistentziarekin harremanak edukitzeagatik atxilotutako gehienak Bordelera biltzen zituzten ―Frantziako hego-mendebaldekoak behintzat―; handik Royallieu-ko (Compiègne) frontsatalag edo iraganbide esparrura eraman;Royallieu-ko esparrua bakarra izan zen, Frantziako lurretan, guztiz alemanen administraziopean egon zena. 1941etik aurrera, erresistentziako kideak, militante sindikal eta politikoak, juduak, zibilak eta atzerritarrak biltzeko gunea izan zen. Guztira 45.000 bat atxilotu pasa ziren esparru honetatik, nazien menpeko kontzentrazio esparruetara bidaliak izan aurretik. eta, azkenik, Alemaniako kontzentrazio esparruetara bidali.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 11. or.

Lehen deportazio aldian ez bezala, 1942tik aurrera atxilotutakoak ez zituzten soilik Mauthausenera eraman; esparru horrez gain, Buchenwald, Dachau, Neuengamme, Ravensbrück edo Sachsenhausen izan ziren deportatuen helmuga. Olde honetan deportatutako Hegoaldeko euskal herritar gehienak frankisten matxinadak eragindako gerraren erbesteratuak ziren arren, baziren batzuk gerra aurretik Frantziako lurretan bizi zirenak. 

 Emakumeak, Ravensbrückera 
Ezaugarri nabarmen batek bereizten du bigarren deportazio aldia: emakumeak hasi ziren deportatzen; Ravensbrückeko kontzentrazio esparrua izan zen emakume deportatu gehienen amaiera.

Euskal herritarrei dagokienez, kontzentrazio esparruetan bukatu zuten 10 emakumeetatik zortzi Ravensbrückera eraman zituzten; soilik bi bidali zituzten AuschwitzeraEtxahun Galparsorok eta Josu Chuecak zehazten dutenez, Auschwitzera eramandako bi euskal emakumeak izan ziren Higinia Luz Goñi eta Simonne Lebouch., Higinia Luz Goñi Aiestaran eta Simona Francisca Lebouch (ezkontzaz, Simone Liberman). Ravensbrücken ere euskal emakume batzuk egon ziren, besteak beste, Demetria Dupuy nafarra.

 Atxilotze baldintzak aldatu 
Kontzentrazio esparruetara deportatutako atxilotuek baldintza desberdinak aurkitu zituzten 1942tik aurrera. Gerra uste baino gehiago ari zen luzatzen, Alemaniaren gerra ekonomiak zama izugarri bati erantzun behar zion, eta eskulanean ari zitekeen populazioaren erdia ―gizonezkoak, alegia― Wehrmachten ziren borrokan.

Egoera horretan, atxilotuen lan indarrari etekina ateratzeko estrategia hasi ziren aplikatzen Schutzstaffel edo SSren buruzagiak. Erabaki horrek, kasu askotan, esparruetako bizi baldintzak are eta gehiago gordindu zituen, baina, aldi berean, handik bizirik irteteko aukerak zabaldu ere egin zituen pixka bat. Horrela, bigarren aroan deportatutako Hegoaldeko euskal herritarren bi herenek bizirik irautea lortu zuen.

 Holokaustoaren eragina Euskal Herrian 
Holokausto terminoak adierazten du genozidio sistematikoa, naziek eta haien laguntzaileek Bigarren Mundu Gerra bitartean gauzatu zutena, bereziki juduen aurka, baita beste zenbait gizatalderen aurka ere.
ezkerrera|thumb|240x240px|Biarritzeko sinagoga, 2010ean.
Euskal Herrian holokaustoak ez zuen hedadura zabalik izan, baina beste kasu guztietan bezala eragin hilgarria izan zuen. Lapurdiko itsasaldean, bereziki Biarritzen eta Baionan, aspaldidanik bizi ziren komunitate juduak. Horren lekuko da Biarritzek sinagoga bat duela 1904az geroztik.Ikus Jany Torrès «Histoire de la synagogue de Biarritz», Actualité juive astekarian, 2005-09-08.
XX. mendeko urte eroetan, Biarritz eta Lapurdiko itsasaldea Europako aberats, artista, idazle eta jende ezagun askoren modako biltoki bihurtu zen. Haietako asko Europa ekialdeko herrialdeetan gertatzen ari ziren pogrometatik ihesi erbesteratutako juduak ziren; batzuk bertan bizi izaten gelditu ziren, bereziki udako garaian.Bi mundu gerra artean Biarritzen bizi izan zen giroaz, ikus Edouard Labrune (2015) Côte Basque. Les Années Folles, Urruña, Éditions Pimientos. ().Artista ezagunen artean, Irène Némirovsky ukraniar jatorriko frantses idazle juduak, 1910etik 1939ra bitarte, uda gehienak Lapurdiko itsasaldean igaro zituen. 

Naziek Frantzia osorik okupatu zutenean, Lapurdiko itsasaldetik 120 bat judu deportatuak izan ziren, gehienak, esan bezala, Europa ekialdeko poloniarrak, errusiarrak, alemaniarrak edo austriarrak, baita letoniarrak ere.

Bertakoak ere bai, ordea: Baionako eta Biarritzeko komunitate juduen aurka gogor jo zuten agintari naziek. Baionan bakarrik, 60 bat herritar ―Carmen Silva jatorriz bilbotarra eta haren familia tarteko― atxilotu eta deportatu zituzten, haien artean Ernest Ginsburger errabino nagusia. Baionako sinagoga agintari naziek okupatu zuten 1942ko uztailaren 22tik 1944ko abuztuaren 24ra bitarte.Mixel Esteban (2007), 49-66. or.

Hego Euskal Herritik iheslari gisa naziek atxilotu eta deportatutako euskal herritarren artean, salbuespen bakarra da Simonne Paquita Lebouch, Auschwitzen hil baitzuten judua izateagatik. Horrez gain, beste hiru euskal herritar hil zituzten Auschwitzen, juduak ez izan arren.Etxahun Galparsoro eta Josu Chueca (2020), 12. or.Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak zehazten dutenez, Auschwitzen eraildako beste hiru euskal herritarrak dira Higinia Luz Goñi Ayestaran, Juan Herrera Perez eta Angel Martin Rodriguez

 Kontzentrazio esparruen askapena 

 Mauthausen, azkena 
ezkerrera|thumb|180x180px|Ebenseeko eremua, askapenaren egunean.
Mauthausen-Guseneko kontzentrazio esparrua izan zen indar aliatuek askatu zuten azken esparru handia, 1945eko maiatzaren 5ean. Hurrengo egunean, maiatzaren 6an, Estatu Batuetako tropak ustez esparru nagusiaren Ebensee-ko osagarri edo eranskinera iritsi zirenean,Ebensee-ko esparrua Kommando edo eranskin bat izan zen, Mauthausenen mendekoa. 18.000 bat preso aurkitu zituzten han, espero baino askoz gehiago.

Ebensee-ko atxilotze eremu hartan askatu zituzten azken euskal herritarrak. Horrela amaitu zen naziek Europa osoan Hirugarren Reicheko indar armatuek antolatutako deportazio sistema.

 Askatasun osteko arazoak 
Askapenak poztasun itzela sortu zuen, noski, presoen artean, baina esparruaren bizi baldintza ezin tamalgarriagoetara behartuta egon zirenentzat pairamena ez zen egun hartan amaitu, inolaz ere. Gehienak, albo ondorio fisiko eta psikiko larriz atera ziren atxiloalditik, edo eritasun kronikoekin.  

Ipar Euskal Herriko herritar deportatuetatik, ez dago jakiterik zenbat itzuli ziren bizirik etxera, baina jakina da Frantziako Errepublikaren aitorpena jaso zutela, eta nolabaiteko ordain moral bat ere bai.Ikus Guillaume Piketty (2007) «Economie morale de la reconnaissance. L'Ordre de la Libération au péril de la sortie de Seconde guerre mondiale» in Histoire@Politique 2007/3 (3. zk.), 5. or. DOI : 10.3917/hp.003.0005.                                                            

Hego Euskal Herriko deportatuen kasuan, ordea, kontzentrazio eremuen ondorioak gutxi balira bezala, Espainiako errepublikanoak talde deseroso bat ziren Frantzian, mundu gerra irabazi zuten aliatuek Franco boteretik kentzeko zeukaten zor morala gogorarazten zutelako. Pixkanaka, gehienak Frantziako armadan borrokatu zirenez, Errepublikak aintzat hartu zituen, baina eraginkortasun handirik gabe: askok ez zuten inolako frantses loturarik, bakarrik zeuden gerra amaitu berriko Frantzian; frantses askok mesfidantzaz beterik ikusten zituzten; eta gerra aurreko Euskal Herriko bizitzarekiko estekak erabat apurtuak ziren. Baldintza haietan, gehienek bizimolde berri bati ekin behar izan zioten Frantziako lurraldean, hutsetik hasita. 

 Deportatuen oroimena 

 Isiltasunaren arrazoiak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren Hego Euskal Herriko herritarren bizipenak ezkutuan gorde izan ziren urte askotan; gehienez ere deportatuen familiaren barruan hitz egingo zen zorigaiztoko urte haietaz, baina ez inola ere jendartean. Faktore batzuk egon ziren isiltasun edo ezkutatze horretarako: 

 Alde batetik, Bigarren Mundu Gerra amaituta, indar aliatuek baimenduta Francok boterean jarraitzen zuenez, deportatuek jakin zuten bizitza osorako erbesteratuak izango direla.
 Bestetik, frankismoak beste 30 urte iraun zuen. Horrenbeste urtetan deportatuen gaiaz hitz egitea arrisku handikoa izan zenez, ahanztura gailendu zen deportazioaren zama pairatu zuten familietan eta komunitateetan.
 Azkenik, naziek egindako deportazioen inguruan lekukotasun oso urriak egon ziren, Europako artxibo eta dokumentazio zentroetan, XX. mende amaieraraino. Horrek asko zaildu zuen historialari eta ikerlarien lana.

 Oroimena berreskuratzen 
Hainbeste urtetako isiltasuna ikerkuntzaren esparruak puskatu zuen, 2020an, Etxahun Galparsoro ikerlariak bere osaba Marcelino Bilbao zenaren oroimenen kronika argitaratu zuenean.Ikus bibliografiaren atala, Etxahun Galparsoro (2020). 

Urte berean, Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak 2020ko maiatzean argitaratu zuen Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak idatzitako txosten bat.Artikulu hau egituratu eta idazteko iturri nagusia izan da Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren txosten hori. Ikus bibliografiaren atala. 

Gipuzkoako Foru Aldundiak ekitaldi instituzional bat egin zuen, 2021eko ekainaren 12an, foru jauregian, gipuzkoar deportatuen oroimenez. Ekitaldian parte hartu zuten, erakundearen ordezkariekin batera, La IlusiónIkus Colectivo La Ilusión, asociación humanística y cultural.  elkarte memorialistikoaren kide Florentino Mariñelarenak eta Etxahun Galparsoro historialariak. Entzuleen artean, deportatuen oinordeko eta familiarteko ugari izan ziren.Gipuzkoako Foru Aldundiak gipuzkoar deportatuen omenez 2021eko ekainaren 12an egindako ekitaldian erakutsi zen bideoa ikus daiteke hemen: «Gipuzkoako deportatuen omenaldia». Ekitaldiaren grabazioa ere ikus daiteke hemen: «Gipuzkoako deportatuen omenezko ekitaldia».

Eusko Jaurlaritzak, Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuaren bitartez, omenezko ekitaldi bat antolatu zuen 2025eko maiatzaren 3an, Irungo Ficoba erakustazokan, «Nazismoaren esparruetara deportatutako euskaldunak gogoan 1945-2025» izenburuaz.Eusko Jaurlaritzak 2025eko maiatzaren 3an egindako ekitaldiaren grabazioa ikus daiteke hemen: Nazismoaren esparruetara deportatutako euskaldunak gogoan. Ekitaldian, Imanol Pradales lehendakariak dei egin zuen «bakea, askatasuna, demokrazia eta giza eskubideak» babestera, nazien esparruetara eramandako euskal herritarrek egin zuten bezala.

 ERANSKINAK: Hego Euskal Herriko deportatuen zerrendak 
Atal honetan 1940tik 1945era bitarte nazien kontzentrazio eremuetara deportatutako Hego Euskal Herriko herritarren identifikazio zerrendak ematen dira, zehazki datu hauekin: abizenak, izena, jaiotze data, sorterria, lurraldea, deportazio data, zein kontzentrazio esparrutara eramana izan zen, azken data (esparrutik ateratako edo bertan hildako data) eta oharrak, beharrezkoak diren kasuetan.

Deportazio aldi bakoitzerako, taula banatan ageri dira kontzentrazio esparruetatik bizirik irtendakoak, bertan hildakoak, desagertuak eta deportazio bidean ihes egindakoak.Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak (2020) bosgarren kategoria bat eransten dute: iruzurti edo inpostoreak; hau da, nazien kontzentrazio esparru batera deportatuak izan zirela esaten zutenak, gezurra izan arren. Kategoria horretan bi euskal herritar agertzen dira. Zerrenda bereizitan agertu arren, hurrenkerazko zenbakitzea ematen da lehen zutabean.

 1940-1942 
 Bizirik ateratakoak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1940-1942, bizirik ateratakoak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak1Aguilar Olmo Elias 1917-04-21Irun Gipuzkoa 1941-08-05Mauthausen1945-05-052Aguirre SalaberríaJose Maria 1919-03-25Etxebarria Bizkaia 1940-12-13Mauthausen1945-05-05Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)3Alonso Burgui Carlos 1898-11-04 AlesbesNafarroa1941-12-19Mauthausen 1945-05-054Aranguren Arrizabalaga Segundo 1908-05-02Irun Gipuzkoa 1941-04-03Mauthausen 1945-05-055Arce Fernández Jose 1923-03-15Getxo Bizkaia 1940-08-24Mauthausen 1944-11-016Arce Rioja Fermin 1900-09-25Cuzcurrita de Río TirónErrioxa 1940-08-24Mauthausen 1945-05-05Getxoko bizilaguna (Bizkaia)7Arco Marcos Francisco 1916-01-29Bilbo Bizkaia 1941-03-03Mauthausen 1945-05-058Benito Vega Zacarias 1917-02-18Bilbo Bizkaia 1940-12-13Mauthausen 1945-05-059Bilbao Bilbao Marcelino 1920-01-16Alonsotegi Bizkaia 1940-12-13Mauthausen 1945-05-0610Calvo Herrero Juan 1916-11-01Bilbo Bizkaia 1941-12-19Mauthausen 1945-05-0511Casanova Forcada Vicente 1917-03-06Donostia Gipuzkoa 1941-06-14Mauthausen 1945-05-0512Cubas GonzálezSandalio Luis 1913-09-03DonostiaGipuzkoa 1941-05-28Mauthausen 1945-05-0513Domínguez Pascualena Justo 1907-08-06Burgi Nafarroa1941-04-03Mauthausen 1945-05-0514Emparán Ostiz Jose 1921-05-10DonostiaGipuzkoa 1941-01-27Mauthausen 1945-05-0515Fernández Pascual Moises 1912-07-20Leioa Bizkaia 1940-12-13Mauthausen 1945-05-0516García Hernández Manuel 1917-12-21Bilbo Bizkaia 1941-04-03Mauthausen 1945-05-0517Gonzalo Sáinz Felix 1917-11-20Mendabia Nafarroa1940-08-06Mauthausen 1945-05-0518Hernández Póveda Jose Maria 1921-09-18Zarautz Gipuzkoa 1941-01-27Mauthausen 1945-05-0519Jarboles Fernández Juan 1917-02-26Pasaia Gipuzkoa 1941-04-03Mauthausen 1945-05-0520Mazo Samano Jose Luis 1918-08-18Barakaldo Bizkaia 1941-08-31Mauthausen 1945-05-0521Medrano Fernández Florentino 1900-10-12Bilbo Bizkaia 1940-08-24Mauthausen 1945-05-0522Mogrovejo Arnaiz Manuel 1918-10-06Amorebieta-Etxano Bizkaia 1941-12-19Mauthausen 1945-05-0523Morales Morales Demetrio 1914-11-29Badajoz Badajoz 1941-01-27Mauthausen 1945-05-05Barakaldoko bizilaguna (Bizkaia)24Navarro Blasco Jesus 1923-01-09Buñuel Nafarroa 1941-05-16Mauthausen 1945-05-0525Pérez Díaz Marcelino 1917-09-28Pantón / Espasantes Lugo 1941-08-31Mauthausen 1945-05-05Sopuertako bizilaguna (Bizkaia)26Pintos Díaz Francisco 1912-10-03DonostiaGipuzkoa 1940-09-08Mauthausen 1945-05-0527Polo Pulgar Basilio 1910-01-17Sestao Bizkaia 1941-01-27Mauthausen 1945-05-0528Rodríguez Tejada Francisco 1910-10-11Bilbo Bizkaia 1940-12-13Mauthausen 1945-05-05

 Hildakoak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1940-1942, hildakoak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak29Alarcia Obregón Eugenio 1914-01-04QuincocesBurgos 1941-01-27Mauthausen 1942-01-02Barakaldoko bizilaguna (Bizkaia)30Alcalde González Julian 1901-07-11Sestao Bizkaia 1940-08-24Mauthausen 1941-09-2431Alegría Mateo Angel 1918-10-02Mendabia Nafarroa 1940-08-06Mauthausen 1942-07-0132Andrés Ullate Daniel 1896-01-03 Ablitas Nafarroa1941-01-27Mauthausen 1941-09-2033Andueza RanedoVictor Restituto1906-12-09AltsasuNafarroa1940-08-30Mauthausen1941-02-1434Aparicio BarandaJulian1917-03-14BarakaldoBizkaia1941-04-03Mauthausen1941-11-2135Artucho CordónMaximo1885-11-16AndosillaNafarroa1940-08-24Mauthausen1941-01-3136Azurza OsateguiJose Maria1907-11-28DonostiaGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1941-10-2837Beltrán UrrutiaJulian1908-02-11RibaforadaNafarroa1940-08-06Mauthausen1941-11-0338Carral FatasEmilio1893-04-08BilboBizkaia1941-01-27Mauthausen1941-07-2139Carreira PedrosaPedro1918-04-03BilboBizkaia1940-12-13Mauthausen1944-03-0440Casal AñorgaJose1920-03-12IrunGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1942-01-1541Castillo CastroRufino1891-11-01RibaforadaNafarroa1940-08-06Mauthausen1941-04-0742Cosme VaqueroRamon1900-05-02GasteizAraba1941-04-26Mauthausen1941-10-1743Diéguez CanalesAngel1918-03-25BilboBizkaia1941-04-03Mauthausen1941-11-1444Docampo LópezLuis1885-03-24BilboBizkaia1940-08-24Mauthausen1941-02-2045Echevarría SerranoAgustin1895-09-02DonostiaGipuzkoa1941-01-25Mauthausen1941-08-2246Eguillor AresoFelipe1918-08-19Txulapain-NuinNafarroa1941-05-25Mauthausen1944-09-0947Elejalde BonacheaAngel1912-03-24BilboBizkaia1940-08-30Mauthausen1941-03-2648Fernández CalderónJulio1904-04-12BilboBizkaia1941-08-08Mauthausen1941-12-1049Fernández CallejaVicente1914-01-27TrapagaranBizkaia1941-04-26Mauthausen1941-11-2650Ferruz InsaBaltasar1911-01-05PitillasNafarroa1941-01-25Mauthausen1942-05-1451Gálvez AriasFrancisco1891-01-06Chiclana de la FronteraCádiz1941-01-25Mauthausen1941-04-09Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)52García PérezEnrique1905-09-12IrunGipuzkoa1941-04-07Mauthausen1942-01-2153Garmendia GainzaIgnacio1910-04-07DonostiaGipuzkoa1941-08-19Mauthausen1941-11-2454Goñi OtamendiFermin1890-09-16IruñeaNafarroa1940-08-24Mauthausen1941-02-0255Gutiérrez PrietoAtanasio1907-05-02MadrilMadril1940-12-13Mauthausen1942-01-09Gasteizko bizilaguna (Araba)56Heppe PérezAntonio1907-07-21BilboBizkaia1941-04-29Mauthausen1943-03-3157Heras GómezFrancisco1916-12-28ErrenteriaGipuzkoa1940-08-06Mauthausen1941-09-2958Hernando AzpioleaJulio1916-06-03Abanto-ZierbenaBizkaia1941-05-22Mauthausen1941-11-3059Ibáñez VizcayBasilio1898-05-23UrraulbeitiNafarroa1941-01-25Mauthausen1941-08-0760Iñurieta UbillosRamon1894-08-31DonostiaGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1941-09-0861Iriarte UribeMiguel1905-07-19AltsasuNafarroa1940-09-27Mauthausen1942-07-1062Iriondo HornesJulian1908-05-15SanturtziBizkaia1941-12-19Mauthausen1943-04-2963Lapeira MartinezRamon1919-05-26BilboBizkaia1941-12-19Mauthausen1944-03-0664Larrea VertizMarcelino1917-06-24UrrozNafarroa1941-03-03Mauthausen1941-12-1865Laza SarachagaGlorialdo1914-12-14SestaoBizkaia1941-01-27Mauthausen1941-07-0666Leiva MartinezJuan1906-09-14PortugaleteBizkaia1941-01-27Mauthausen1941-12-3167León MarcosTeófilo1915-03-05BeasainGipuzkoa1941-01-27Mauthausen1941-12-2068López AnguloJose1906-04-22LantaronAraba1941-03-03Mauthausen1941-09-2869Lópe BalgañónArmando1915-03-11PortugaleteBizkaia1941-04-03Mauthausen1941-09-2870López SalomónCandido1918-06-18Gueñes / SodupeBizkaia1941-01-25Mauthausen1941-10-1671Lópe UrquiolaFructuoso1903-01-21San Martin UnxNafarroa1940-12-13Mauthausen1941-10-1672Lozano OlazabalAdolfo1897-09-27VillabonaGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1941-11-0773Martin FrancésPablo1906-02-02CastejónNafarroa1940-11-25Mauthausen1941-12-1974Martin GonzálezNicolas1916-09-10BilboBizkaia1941-04-26Mauthausen1941-09-0475Martinez EizaguirreFrancisco1911-10-04IrunGipuzkoa1941-04-26Mauthausen1941-11-0676Martinez PérezCecilio1915-11-22CintruénigoNafarroa1941-08-05Mauthausen1942-02-0277Moro de la FuenteGerardo1917-04-23BarakaldoBizkaia1941-01-27Mauthausen1942-04-1678Odria IbarluceaJose1922-01-11BilboBizkaia1940-08-24Mauthausen1941-12-1979Odria LópezAntonino1902-05-10LizarraNafarroa1940-08-24Mauthausen1941-09-2580Ojer BuilAngel1920-08-02¿Jaka?Huesca1941-05-16Mauthausen1942-10-05Eslabako bizilaguna (Nafarroa)81Ordoñez MartinezLamberto1896-04-16BilboBizkaia1940-08-06Mauthausen1942-01-0282Pérez MarquinaNemesio1904-04-02BilboBizkaia1941-07-23Mauthausen1941-11-0683Rebollo EchanizTomas1907-12-21ElgetaGipuzkoa1941-11-03Mauthausen1942-06-2884Redondo GarcíaJuan1888-05-06DonostiaGipuzkoa1940-08-24Mauthausen1941-02-1485Rodrígue GarcíaFrancisco1905-07-24IrunGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1942-01-0286Rubiane CastroviejoSegundo1918-04-13BilboBizkaia1941-04-29Mauthausen1941-12-0987Ruiz AmestoyManuel1902-01-01GuardiaAraba1941-05-24Mauthausen1941-11-2988Sáez UrzayEladio1896-11-23Nafarroa1941-04-07Mauthausen1941-11-1989Salinas LizarrondoJuan1909-06-11Puerto Rico1941-04-03Mauthausen1941-12-04Ez dago argi zein Puerto Ricon jaio zen, izen bereko herrialdean edo Las Palmas Kanaria Handikoan; baina bera euskal herritarra zen, familiaz ere bai.90Tellería RodríguezJose Silvestre1905-12-29UrretxuGipuzkoa1941-08-08Mauthausen1942-01-2291Torio MedinaJulio1913-10-18BilboBizkaia1941-04-03Mauthausen1941-10-1992Urrutia SáezFelix1907-08-01BarakaldoBizkaia1941-01-27Mauthausen1941-09-2393Vázquez SáezMarcelo1901-01-16HernaniGipuzkoa1941-01-25Mauthausen1941-09-1494Viana ArronizSegundo1898-03-29Kanpezu / BujandaAraba1941-12-19Mauthausen1942-07-1495Vicario MontalvillaJuan1882-05-09BilboBizkaia1940-08-24Mauthausen1941-09-2896Vila GonzálezEduardo Asterio1900-10-21DonostiaGipuzkoa1941-04-03Mauthausen1942-01-2197Villamor RamírezFelix1917-01-07BastidaAraba1940-11-25Mauthausen1942-01-0198Zaldegui IbáñezMariano1913-04-20BilboBizkaia1941-04-29Mauthausen1941-11-09
 1942-1945 

 Bizirik ateratakoak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, bizirik ateratakoak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak99Agorria UrrutiaHilario1913-10-17Amorebieta-EtxanoBizkaia1944-03-25Mauthausen1945-05-05100Aguilar MendizabalFrancisco1913-02-16LogroñoErrioxa1943-01-25Sachsenhausen /Buchenwald1945-03-00Hondarribiko bizilaguna (Gipuzkoa)101Albiztur MazquiaránValeriano1906-04-14AltsasuNafarroa1944-08-28Dachau / Mauthausen1945-05-05102Alonso AlonsoDemetrio Martin1888-04-09MadrilMadril1943-01-24Sachsenhausen / Buchenwald1945-04-04Bilboko bizilaguna (Bizkaia)103Alzuri LarrecheaGuillermo1905-12-31Etxarri AranatzNafarroa1944-01-29Buchenwald1945-04-11104Alzuri LarrecheaJose1912-03-23IrunGipuzkoa1944-01-29Buchenwald1945-04-11105Anabitarte AltunaSantiago1903-07-27DonostiaGipuzkoa1944-01-29Buchenwald1945-04-11106Andrés IlleraFortunato1905-04-09BurgosBurgos1944-05-24Neuengamme1945-05-02Bilboko bizilaguna (Bizkaia)107Antolín DíezPedro1904-11-26SanturtziBizkaia1944-06-20Dachau1945-04-29108ArechavaletaFelix1884-12-04GasteizAraba1944-01-19Buchenwald1945-04-11109Arranz IzquierdoLuis1923-07-22BarakaldoBizkaia1944-08-06Buchenwald1945-04-11110Arrate ItoizMiguel1924-02-11DonostiaGipuzkoa1944-07-07Dachau / Flossenbürg / Dachau1945-04-29111Arredondo SantamariaManuel1905-05-12SantoñaKantabria1943-03-29Mauthausen1945-05-05Bilboko bizilaguna (Bizkaia)112Arregui OlanoJuan1905-05-30ErandioBizkaia1942-09-12Mauthausen1945-05-05113Astiasuainzarra AstiasuainzarraIgnacio1916-09-07Baztan / ErratzuNafarroa1944-08-28Dachau1945-04-29Pasaiako bizilaguna (Gipuzkoa)114Ballorca GómezBruno1922-12-30AndoainGipuzkoa1943-01-25Sachsenhausen1945-05-03115Beaufort CarrasquedoAlberto Pedro1907-09-24VillabonaGipuzkoa1944-03-25Mauthausen1945-05-05116Berbel HitaAntonio1905-07-18IrunGipuzkoa1944-01-29Buchenwald1945-04-11117Berruete IbáñezSixto1903-03-28Miranda de ArgaNafarroa1942-12-00SachsenhausenDonostiako bizilaguna (Gipuzkoa)118Brezo RuízFelix1890-01-04VillodrigoPalentzia1944-08-06Buchenwald1945-04-11Bilboko bizilaguna (Bizkaia)119Cantera AbascalFortunato1917-12-29GetxoBizkaia1944-08-28Dachau1945-04-29Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)120Cruchaga NapalIgnacio1915-07-31VillatuertaNafarroa1944-07-18Dachau1945-04-29121Cuevas AlonsoEmilio1917-04-27BarakaldoBizkaia1944-05-24Neuengamme122Diego HerreríaZacarías Bienvenido1919-06-19BilboBizkaia1944-12-02Mittelbau / ¿Mauthausen?¿1945-05-05?123Díez AlariosValentín1896-07-10VillaviudasPalentzia1943-09-18BuchenwaldLezo-Errenteriako bizilaguna (Gipuzkoa)124Dollat FortLuis Emile1900-01-29IruñaNafarroa1944-05-24Neuengamme1945-05-02125Dupain MuguruzaLuis1923-12-16IrunGipuzkoa1943-09-18Buchenwald1945-04-11126Echeverría BaldesRafael1899-07-22ZarautzGipuzkoa1944-07-03Naumburg (espetxea)127Eizaguirre MarcuerquiagaIñaki1913-06-10OndarroaBizkaia1941-09-01Sachsenhausen128Elizalde IribarrenAlejandro1894-02-09Baztan / ElizondoNafarroa1944-04-08Mauthausen1945-05-06129Elvira GamezoTeófilo1892-02-05MendabiaNafarroa1942-11-23Karlsruhe (espetxea) / Rheinbach (espetxea) / Siegburg (espetxea) / Troisdorf (espetxea)1945-03-10130Esnal IrazustaJuan Jose1904-09-29LezoGipuzkoa1944-01-19Buchenwald131Esparza SaraFederico Cirilo1907-07-18BilboBizkaia1943-01-25Sachsenhausen132Férnandez RojoRamon1909-08-12Samartín del Rei AurelioAsturias1943-10-12Buchenwald1945-04-14Bilboko bizilaguna (Bizkaia)133Fernández RuizLuis1914-12-27GernikaBizkaia1944-08-26Dachau / Natzweiler1945-04-30134Fraile TeresaJuan1906-10-04SopuertaBizkaia1944-01-19Buchenwald1945-05-09135Galici Pedro1904-01-16DonostiaGipuzkoa1944-07-07Dachau / Flossenbürg1945-04-23136GarcíaCarlota1899-01-08TrapagaranBizkaia1943-07-27Ravensbrück / Mauthausen1945-04-22Nazioarteko Gurutze Gorriak askatu zuen137García BadilloFrancisco1904-03-09Ramales de la VictoriaKantabria1944-08-06Buchenwald1945-05-19Bilboko bizilaguna (Bizkaia)138García ChicharroNicolasa1905-01-17BilboBizkaia1944-08-28Dachau / Ravensbrück / Sachsenhausen1945-04-21139García de DiegoPedro Severo1904-11-06IrunGipuzkoa1944-02-25Freiburg-im-Breisgau (espetxea) / Rheinbach (espetxea) / Buchenwald / Rosslau (espetxea)1945-04-17140García VelascoManuel1923-06-03DonostiaGipuzkoa1944-08-06Buchenwald1945-04-11141Garzón González de las CuevasTomas1913-10-21Abanto-ZierbenaBizkaia1944-01-29Buchenwald142Giménez SanzManuel1907-09-06FiteroNafarroa1944-06-17Dachau143Gómez BarcenillaVictor1898-01-31TrapagaranBizkaia1944-08-28Dachau / Mauthausen1945-05-06144Guerrero FernándezRamon1903-05-03OrozkoBizkaia1942-08-00Mauthausen1945-05-05145Guesalaga EchaideMaria1907-12-03ZarautzGipuzkoa1943-04-30Ravensbrück1945-04-23146Halli FerreroEugenio1911-02-25BeraNafarroa1944-01-19Buchenwald / Bergen-Belsen1945-04-15Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)147Hazen IriarteJuan Jose1886-04-01IrunGipuzkoa1944-01-29Buchenwald148Herrera PérezJuan1917-08-08BilboBizkaia1943-04-17Auschwitz1945-01-05149Huerta EcheverríaSantiago1912-07-25IrunGipuzkoa1943-12-16Buchenwald150Hurtado de Saracho MuruaMartin Pablo1911-03-02BilboBizkaia1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1945-04-27151Karner EnthoferLudwig Michael1904-09-13MunichAlemania1944-05-20Neuengamme1945-04-25Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)152Lacasta GlariaDalmacio1915-09-24BurgiNafarroa1944-05-24Neuengamme / Ravensbrück1945-05-02153Lacuesta IsasmendiFausto1915-09-08BastidaArabaBuchenwald1945-04-11Donostiako bizilaguna (Gipuzkoa)154Lecuona RecarteCarlos1926-11-04IrunGipuzkoa1944-06-07Neuengamme / Sachsenhausen / Bergen-Belsen1945-04-25155Lizarraga EtchepareMartin1920-02-22Baztan / AzpilkuetaNafarroa1943-05-10Sachsenhausen156Lobato GarcíaEmeterio1914-02-05SestaoBizkaia1905-04-26Karlsruhe (espetxea)1945-04-30157Madariaga RecaldePedro1903-10-23BermeoBizkaia1942-08-15Mauthausen / Dachau1945-04-29158Manrique ValdivielsoFelix1896-05-18BilboBizkaia1944-08-06BuchenwaldArrigorriagako bizilaguna (Bizkaia)159Mariezcurrena ZozayaPedro1902-11-24Beintza-LabaienNafarroa1944-05-24Neuengamme1945-04-11160Martinez EizaguirreFelix1909-07-12IrunGipuzkoa1944-02-25Rheinbach (espetxea) / Ziegenhain (espetxea)1945-05-03161Mata GambaraAndrés1905-11-30MuskizBizkaia1944-09-10Buchenwald162Michelena OyarzabalManuel1918-08-12IrunGipuzkoa1944-01-29Buchenwald / Mittelbau1945-04-11163Michelena OyarzabalMartin1916-09-11IrunGipuzkoa1944-01-29Buchenwald / Mittelbau1945-04-11164Moriones BelzuneguiVicente1913-01-22ZangozaNafarroa1944-01-19Buchenwald1945-04-11165OlmoAngel del1906-10-02Abanto-ZierbenaBizkaia1942-11-13Hinzert1945-05-08166Otermin BerasateguiAntonio1906-01-25DonostiaGipuzkoa1944-01-19Buchenwald1945-04-11167Pajares CastilloCelestino1892-04-06ArévaloÁvila1944-01-19Buchenwald1945-04-11Bilboko bizilaguna (Bizkaia)168Parro AlbarránJulio1911-07-21BilboBizkaia1944-01-19Buchenwald1945-04-11Bigarrena abizena Zamalloa zuela ere ageri da. Jaiotzez Balmasedakoa zela ere ageri da.169Pascual AzurmendiPedro1907-04-29AbartzuzaNafarroa1943-01-24SachsenhausenPasai Donibaneko bizilaguna (Gipuzkoa)170Pérez MartinezJulio1921-09-26GaldamesBizkaia1943-09-04Buchenwald / Mittelbau1945-04-15171Pineda AntonaAntonio1908-10-23BilboBizkaia1944-08-28Dachau / Rheinbach (espetxea)1945-04-28172Ponti PérezFelix1899-09-06GasteizAraba1943-01-25Sachsenhausen / Buchenwald1945-04-26173Prior MarcoJulian1902-02-17DonostiaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme1945-05-02174Retes de Llanteno RespaldizaAntonio1911-07-05GasteizAraba1944-08-28Dachau1945-04-29175Rodero ArenillasTeodosio1910-05-20CisnerosPalencia1944-05-24NeuengammeBilboko bizilaguna (Bizkaia)176Sáez IzaguirreFacundo1917-10-20DonostiaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme177Sáez RíosJesus1887-04-16Uruñuela / SomaloErrioxa1943-01-25Sachsenhausen1945-05-03Bilboko bizilaguna (Bizkaia)178Sagarzazu AguirreClemente1915-02-14HondarribiaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme1945-05-02179San Vicente ArrietaAmbrosio1902-12-18GasteizAraba1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1945-05-04180Sanz CalvoPedro1918-09-16BilboBizkaia1944-06-01Dachau1945-04-24181Saribiarte ElguezuaIñaki1912-04-26DonostiaGipuzkoa1942-06-18Dachau1945-04-29Getxoko bizilaguna (Bizkaia)182Tapia UriarteMiguel1900-04-23BilboBizkaia1944-07-05Dachau183Tellechea ArangurenFrancisco1897-10-31BaionaLapurdi1944-01-19Buchenwald1945-04-29Jaiotzez donostiarra (Gipuzkoa)184Tellechea OchandorenaJose1883-06-08SaldiasNafarroa1944-08-28Dachau / Mauthausen1945-05-06185Udave MorenoErnesto1889-02-16AlesancoErrioxa1944-08-28Dachau / Mauthausen1945-05-06Andoainen jaiotakoa (Gipuzkoa) eta Erandioko bizilaguna zela zioen186Urgoit FanoMauricio1905-06-13BilboBizkaia1944-02-05Buchenwald1945-04-12187Viñegra DelgadoJose1897-09-17Miranda EbroBurgos1944-08-06BuchenwaldDonostiako bizilaguna (Gipuzkoa)188VivieMarie1903-04-05BiarritzLapurdi1944-04-04Ravensbrück / Sachsenhausen1945-05-18 Espainiako errefuxiatua izateagatik deportatu zuten, eta baldintza hori aplikatu zitzaion Luis Michelena errefuxiatuarekin ezkonduta egoteagatik189Zudaire MenezoEnrique1911-07-30TolosaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme / Ravensbrück1945-05-01

 Hildakoak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, hildakoak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak190Aborruza IbargurenDomingo1884-02-17Abanto-ZierbenaBizkaia1944-08-28Dachau1944-12-10191Aguirrebeña BarrachaurreAdolfo1891-07-04BilboBizkaia1943-01-24Sachsenhausen192Alcoz MaeztuEloy Amado1897-09-13Aguilar Kodes Nafarroa1943-01-24Sachsenhausen1945-01-01193AngladaLuis1910-06-21EtxalarNafarroa1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1944-09-05194Antoñana LópezSimón1903-10-28Los ArcosNafarroa1944-08-28Dachau1945-02-15Bilboko bizilaguna (Bizkaia)195ArreseValentín1910-05-05JaurrietaNafarroa1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1944-10-11196Artola IturraranAurelio1882-05-27LekeitioBizkaia1944-08-28Dachau1945-03-29197Ascasibar IriondoPascual1903-05-07ElgetaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme1945-04-17198Atxalandabaso ArraizMario1896-06-28PortugaleteBizkaia1944-05-24Neuengamme / Bergen-Belsen1945-03-18199Axpe SagastaPedro1907-09-20BergaraGipuzkoa1944-08-28Dachau1944-12-18200Beguery ArrillagaLuis1913-07-03DonostiaGipuzkoa1944-08-20Buchenwald1945-01-01201Bellugue PierreFernand1892-09-18DonostiaGipuzkoa1943-10-18Mauthausen1944-05-30202Busto OcaMariano1896-12-01Cuzcurrita del Río TirónErrioxa1944-01-29Buchenwald1944-04-05Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)203Dansot SarasolaAndré1920-03-11BilboBizkaia1943-09-04Buchenwald1944-02-06204Escartín BurgorgueJavier Jose1907-02-26DonostiaGipuzkoa1944-04-08Mauthausen1944-05-19205Gaztelumendi BilboLorenzo1909-01-03DurangoBizkaia1944-07-18NeuengammeEzezaguna206Goñi AyestaránHiginia Luz1906-01-11ZiraukiNafarroa1943-01-27Auschwitz1943-05-01207Haltzuet AltzateFrancisca Ramona1908-08-29BeraNafarroa1943-09-02Ravensbrück1945-04-12208Ibáñez IzcoLorenzo1885-09-05IruñaNafarroa1944-08-28Dachau1945-01-15209Irurzun AlcaideTomas1905-12-20AlloNafarroa1944-01-19Buchenwald1944-05-11210Irusta MugarzaJose Maria1908-11-17DebaGipuzkoa1944-08-28Mauthausen1944-09-13211Jorge YoldiRamiro Ernest Tiburcio1920-08-11DonostiaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme1944-12-29212Juanas OteroElias1906-02-16MadrilMadril1944-01-19Buchenwald1945-01-01Bilboko bizilaguna (Bizkaia)213Lago CachoJuan1881-03-08LaredoKantabria1944-08-06Buchenwald1944-11-12Bilboko bizilaguna (Bizkaia)214Larburu OdriozolaJuan Manuel1912-08-20HernaniGipuzkoa1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1944-04-05215Lazcano GiaCamilo1909-03-13BaztanNafarroa1944-07-05Dachau / Flossenbürg1944-10-25216Lekuona BeitiaAnjel1913-03-01BusturiaBizkaia1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1945-04-09217LebouchSimonne Paquita1923-08-28DonostiaGipuzkoa1943-12-07Auschwitz1943-09-12Judua, Holokaustoaren biktima218Manescau GavelleJean Edouard1903-10-19BilboBizkaia1944-06-04Bergen-Belsen1945-04-00219MartiarenaManuel1904-05-31DonostiaGipuzkoa1944-01-19Buchenwald / Mittelbau1945-03-20220Martin RodríguezAngel1915-08-03BilboBizkaia1942-07-06Auschwitz1942-08-30221Miguel BermejoJuan1905-08-17LantzNafarroa1944-06-20Dachau1944-12-27222Nicolas MiruriJesus1908-12-24VianaNafarroa1944-08-28Dachau / Neuengamme1944-12-17223Núñez BergarecheJesus1892-08-31BilboBizkaia1943-02-00Sachsenhausen1944-07-00224Pascual GuerraJulian1919-02-13Oion / GorribustoAraba1944-01-121944-12-10Schwetzingen-go (Alemania) ospitalean sartu zuten 1944-01-12an. Frantziako Errepublikak “deportazioan hila” izendatu zuen225Perez OrdunaEustasio1887-03-29UztarrotzeNafarroa1944-08-28Dachau / Mauthausen1944-11-10226Retegi EtxeberriaBixente1908-11-02IrunGipuzkoa1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg1944-05-23227Sansiñena IribarrenFelipe1904-12-19EtxalarNafarroa1944-05-24Neuengamme1945-01-28228Sanzberro EtxeberriaMaria Josefa1895-09-22OiartzunGipuzkoa1944-08-28Dachau / Ravensbrück / Sachsenhausen / Ravensbrück1944-11-13Heriotza data Frantziako Errepublikak ezarri zuen229Urzai ArnalTomas1917-02-28BilboBizkaia1944-07-05Dachau / Flossenbürg1945-01-01230Zarandona KareagaJuan Antonio1917-07-06SestaoBizkaia1944-05-24Neuengamme1944-05-26231Zarandona FernandezFrancisco Juan1890-04-28PortugaleteBizkaia1944-05-24Neuengamme1944-09-00232Zubizarreta LazkanoTomas1907-04-15ZumaiaGipuzkoa1944-05-24Neuengamme / Bergen-Belsen1945-02-10Irungo bizilaguna (Gipuzkoa)

 Desagertuak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, desagertuak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak233AguirreJose Luis1921-09-12BilboBizkaia1942-02-05GriniGriniko esparrutik (Norvegia) Alemaniara bidali zuten 1942-04-25ean234Castro (De)Luis1908-04-01GernikaBizkaia1943-07-12Sankt Georgen-Bayreuth (espetxea)1945-04-20235Cordón MuroPrimitivo1898-12-09AusejoErrioxa1944-08-06BuchenwaldEuskal herrian bizi zen (zehaztu gabe)236Fernández TellituEmilio1924-02-05BilboBizkaia1945-01-17Buchenwald237Gabari EspinalLucio1907-07-07OliteNafarroa1944-01-19Buchenwald / Flossenbürg238Garcíaserrano ReteguiVictor1916-08-23BeraNafarroa1944-04-24Neuengamme239Gastón GanuzaDemetria1907-12-22MuesNafarroa1943-04-28Ravensbrück1945-04-09Dupuy ezkontza abizenarekin erregistratu zuten, 1945ean askatu zuten.240LesburgeresJesusa1917-01-04EugiNafarroa1941-01-27Dachau / Ravensbrück /
Neuengamme1945-05-05Nazioarteko Gurutze Gorriak askatu zuen241LucasLuis1918-02-27BilboBizkaiaGross-Rosen / Flossenbürg242Martiarena AmanteguiJose1912-10-05IrunGipuzkoa1944-05-24Ravensbrück1945-04-20Desagertua / Heriotza egiaztatzeko frogarik gabe243NavarroAntonio1916-09-08BilboBizkaia1944-01-24Buchenwald244ParedesAlfonso1914-09-13TrapagaranBizkaia1943-03-24Dachau245Paredes RodríguezLuis Abel1911-06-21TrapagaranBizkaia1943-01-24Sachsenhausen / Mauthausen246ZamoraBernardo1918-08-20TuteraNafarroa1944-08-20Buchenwald
 Deportazioan ihes egindakoak 
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako euskal herritarrak. 1942-1945, deportazioan ihes egindakoak abizenakizenajaiotze dataherrialurraldeadeportazio dataesparruakazken dataoharrak247Boyo SomozaTomas1896-03-07BilboBizkaiaDachau1944-06-30248Garay MartinezRamon1921-11-07Abanto-ZierbenaBizkaiaDachau1944-08-10249González MoralesVictor Eugenio1913-11-13TolosaGipuzkoa1944-01-17250Ruge ParadellaAndre Hugo1915-05-12IruñeaNafarroaDachau1944-08-21251Urcelay EriceJose Manuel1900-03-19?BilboBizkaiaDachau1944-08-00252Veiga UzcatiMartin1907-10-08BarakaldoBizkaiaDachau1944-06-30253Zuazo del PuertoRamon1917-04-08IrunGipuzkoaDachau1944-09-22 

 Bibliografia 

 Etxahun Galparsoro, Josu Chueca (2020) Euskaldunen deportazioa Hirugarren Reicheko esparruetara (1940-1945). Gasteiz, Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutua (online argitalpena).
Etxahun Galparsoro (2020) Bilbao en Mauthausen: memorias de supervivencia de un deportado vasco, Bartzelona, Crítica. 86.
Urko Apaolaza (2020) «Mauthausen, euskal deportatuen hiltegia» in Argia 2685 zk., 22-26. or. ISSN 0213-909X.
Mixel Esteban (2007) Regards sur la Seconde Guerre Mondiale en Pays Basque. Donostia, Elkar. ISBN: ‎ 978-8497835497.
Jose Chueca (2006) Gurs, el campo vasco. Tafalla, Txalaparta arg. .
 Benito Bermejo, Sandra Checa (2006) Libro memorial: españoles deportados a los campos nazis (1940-1945). Madril, Ministerio de Cultura. ISBN: 978-8481812900.
Eduardo Pons Prades (2005) El holocausto de los republicanos españoles: vida y muerte, en los campos de exterminio alemanes (1940–1945). Bartzelona, Ed. Belacqua. ISBN: 978-8496326248.
 Michel Reynaurd (koord.) (2004). Livre-Mémorial des déportés de France arrêtés par mesure de répression et dans certains cas par mesure de persécution 1940-1945. Paris, Tirésias Éd. ISBN: ‎ 978-2915293050.
 Montserrat Roig (1999) Els catalans als camps nazis. Bartzelona, Edicions 62. ISBN: 978-8429776195.
Manuel Rázola (1969) Triangle Bleu: Les Républicains espagnols à Mauthausen, Paris, Gallimard. .

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Kanpo estekak 

 Karmelo Vivanco, film dokumentala, Los esclavos vascos del III Reich (2002).
 Buscador de españoles deportados a campos de concentración (PARES).
Fondation pour la mémoire de la déportation.

Kategoria:Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Kategoria:Nazien gerra krimenak
Kategoria:Kontzentrazio-esparru nazietatik bizirik ateratako jendea
Kategoria:Kontzentrazio-esparru nazietan hildako jendea