John Donne

John Donne (Londres, 1572ko urtarrilaren 22a – ibidem, 1631ko martxoaren 31) ingeles olerkari, militar eta idazkaria izan zen, Isabel I.a erreginaren (1559-1603), Jacobo I.a erregearen (1603-1625) eta bere seme Karlos I.aren (1625-1642) garaiko poeta metafisiko ingeles garrantzitsuena. Poesia metafisikoa, gutxi gorabehera, Espainiako Urrezko Mendeko poesia kontzeptistaren baliokidea da. Bere lanak honako hauek biltzen ditu: maitasunezko poesia, erlijiosoa, itzulpenak, epigramak, elegiak Ovidioren Amodioen imitazio-tradizioaren arabera (hau da, maitasunezko poemak dira), abestiak eta sermoiak prosan.

 Karrera 

 Lehen urteak 
Donne Londresen jaio zen 1571 edo 1572an, familia katoliko errefusatzaile batean, erlijio hori Ingalaterran legez kanpokoa zenean. Donne sei anai-arrebetatik hirugarrena izan zen. Bere aita, John Donne ere deitua, Elizabeth Heywoodekin ezkonduta zegoen. Jatorri galestarrekoa zen, eta Londresko Cityko Ironmongers Companyko zaindaria. Gobernuaren arreta saihesten zuen erlijio-jazarpenaren beldurrez.

Aita 1576an hil zitzaion, Donnek lau urte zituenean, eta ama, Elizabeth, haurrak bakarrik hazteko ardurarekin utzi zuen. Heywood ere erromatar familia katoliko errekusatzaile batekoa zen, John Heywood antzerkigilearen alaba eta Jasper Heywood apaiz jesuita eta itzultzailearen arreba. Tomas Mororen iloba zen. Senarra hil eta hilabete batzuetara, Donneren ama John Syminges doktorearekin ezkondu zen, alargun aberats bat eta hiru seme-alaba.

Donnek heziketa pribatua jaso zuen. Ez dago froga egokirik jesuiten eskolak jaso zituela baieztatzeko. 1583an, 11 urte zituela, Hart Hallen hasi zituen ikasketak, gaur egun Hertford Collegen, Oxforden. Han hiru urtez ikasi ondoren, Cambridgeko Unibertsitatean onartu zuten Donne, eta han beste hiru urtez ikasi zuen. Donnek ezin izan zuen bi erakundeetako titulu bat lortu katolizismoagatik, uko egin baitzion graduatzeko eskatutako Nagusitasun Zinari. 1591n Thavies Inn eskola juridikoan ikasle bezala onartua izan zen, Londresko Inns of Chanceryetako batean. 1592ko maiatzaren 6an Lincoln 's Inn-en onartua izan zen, Inns of Court-eko batean.

1593an, Espainiako Armadaren porrotetik bost urtera, eta gerra anglo-espainol etengabean (1585-1604), Isabel erreginak Ingalaterrako Elizaren disidentzia sektarioaren aurkako lehen lege ingelesa aldarrikatu zuen, "An Act for reduce aining Popish recusants" izenekoa. Bertan, "errefusatzaile papistak" honela definitzen ziren: "eliza, kapera edo otoitz-leku arruntetara ez joateagatik kondenatuak, han jainkotiar zerbitzua entzutera, baizik eta ordura arte zentzu horretan aldarrikatutako eta ezarritako lege eta estatutuen aurka egiteari uko egiteagatik". Donneren anaia ere, Henry, unibertsitateko ikaslea zen 1593an atxilotua izan aurretik apaiz katoliko bati, William Harringtoni, aterpea eman eta Newgateko espetxean hiltzeagatik izurri bubonikoaren ondorioz, eta horrek Donne bere fede katolikoa zalantzan jartzera eraman zuen.

Bere heziketan eta ondoren, Donnek bere herentziaren zati handi bat emakumeetan, literaturan, denbora-pasetan eta bidaietan gastatu zuen. Donnek nora bidaiatu zuen ez du zehatz-mehatz zehazten, baina Europa zeharkatu zuen. Geroago, Essexeko kondearekin eta Sir Walter Raleighekin batera borrokatu zuen espainiarren aurka Cadizen (1596) eta Azoreetan (1597), eta Espainiako intsignia ontziaren, San Feliperen, galeraren lekuko izan zen. Biografo zaharrenaren arabera,

... ez zen Ingalaterrara itzuli harik eta urte batzuk eman zituen arte, lehenik Italian eta gero Espainian, non herrialde horiei buruzko ohar baliagarri asko egin zituen, bere legeak eta gobernu-era, eta ezin hobeto itzuli zen bere hizkuntzetan. - Walton 1888, 20. or.

25 urterekin ondo prestatuta zegoen bilatzen ari zen karrera diplomatikorako. Sir Thomas Egerton Zigilu Handiko Lord Zaindariaren idazkari nagusi izendatu zuten, eta Londresko Egerton, York House, Strand etxean kokatu zen, Whitehall jauregitik gertu, orduan Ingalaterrako gizarte-zentrorik eraginkorrena.

 Gazteria 
Donne gaztearen lana nabarmena da bere estilo errealista eta sentsualagatik, eta poema eta abesti asko biltzen ditu, baita bertso satirikoak ere; bere metaforen hizkuntza dardaratiak eta konplexuak aurrekoengandik eta bere garaikide gehienengandik bereizten du.

Izaak Waltonek, bere lehen biografoak, gazte libertino bezala deskribatzen du. Hala ere, jakintsuek uste dute hau Donne zahar eta elizgizon batek emandako irudia izan daitekeela, mutil lizuna apaiz serio eta helduarengandik ahalik eta ondoen bereizteko modu bat. Teologia ikasi ondoren, anglikanismora bihurtu zen 1590eko hamarkadan.

 Anne Morerekin ezkontzea 
Sir Thomas Egerton gorteko kide nabarmenaren idazkari-postua lortu zuen, baina Anne More Egertonen ilobarekin maitemindu zen, eta harekin ezkondu zen ezkutuan 1601ean. Hamabi seme-alaba izan zituzten, eta horietatik zazpi bakarrik iritsi ziren helduarora. Anne Moreren aitaren baimenik gabe isilpeko ezkontzak esan nahi zuen Donnek ahaztu egin behar izan zuela bere karrera profesionalean aurrera egiteko itxaropen oro: aitaginarrebak zer gertatu zen jakin zuenean, bere eragina erabili zuen Donne eta bere bi lagun kartzelan sartzeko, bata zeremonia egin zuena eta bestea lekuko izan zena. Ez ziren luzaroan egon preso. Egertonek Donne kaleratu zuen, urte horretan bertan Brackley barrutiko diputatu (parlamentuko kide) bihurtu zena. Garai honetan idatzi zituen bere bi "Urteurrenak": An Anatomy of the World (1611) eta Of the Progress of the Soul (1612). Bi poemek Erdi Aroko eta lehen Errenazimentuko gauzen ordenan zuen konfiantza erakusten dute, Errenazimenduaren bigarren erdiak eta XVII. mendearen hasierak ekarritako ziurgabetasun politiko, zientifiko eta filosofikoarekin kontrastean.

Kartzelatik irtetean, Donne aitaginarrebarekin eta emaztearekin bildu zen, eta lehengusuaren lursail batean finkatu ziren, Surreyko konderrian. Bikoteak zailtasun ekonomiko ugari izan zituen 1609an Donnek emaztearen ezkonsaria jaso zuen arte, aitaginarrebarekin adiskidetu zenean. Bere familia gero eta handiagoak erregearen mesedeak bilatzera behartu zuen, eta, beraz, 1610 eta 1611 artean, katolizismoaren aurkako bi pieza idatzi zituen, Pseudo-Martyr eta Ignatius his Conclave, bere familiako kide asko, ama tartean, oraindik katolikoak ziren arren. (Bigarren izenburuan Galileo aipatzen da eta, dirudienez, bere izena ingelesezko testu literario batean agertzen den lehen aldia da.) Jakobo erregeari bi testuak gustatu zitzaizkion, baina uko egin zion eliz karguak ez ziren beste ezer eskaintzeari. Donnek ez zituen onartu nahi izan, baina, ekonomia eta bere buruarekiko borroka garai luze baten ondoren, non bi aldiz parlamentuko kide izan zen (1601 eta 1614an), azkenean erregearen nahiei amore eman eta apaiz anglikano ordenatua izan zen 1615ean. Bere poesiak tonu sakonagoa hartu zuen Anne emaztea 1617ko abuztuaren 15ean hil ondoren; bereziki bere "soneto sakratutzat" (Holy Sonnets) jotzen direnak.

Kargua hartu ondoren, Donnek lan erlijioso ugari idatzi zituen, hala nola Devotions Upon Emergent Occasions (1624) eta hainbat sermoi, horietako asko bizirik zeudela argitaratuak izan zirenak eta 160 kontserbatzen direnak. Elokuentziaren maisutzat jotzen zen eta bere estilo bakarrak bere garaiko predikari handienetako bat bihurtzen lagundu zion. 1621ean, Donne San Paulo (Saint Paul 's Cathedral) katedraleko dean izendatu zuten, 1666ko sutean suntsitutako Londresko katedral gotiko zaharra, eta kargu hori bete zuen hil zen arte. Gaixotasun larri bat hartu zuen 1623an, eta bertan idatzi zuen Devotions Upon Emergent Occasions.

 Heriotza 
1631ko otsailaren 25ean bere azken sermoia predikatu zuen San Pauloko katedraleko dean bezala, Death 's Duell bezala ezaguna, bere entzuleek bere hiletaren sermoi bezala interpretatu zutena. Ondoren, bere kamerara erretiratu zen, eta erretratu bat egiteko agindu zion. Erretratu horretarako, 1631ko martxoaren 14an hil ondoren lurperatu zuten mortajan bilduta pausatu zen.

San Pauloko katedralean lurperatu zuten. John Donneren jatorrizko monumentua, Nicholas Stonek lagundua, salbatu zuten eta katedral berrian dago gaur egun.

 Estiloa 
John Donne "adigai" (conceit) maisutzat hartzen da. Kontzeptu horrek objektu bat (irudia) eta ideia bat (esanahia) konbinatzen ditu, metafora bat osatuz, eta, oro har, harreman harrigarri bat ezartzen du bi elementuen artean, bitxia eta, batzuetan, erromesa. Bere testu askotan, kontzeptuak bata bestearekin kateatuta daude, eta horrela "hedatutako kontzeptua" (extended conceit) deitzen dena sortzen da. Petrarcaren estiloari lotutako beste poeta isabeldar batzuen metaforen kontrara, metafora petrarkistak modu monotonoan errepikatzen baitituzte (hala nola arrosa masailen gorritasunagatik, perlak hortzengatik, liliengatik edo elurra larruazalaren zuritasunagatik edo urrezko hariak ileengatik), poeta metaforek erabilitako metaforek sakontasun handiagoa lortzen dute objektu erabat desberdinak ideia berriekin erlazionatzean. Adibide ospetsu bat A Valediction: Forbidding Mourning-etik atera daiteke, non Donnek bi maitaleren arteko bereizketa adierazten duen konpas baten hanken irudiarekin. Bere poesiak ere esperimentazio metrikoarekiko joera handia erakusten du.

Donneren poesiaren ezaugarri nagusiak bere adimen bikaina, kontzeptu berrien arduraduna, paradoxak, hitz-jokoak eta analogia sotil eta distiratsuak dira. Bere poemak ironikoak eta zinikoak izan ohi dira, batez ere bere gaztaroko urteetan ustez idatzitako poemetan gizakiaren motiboak eta maitasuna jorratzen dituenean. Maitale leialak batzen dituen benetako maitasuna, heriotza (bereziki gaztetan eta emaztea hil ondoren) eta erlijioa dira bere poemetan gai komunak.

 Aipua 

 Poesia 

 Poems (1633). Bere poemak eskuz idatzitako bertsioetan zabaldu ziren bere lagun eta ezagunen artean, baina ez ziren liburu moduan argitaratu bere seme Johnek 1633an prestatutako edizioan hil zen arte.
 Poems on Several Occasions (1719)
 Love Poems (1905)
 John Donne: Divine Poems, Sermons, Devotions and Prayers (1990)
 The Complete English Poems (1991)
 John Donne 's Poetry (1991)
 John Donne: The Major Works (2000)
 The Complete Poetry and Selected Prose of John Donne (2001)

 Prosa 

 Six Sermons (1634)
 Fifty Sermons (1649)
 Paradoxes, Problemes, Essayes, Characters (1652)
 Essayes in Divinity (1651)
 Sermons Never Before Published (1661)
 John Donne's 1622 Gunpowder Plot Sermon (1606)
 Devotions Upon Emergent Occasions and Death's Duel (1623)

Erreferentziak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Londrestarrak
Kategoria:Ingalaterrako poetak
Kategoria:Ingelesezko idazleak
Kategoria:XVII. mendeko idazleak
Kategoria:Ingalaterrako anglikanoak
Kategoria:Londresen hildakoak
Kategoria:Urdaileko minbiziaren ondorioz hildakoak
Kategoria:Santu anglikanoak