Arizkuren

ArizkurenEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. Artzibar ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak arizkurendarrak dira.

 Izena 
Arizkuren toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Arizcuren (1366)
 Arizcuren (1534)
 Arizcuren (1767)
 Arizguren (1800)
 Arizcuren (1802)
 Arizcun (1829)
 Arezkuren (1966)
 Arizkuren (1996)

 Geografia 
Arizkuren Artzibarran dago.

 Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan. 

 Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

 Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 

Ez da 1366ko etxeen zenbaketan agertzen, baina bai 1379ko Ezpeletako Baxenabarreko familiaren dokumentu batean, Arizkuren herriari buruzkoa dela uste baitugu. Dena dela, beste dokumentu batzuekin baieztatu beharko da herriko dokumentazioan agertzen dela.

Su edo etxeen zenbaketetan, 1514ko bitik 1553ko bostera igaro zen, eta 1819ko hiruretara jaitsi zen. Biztanleria handiena 1786an izan zen, 30 pertsonarekin, eta 1858an, 24rekin. Ondoren, 1950eko hamarkadan erroldatutakoak desagertu arte jaitsi zen. 1990eko hamarkadaren amaieratik berriro populatu da, eta Olozi eta Uliberri bezalako ibilgailuarekin sartzeko bide bakarra lurra da.

Bertara bizitzera joan direnak, bizitza integral bat eratu nahi duen proiektu bat sortu dute; naturari esker eta naturarekin bat egiteko lan egiten dute. Taldearen beharrak autogestioaren bitartez asetzea da beraien helburua... elkarlanean, auzolanean. Berdintasunerako giza-harreman horizontala da beraien oinarria eta batzarren bitartez antolatzen dira.

 Demografia 
 biztanle zituen Arizkurenek.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020121516161311131516201816132224131520171614

 Kultura 
 Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Hegoartzibartar aldaera). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Artzibar
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Artzibarko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Artzibarko lekuak