Waalo

Walo () mendebaldeko Afrikako erresuma izan zen, XII-XIX. mendeetan Senegal ibaiaren beheko ibilguan nagusi izan zena.

 Historia 
Bere lurraldeek haranaren zati batzuk hartzen zituzten, baita iparraldean eta hegoaldean ere, Ozeano Atlantikoraino hedatuz. Iparraldean arabiar emirerriak zeuden; hegoaldean, Cayor erresuma; ekialdean, Wolof.

Waalok sistema politiko eta sozial zaila (batez ere bere kasta sistema oso formalizatu eta zurruna) zuen, gaur egun Senegalgo wolof kulturan oraindik etengabeko eragina duena. Erresuma, zeharka hereditarioa izan zen, hiru familia matrilinealek gobernatua: jatorri etniko ezberdinekoak ziren Logar, Tedyek eta Joos familiak hain zuzen ere. Joosarrak serer jatorrikoak ziren. Sineko Erresumakoa zen Lingeer Ndoye Dembak serer klan hau Waalon ezarri zuen. Lingeer Fatim Beye bere amama, dinastia honetako matriarka eta arbasoa da. Familia matrilineal hauek etengabeko borroka dinastikoetan parte hartu zuten brak edo Waaloko errege bihurtzeko, bai elkarren artean eta baita Waaloko estatu mugakideekin ere. Erregina edo errege-printzesa haiei lingeer zioten.

Waalo 1287an sortu zen. NDiadiane Ndiaye agintari sasilegendarioa erresuma honetakoa zen. Pertsonaia misteriotsu honek Wolof Inperioa gobernatu zuen. NDdiadianen agindupan, Wolofek Waalo basailu bihurtu zuen.

Waaloko errege-hiriburua lehenik Ndiourbel (Guribel) izan zen Senegal ibaiaren iparraldeko ertzean, egungo Mauritanian. Gero ibaiaren hegoaldeko ertzean Ndiangué hirira aldatu zuten eta, azkenekoz, Nderrera eraman zuten Guiers aintziraren mendebaldeko ertzean. Waalok esklabista mairuen etengabeko erasoaldiak jasan zituen, baita barnealdeko gerrak ere.

Brakek Seb Ak Baor izeneko nolabaiteko legebiltzar batekin batera gobernatu zuen eta funtzionario eta dignatarioen hierarkia konplexu baten gainean zegoen. Emakumeek goi-karguak zituzten, eta leku nabarmena zuten historia politiko eta militarrean.

Waalok frantsesekin itun onuargarriak sinatu zituen. Hauek bere basea ibaiaren bokaletik gertu Saint-Louis uhartean (oraingo Saint-Louis, Senegal) ezarri zuten. Frantziarrek Waalori, ibaian ontziratzen zen Arabiako goma edo esklabo karga bakoitzeko ordainsariak ordaintzen zitzaizkion, bere merkataritzaren "babesaren" truke. Batzuetan, babes hori ez zen eraginkorra izan, batez ere, Waaloren basailuak, Bethio bezala, independentzia lortu zutenan. Guztira, Waalok 52 errege izan zituen bere sorreratik.

Waalok bere erlijio tradizionala zuen. Goi-klaseak haranean zehar hedatu zen islamera berandu bihurtu ziren, izan ere, brakak ez ziren XIX. mendera arte bihurtu.

 Waaloko erregeak 
Hona hemen John Stewartek African States and Rulers (1989) bere lanean proposaturiko zerrenda.

 # Erregea (brak) Agint. hasiera Agint. bukaera 1 N'Dya-N'Dya 1186 1202 2 Mbang Waad 1202 1211 3 Barka Mbody 1211 1225 4 Tyaaka Mbar 1225 1242 5 unknown 1242 1251 6 Amadu Faaduma 1251 1271 7 Yerim Mbanyik 1271 1278 8 Tyukuli 1278 1287 9 Naatago Tany 1287 1304 10 Fara Yerim 1304 1316 11 Mbay Yerim 1316 1331 12 Dembaane Yerim 1331 1336 13 N'dyak Kumba Sam Dyakekh 1336 1343 14 Fara Khet 1343 1348 15 N'dyak Kumba-gi tyi Ngelogan 1348 1355 16 N'dyak Kumba-Nan Sango 1355 1367 17 N'dyak Ko N'Dyay Mbanyik 1367 1380 18 Mbany Naatago 1380 1381 19 Meumbody N'dyak 1381 1398 20 Yerim Mbanyik Konegil 1398 1415 21 Yerim Kode 1415 1485 22 Fara Toko 1485 1488 23 Fara Penda Teg Rel 1488 1496 24 Tykaaka Daro Khot 1496 1503 25 Naatago Fara N'dyak 1503 1508 26 Naatago Yerim 1508 1519 27 Fara Penda Dyeng 1519 1531 28 Tani Fara N'dyak 1531 1542 29 Fara Koy Dyon 1542 1549 30 Fara Koy Dyop 1549 1552 31 Fara Penda Langan Dyam 1552 1556 32 Fara Ko Ndaama 1556 1563 33 Fara Aysa Naalem 1563 1565 34 Naatago Kbaari Daaro 1565 1576 35 Beur Tyaaka Loggar 1576 1640 36 Yerim Mbanyik Aram Bakar 1640 1674 37 Naatago Aram Bakar 1674 1708 38 N'dyak Aram Bakar Teedyek 1708 1733 39 Yerim N'date Bubu 1733 1734 40 Meu Mbody Kumba Khedy 1734 1735 41 Yerim Mbanyik Anta Dyop 1735 42 Yerim Khode Fara Mbuno 1735 1736 43 N'dyak Khuri Dyop 1736 1780 44 Fara Penda Teg Rel 1780 1792 45 N'dyak Kumba Khuri Yay 1792 1801 46 Saayodo Yaasin Mbody 1801 1806 47 Kruli Mbaaba 1806 1812 48 Amar Faatim Borso 1812 1821 49 Yerim Mbanyik Teg 1821 1823 50 Fara Penda Adam Sal 1823 1837 51 Kherfi Khari Daano 1837 1840 52 Mbeu Mbody Maalik 1840 1855

 Erreferentziak 

 Bibliografia 



 Kanpo estekak 

Kategoria:Senegalgo historia
Kategoria:XIX. mendean desagertutako herrialdeak
Kategoria:Desagertutako Afrikako monarkiak