Charleville (Ardenak)

Charleville Frantziako udalerri ohia da, Ardenak departamenduan dagoena , Grand Est eskualdean .

Charleville-Mézières bihurtu zen 1966an, bost udalerri desberdin batu ondoren (Mézières, Mohon, Etion, Montcy-Saint-Pierre ). Charleville Arthur Rimbaud (1854-1891) poeta frantziarraren sorlekua da.

 Charlevilleko historia 

 Charleville Fundazioa : printzerria eta dukerria 
alt=|ezkerrera|thumb| Charlevilleko plano ideala, 1625. urteko grabatua, Ardeneko Museoko bildumak
XVI. XVI.1606ko maiatzaren 6an, Charles I. Gonzagak (1580-1637), Neversko eta Retheleko dukea eta, Archesko Printzerriko printze burujabeak, "bere" hiria eraikitzea erabaki zuten. 1608 bere izenaren arabera izendatu zuen: Charleville. Frantziako erresumaren mugetan kokatutako printzerriak, garai artan, Erdi Arotik existitzen zen burgu bat besterik ez zuen, Arches izenekoa, hiri berriak bereganatu zuena zuena. Charles I. Gonzagak hiri ideal bat sortzea zuen helburu, printzipio politikoen eta errenazimentuko ondare urbanistiko eta arkitektonikoaren arabera. Horretarako, Clément II Métezeau arkitektoari deitu zion, Louis Métezeauren anaia, Parisko Place des Vosgeseko arkitektoa. Hirigintza planak antolaketa geometriko eta arrazionalerako nahia erakusten du, baita antzinako inspirazioa ere. Hiriaren erdigunea Place ducalek hartzen du, eta bertatik kale perpendikularrak zeharkatzen ditu lau puntu kardinalen norabidean, cardo eta decumanus elkartzen diren foro erromatarra gogora ekarriz. Ipar / Hego / Ekialde / Mendebaldeko ardatz hauek hiria lau barrutitan banatzen zuren, okupatzen dituzten elizen eta erlijio-ordenen izenak hartzen zituztenak: Saint-Ignace ( jesuiten barrutia), Saint-Sépulcre (Sépulcrines auzoa), Saint-François (frantziskotarren barrutia), Notre-Dame. Hiru hamarkadatan zehar Charles I. Gonzagak bere hiria eraikitzen ikusi zuen: eraikikuntza agintzen du, lurrak banatu ahal izateko loteak eskaintzen ditu, administrazioa, legeria eta zergak ezartzen ditu. Bere hiria populatzeko, merkatariak, artisauak, erlijiosoak erakartzen ditu, pribilegioak eta politika fiskal abantailatsuak emanez, batzuetan doako lurrak edo errentak emanez; baina baita asilo eskubidea sortzen da burgesia eskubidea emanez hainbat delitu edo zorrengatik auziperatuak izan direnei hirira bizi etor daitezen. Hiri dukal berri honek Kontraerreforma Katolikoaren zerbitzurako gotorlekua izan nahi du, Sedanekin, beste hiriburu-printzerri bat baina izaera protestantea duena, lehiatzeko. Charlevilleren garapena ondoan zuen Mézières zuzenarekin ere lehiatzen da, iragan entzutetsua duen herri komertzial eta militarra. Charles I. Gonzagak hiri idealaren proiektua ez zen erabat burutu: 1629an, dukea Italiara abiatu zen bere lehengusua hil ondoren, eta gerra garesti bat egin behar izan zuen eta Mantuako eta Montferrateko printzerriko bere oinordetza aldarrikatzeko. Charlevillek, beraz, ez zuen inoiz izan hasiera batean Ducale plazaren ertzean aurreikusitako Dukearen Jauregirik, ezta Hego-Mendebaldeko barrutian aurreikusitako Notre-Dame katedrala ere. Goi-kargudun batek sortutako hiri ezin hobea denez, Charleville Sabbionetarekin konparatu daiteke, Gonzaga familiako beste kide batek XVI. mendean sortutako.

 XVII-XVIII. mendeak 
alt=|ezkerrera|thumb| Charlevilleko mapa 1796an, Musée de l'Ardenne-ko bildumak

1708an, Charleville errege domeinura erori zen Charles III.a Ferdinand de Gonzague hil zenean : Bavariako Annek, Charles I Gonzaga eta Condé printzesaren biloba, Charleville oinordetzan hartu eta, aldi berean, bere printzerri subirano titulua galdu zuen. 1790ean, hiria barrutiko hiriburu bihurtu zen 1800 arte. Urte berean, departamenduko herri nagusia bihurtu zen epe labur batez, Historique des Ardennes baina prefekturako titulua Mézièresek irabazi zuen. Frantziako Iraultzan, Charlevilleko komunak behin-behinean Libre-Ville edo Libreville izena eraman zuen.

 Apaiz Nagusiaren Ospitalea

Corvisart ospitale ohiak kristauen Miliziako Priory Grand Ospitaleko eta Saint-Louiseko Hôtel-Dieu hurrengoa hartu zuen. Apaizgaitegi Nagusiak 1634ko azaroaren 4an jaso zuen Charles I. Gonzagaren fundatzailearen 3.000 urteko eta betiko urteko liberen errenta, Retheleko Dukerriaren errenta bere gain hartzeko, besteak beste, banaux de Mézières errotetatik, 48 txiro mantentzeko. Ospitaleak dohaintza bereziak ere jasotzen zituen, besteak beste, Cormicy-en-Vermandoiseko biztanleena. 1623ko uztailaren 20an, Charlevillen zeukaten etxea eman zuten, Cormicy etxea izenekoa, diru sarrerak ospitaleko pobreak elikatzeko. Charleville sortu zenean, Charles de Gonzaguek Champagne bere gobernuko hiriei ezarri zien bakoitzak bere etxea eraikitzeko betebeharra.

Apaiz Nagusiko eraikinak, plan handiz eraikitzekoak zirenak, ez ziren baliabide faltagatik amaitu. Pobreei banaketak egiteaz eta gaixoei haien etxeetan laguntza emateaz arduratzen zen. 1742ko irailean, Priory Grand ospitalea Saint-Louis Hôtelek ordezkatu zuen. Establezimendu berriaren sorrera Henri-Louis de Bourbon, Condéko printzearen aita zenari zor zaio, bere lana amaituta ikusi aurretik hil baitzen.

 Arma lantegia

Arma fabrika 1667an sortu zen. Metalurgiako langileak zerga arinetan oinarritutako politika burutsu batek erakarri zituen. 1688tik aurrera, manufakturentzako errege pribilegioa eman zitzaion: lantegia Frantziako errege armadarako suzko armak ekoizteaz aduratuko zen. Pedro Handia tsarrak, Europan zehar egin zuen biran, Charlevilletik pasa zen 1707an arma fabrika bisitatzera. Errege fabrikako armak ezagunak egin ziren (1766 eta 1777 modeloek, Charleville fusila izenaz ziren ezagunak) Hermione itsasontzian egin zen kargamentu bidalketagatik, La Fayette markesa buru zuena eta Estatu Batuen independentzia gerran matxinatu amerikarrak laguntzeko helburu zuena.

 XIX-XX mendeak 
alt=|thumb| Hiria Charlevilleko tranbiak zerbitzatzen zuen 1899tik 1914ra, gero, Alemaniako administrazio militarraren pean, Lehen Mundu Gerra amaitu zen arte. Hemen ikusten dugu Charlevilleko Place de Nevers tranbia horietako bat

 Industria metalurgikoa

Hiria bereziki XIX. eta XX mendean garatu zen  industria metalurgikoari esker. Lantegi eta tailer txiki ugari sortu ziren, hala nola Gailly iltze fabrika, Moreaux burdinola, Jubert fabrika eta Deville fabrikan bihurtu zen Corneau burdinola.

 Arthur Rimbaud

Charleville Arthur Rimbaud poeta ospetsuaren jaioterria da, 1854an Napoléon kaleko 12an jaioa (gaur Pierre Bérégovoy kalea). Charlevillen lurperatuta dago ere, Boutet etorbideko hilerrian. Gaur egun, bi leku daude poetari eskainiak: Arthur Rimbaud museoa eta des Ailleurs etxea.

 Mundu gerren eragina
Hiriak sufritu egin zuen gatazka bakoitzean. 1870eko Gerra Franko-prusiarrean, Sedanen Bigarren Inperioaren gainbeheraren inguruko lekuko izan zen. Lehen Mundu Gerran, Alemaniako administrazio militarraren pean igaro zen gerra amaitu arte, eta Gilermo II.a enperadorearen eta Kronprinzearen (Alemaniako printze oinordekoa) kuartel nagusia izan zen. Bigarren Mundu Gerran, ia erabat hustu zen hiria gatazkaren hasieratik (ebakuazio-agindua nahitaezkoa zen). Nevers plazako auzoa hainbat egunez erretzen egon zen suhiltzaileek esku hartu gabe (gauza bera gertatzen da bonbardatutako XVIII. mendeko sinagogarekin). Mundu-gatazka bakoitzean, hiria eta bere eskualdea "populazio-eremu" (lehen gatazka), hitzez hitz kolonia edo "eremu debekatu" (bigarren gatazka) izendatzen dira, eta horrek ez du errazten ondasunen eta pertsonen hornidura eta zirkulazioa. Ardenak dira, Rin Beherearekin batera, ebakuazio-agindua aplikatzen duen Frantziako departamentu bakarra (departamentuko udalerri bakoitzak Deux-Sèvres herrietako batekin senidetzea zuen). Aldi horretan, departamentuko artxibo gehienak garraiatzen zituen trena bonbardatu egin zuten.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Jean Hubert, Histoire de Charleville: depuis son origine jusqu'en 1854, Charleville, 1854 
  Emile Baudson, Histoire de Charleville depuis sa fondation jusqu'à nos jours (1606-1946), Charleville : imprimerie Anciaux, 1947
  Alain Sartelet, Charleville au temps des Gonzague : portrait d'une cité ducale, Charleville-Mézières : musée de l'Ardenne, 1997
  Alain Sartelet, Charleville-Mézières : la place ducale et la ville de Charles de Gonzague, Lyon : lekuax dits, coll. Parcours du patrimoine, 2012

Kategoria:Frantziako udalerri ohiak
Kategoria:Ardenak