Kontsonante multzo

Hizkuntzalaritzan, bata bestearen osteko kontsonante sekuentziak kontsonante multzo edo kontsonante talde deitzen dira. Ingelesez, adibidez, splits hitzan /spl/ eta /ts/ kontsonante taldeak dira. Euskaraz, ostrukentzat hitzak bi kontsonante talde ditu: /str/ eta /ntʃ/.

Hizkuntzalari batzuen arabera, silabaren barruan gertatzen diren kontsonante multzoei soilik aplika dakieke terminoa. Beste batzuek diotenez, kontzeptua erabilgarriagoa da silaba mugen arteko kontsonante sekuentziak biltzen dituenean. Lehengo definizioaren arabera, extra hitzaren kontsonante multzorik luzeenak /ks/ eta /tr/ lirateke; bigarrenak /kstr/ onartzen du, fonetikoki [kst̠ɹ̠̊˔ʷ] barietate batzuetan.

 Fonotaktika 
Erregela fonotaktikoak desberdinak dira hizkuntza batetik bestera, eta ondorioz hizkuntza bakoitzean gerta daitezkeen kontsonante taldeak alda daitezke.

Hizkuntza asko ingelesa baino murriztaileagoak dira kontsonante multzoei dagokienez. Askok kontsonante multzoak debekatzen dituzte erabat. Hawaiiera, malayo-polinesiar hizkuntza gehienak bezala, era honetakoa da. Japoniera ia hauek bezain zorrotza da, baina sudurkari edo hurbilkari gehi kontsonante baten segida ahalbidetzen du, Honshū [hoꜜɰ̃ɕɯː] (Japoniako uharte handienaren izena), eta Tōkyō [toːkʲoː] izenetan bezala. Arabiera estandarrak hitz hasierako kontsonante multzoak eta beste posizioetako bi kontsonante baino gehiagoko multzoak debekatzen ditu. Beste hizkuntza semitiko batzuek ere hala egiten dute, nahiz eta hebreera israeldar modernoak hasierako bi kontsonanteko multzoak (adibidez, pkak "txanoa"; dlaat "kalabaza") eta marokoar arabierak, berbereraren eraginez, hainbat kontsonanteren sekuentziak onartzen dituen.

Eskalaren beste muturrean, Georgiako kartveliar hizkuntzek kontsonanteen multzokatzea erabat onartzen dute. Georgieraz, lau, bost edo sei kontsonantez osatutako multzoak ez dira arraroak —esate baterako, /brtʼqʼɛli/ 'laua', /mt͡sʼvrtnɛli/ 'entrenatzailea' eta /prt͡skvna/ 'zuritu'— eta atzizki gramatikalak erabiltzen badira, zortzi kontsonanteko multzoak ere gertatzen dira —/ɡvbrdɣvnis/ 'gu harrapatzen ari da'. Kontsonanteak ezin dira silabaren nukleo gisa agertu georgieraz, beraz silaba hori CCCCCCCCVC gisa aztertzen da. Eslaviar hizkuntza askotan bata bestearen osteko kontsonante kopuru handia ager daiteke, esaterako, eslovakieraz štvrť /ʃtvr̩tʲ/ 'laurden' eta žblnknutie /ʒbl̩ŋknutje/ 'erori' eta eslovenierako skrbstvo /skrbstʋo/ 'ongizatea'. Hala ere, /r/ eta /l/ kontsonante urkariek silaba nukleoak osa ditzakete mendebaldeko eta hegoaldeko eslaviar hizkuntzetan eta fonologikoki bokal gisa joka dezakete kasu hauetan.

Ekialdeko Asiako hizkuntzetan kontsonante multzoak murriztu eta sinplifikatzeko joera egon da, hala nola txinera eta vietnameran.Txinera zaharrak bazituen /r/ edota /l/ kontsonante multzoen osagai bezala, txinera ertainean eta gaur egungo mandarin txineran iraulketa eragin zutenak. 江 hitza, mandarinez /tɕiɑŋ˥/ eta kantoneraz /kɔːŋ˥⁻˥˧/ irakurria, txinera zaharrean *klong edo *krung bezala berreraiki dute Zhengzhang Shangfang, William H. Baxter eta Laurent Sagart bezalako sinologoek. Gainera, /tk-/ eta /sn-/ bezalako hasierako kontsonante multzoak txinera zaharraren azken berreraiketan aztertu ziren, eta batzuk txistukari sabaikaritu gisa garatu ziren. Txinera zaharreko kontsonante multzoen beste elementu zenbait koda eta koda-osteko kokapenetan aztertu dira. "Irteera" tonudun silaba batzuek kognatuak dituzte "sarrera" tonudun silabetan, zeinak /-p/, /-t/, /-k/ bezala agertzen baitira Txina erdiko eta hegoaldeko barietateetan. Irteera tonua koda-osteko /s/ txistukari bezala aztertu izan da. Silaben amaierako /-ps/, /-ts/, /-ks/ multzoak sortu ziren orduan. Gero, multzo hauek /-ts/ edo /-s/ bihurtuz sinplifikatu eta azkenik guztiz desagertu ziren, barietate modernoagoetan diptongazio elementuak utziz. Vietnamera zaharrak hitz hasierako kontsonante multzoen inbentario aberatsa zuen ere, baina hauek poliki-poliki ekineko kontsonante soilekin bateratu ziren vietnamera ertainean, eta batzuk sudurkari sabaikaritu bihurtu dira.

 Maileguak 
Maileguetan gertatzen diren kontsonante multzoek ez dute zertan helmuga-hizkuntzaren fonotaktikak ezarritako kontsonante multzoen baldintza edo murriztapenak jarraitu. Desagertutako ubykh hizkuntzak adyghe-tik mailegatutako psta 'hozitu' hitzak helmuga hizkuntzaren hitz hasierako bi kontsonanteen muga urratzen du. Halaber, ingelesezko sphere /ˈsfɪər/ 'esfera' eta sphinx /ˈsfɪŋks/ 'esfinge' greziar maileguek hitz-hasieran bata bestearen osteko bi igurzkari ez agertzeko araua urratzen dute.

 Multzoen maiztasuna 
Kontsonante multzoen banaketa ez da berdina hizkuntza batetik bestera. Kontsonante multzoak ozentasun sekuentziazio printzipioaren eta honen antzeko ereduen arabera osatzen dira askotan. Honen arabera, multzo bateko kontsonante bat silabaren bokaletik zenbat eta hurbilago egon, orduan eta ozentasun maila altuagoa izango du kontsonanteak. Multzo mota ohikoenen artean, silaba ekineko muta cum liquida edo leherkari-urkari sekuentziak daude, thailandieraz adibidez (/pʰl/, /tr/ eta /kl/ kasu). Beste ohiko kontsonante multzo batzuk hasierako leherkari-hurbilkari (adibidez thai /kw/) eta hasierako igurzkari-urkari (ingelesezko /sl/) sekuentziak dira. Arraroagoak dira ozentasun sekuentziazio printzipioaren kontra doazen kontsonante multzoak, hala nola protoindoeuroparreko /st/ eta /spl/ bezalako sekuentziak (ondorengo hizkuntza askok mantendu dituztenak, ingelesa barne). Zenbait kontsonante haien kokapenaren arabera gehiago edo gutxiago agertzen dira kontsonante multzoetan. Taiwango tsou hizkuntzak /tf/ bezalako hasierako multzoak ditu, eta horrek ez du ozentasun sekuentziazio printzipioa urratzen, baina, hala ere, ezohikoa da /f/ ezpain-horzkaria bigarren posizioan egotea. /mx/ taldea ere arraroa da, baina мха (/mxa/) bezalako errusierazko hitzetan gertatzen da.

Silaba kodako kontsonante multzoak ez dira hain arruntak, baina printzipio berdinak jarraitzen dituzte. Multzoa hasteko segmentu ohikoena urkari, hurbilkari edo sudurkari bat da eta amaitzekoa igurzkari, afrikatu edo leherkaria, hala nola ingelesezko world /wə(ɹ)ld/ 'mundu'. Berriro ere, salbuespenak daude, hala nola ingelesez lapse /læps/ 'tarte'.

 Euskaraz 
Euskal hizkuntzan kontsonante multzo zenbait aurki daitezke, batez ere hitz (talde, moztu, asko, onddo, etab.) erdian eta silaba kodan (beltz, bart, antz, geurtz, etab.). Silaba ekinean herskari + urkari taldeak aurki daitezke gaur egun (trebe, praka, fresku, plaza, etab.) baina garai zaharragoetan ez zegoen silaba ekineko kontsonante multzorik euskaraz.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kontsonanteak