Euskaldunak erromatar armadan

Euskaldunak erromatar armadan aritu ziren, hau da, erromatarren garaian euskal lurraldetako biztanle batzuk erromatar armada konkistatzailean aritu ziren. Euskal lurraldetako biztanle hauek, mendebaldetik ekialdera, autrigoiak, karistiarrak, barduliarrak, beroiak, baskoiak eta akitaniarrak ziren, besteak beste. Armadan parte hartzea "probintzietakoak" sozialki igotzeko bideetako bat zen eta euskal lurraldeetakoak ez ziren salbuespen izan.

 Lehen harremanak 
K.a. II. mendearen zehar izango ziren erromatar tropen eta Ebro-haraneko inguru honetako biztanleen arteko lehen hartu-emanak; Tito Liviok suessetaniak aipatzen ditu, baskoien ekialdeko herriaTito Livio XXXIV, 19-20: Katonek, Emporiae-ra iritsi zenetik, hainbat etniaren aurkako gudu eta setioak kateatu zituen, horien artean Suessetaniak, baskoien auzoak./ Tito Livio XXXIX, 42: Aulo Terentzio Varron pretoreak Suessetanien Korbion setiatu zuenekoa K.a. 184an..

Tito Liviok, Sertorioren gerren testuinguruan, K.a. 76ko Sertorioren ibilbidea deskribatzen du: Ebrotik gora bursaoniarren, kaskantiniarren eta grakurritarren mugetatik pasatu, Calagurrisera heldu, Vasconum agrum zeharkatu, eta beroien artean kanpatu zuen, hurrengo egunean Vareiara joateko, beroien arteko urbs edo hiririk garrantzitsuenera.

Salustiok idazten du K.a. 75ean Ponpeio baskoien lurraldera hurbildu zela bere armadarentzako elikagaien bila.

Silio Italikok guda punikoetan parte hartzen duten baskoiak aipatzen ditu. Pirinioak gurutzatzen dituen Hanibalen armadaren barruan daude eta kantabriarrekin batera Trasimenoko eta Kanaseko gudan borrokatzen dute.
 Turma Salluitana 
Ascoliko brontzea deituriko diploma militarrakCIL, I, 709 erakusten du, lehenbizikoz, baskoien parte hartzea Erromako armadan, legioaren tropa laguntzaile gisa (turma), erromatarren barne gatazka batean eta Iberiar penintsulatik urrun.

K.a. 89. urtean, Gerra Sozialaren (Bellum sociale) testuinguruan, Turma Salluitana izeneko zaldun-talde bati Kneo Ponpeio Estrabon erromatar jeneralak (Ponpeio Handiaren aitak) hiritartasuna aitortu zion Ausculum (Ascoli, Italia) hiria hartzean erakutsitako adoreagatik.Turma zaldizko konpainia militar bat zen, 30 zaldizko eta hiru dekurioi zituena, eta, beranduago, hogeita hamabi zaldizko, dekurioi izeneko kapitain batekin; Salluitana adjektiboak "gerlari indigenok erreklutatuak izan ziren hiriari erreferentzia egiten dio: Ebro haraneko Salduie (Zaragoza)".Turma Salluitanako partaideak, beraz, -antroponimia iberiarra, indoeuroparra eta baskoia zutenak- Ebro-haraneko erdialdeko hirietakoak ziren. Turmako bederatzi zaldizko baskoiak ziren, Segiakoak, eta hiru kokapen ezezaguneko beste hiri batekoak, hau ere baskoia izan behar duena, Enege.

 Cohortes Vasconum 
K.o. I. mendearen bigarren erditik aurrera Erromako legioen oinarrizko unitateetan, kohorteetan (cohortes), aurkitzen ditugu baskoiak. Indigenen artean errekrutatzen zirenean, izendapen etnikoa izaten zuten, kohortearen jatorria adierazteko.

Tazito historialariak, bataviar matxinadako gertakariez ari denean (K.o. 69), Galbak Neronen aurkako bere matxinadarako Tarraconensisen errekrutatutako baskoien kohorteak aipatzen ditu, Vasconum lectae a Galba cohortes. Gaio Iulius Civilis erromatarren kontrako bataviarren eta germaniarren matxinadaren buru jarri zen. Asciburgium erromatar kanpamendua (gaur egun Asberg), Rhin Behereako Düsseldorf inguruan, eraso egin zuten. Zivilis eta bere soldadurik onenak kanpamendura sartu eta suntsitu zuten. "Borrokaren zortea -dio Tazitok-, aldatu zen uste gabeko laguntza batekin: baskoien kohorteek, Galbak erreklutatu eta orduan deituek, kanpamendurantz hurreratzean, gudularien harrabotsa entzunik, arreta finkoan ziharduten etsaiei bizkarretik erasotzen diete eta kopuruari zegokion baino izu handiagoa sortzen (...). Oinezkoetan ziren batavorik suharrenak desegiten dituzte. Zaldizkoak ihes egin zuen banderekin eta gudu hasieran atzitutako gatibuekin. Hilen kopurua egun hartan handiagoa eta gerrarako ezgaiagoena izan zen gure alderdian; germaniarrenean, onenak jausi ziren." Tazitok ez du kohorte horien zenbaki ordinala ematen, baina plurala darabil; hemendik ondoriozta daiteke bi edo gehiago zirela baskoien kohorteak.

Zibilen matxinada menderatu ondoren Germania Beherea baketuta, Rhineko indar armatu gehienak Britanniara eraman zituzten. 105eko diploma militarCIL, XVI, 61: Sydenhamen (Ingalaterra) aurkitua. batean, hau da, Trajanoren garaian, Cohors II Vasconum equitata civium Romanorum idatzita aurkitzen da. II ordinalak adierazten du beste baskoi kohorte bat bazela, I zenbakiduna, beharbada Asciburgium gotorlekukoa; Vasconum jatorri etnikoa; equitata, zaldunez osatua, hau da, infanteriako 500 gizonez gain zalditeria-laguntzailea ere bazuena; civium Romanorum, erromatar hiritarrez osatua. 122an ere beste bi agerpen ditu kohorte honek BritannianCIL, XVI, 69 eta AE, 2008, 800: Cohors II vasconum civium romanorum..

Urte batzuk beranduago Afrika iparraldeko Mauretania Tingitana erromatar probintzian agertzen da kohorte hau, BanasanCIL, XVI, 181: Cohors II Hispanorum vasconum eta VolubilisenCIL, XVI, 182: Cohors II Hispanorum vasconum civium Romanorum eta AE, 1985, 992: Cohors II Hispania vasconum..

Ziurrenik kohorte hauetako soldadu guztiak ez ziren baskoiak izango. Jatorrian izan ziren, baina, ondoren, errekrutatzeak, ziur aski, behar zen tokian egingo ziren.

 Cohors Carietum et Veniaesum 
Brescian aurkitutako inskripzioCIL, V, 4373 batean, Cohors Carietum et Veniaesum izenekoak Gaius Meffius izeneko bati egiten dio omenaldia. Kohorte honetakoak ez dira, beraz, erromatar hiritarrak, peregriniak baizik, hiritar eskubiderik gabekoak.

Pliniok bi herriok aipatzen ditu conventus cluniensis deskribatzen duenean, in eundem conventum Carietes et Vennenses V civitatibus vadunt: In Cluniensem conventum Varduli ducunt populos XIIII, ex quibus Alabanenses tantum nominare libeat, Turmogidi IIII, ex quibus Segisamonenses et Segisamaiulienses. in eundem conventum Carietes et Vennenses V civitatibus vadunt, quarum sunt Velienses. eodem Pelendones Celtiberum IIII populis, quorum Numantini fuere clari, sicut in Vaccaeorum XVII civitatibus Intercatienses, Palantini, Lacobrigenses, Caucenses.. Karieteak (carietes) eta karistioak (karistoí) populus bera aipatzeko bi modu direla pentsatzen da . Vennenses izenekoek, berriz, bost hiri zituzten, Plinioren arabera, eta horietako bat Veleia zen, gaurko Iruña-Veleia.

 Cohors I fida Vardulorum civium Romanorum equitata milliaria 
Zazpi diploma militarretanCIL, XVI, 43, 51, 69, 70, 82, 93 eta 130. eta hamazazpi harri gaineko inskripziotan agertu da kohorte hau, gaur egunera arte. Aipatu dokumentuek K.o. 98 urtetik aurrera datatzen dute barduliarrek osatutako Cohors I Fida Vardullorum civium Romanorum. Britannian kokatzen dute; hasieran, Longoviciumen (Lanchester), Hadrianoren harresiaren hegoaldean, K.o. II. mendearen lehen zatian; beranduago, Bremeniumen (High Rochester, Northumberland) denbora gehienean, III. mendearen erdira arte.Kohorte honen portaera bikaina izango zen hasieratik: 98an civium Romanorum izenenarekin agertzen da, hau da, erromatar hiritarrez osatua, eta Fida, une txarretan agintean jarritako enperadoreren batekiko atxikimendua adierazten duena (Oton, Vitelio edo Vespasiano); milliaria bezala, hau da, 1000 soldadu dituena, 122ko diploman agertzen da estreinakoz; equitata, berriz, turmae edo zalditeria duena, 215etik da, iturri epigrafikoen arabera.

 Cohors praetoriae 
K.a. I. mendearen bukaeran, guda zibileko ezegonkortasun politikoaren testuinguruan, Erromako magistratu eta politikari batzuek beren babes pertsonalerako gizonak Euskal Herrian bilatu zituzten . Baskoien auzokideak, oso baskonizatuak, Errepublika amaieran, pretoriar guardietan (cohors praetoriae) zeuden. Mariok Erroman Hispaniatik eramandako bardiaioi izeneko esklabo guardia bat zuen. K.a. 48an Kinto Kasio Longino beroien tribuko guardia pertsonalak salbatu zuen Kordoban. Augustok ere Calahorrako baskoi peregriniz osatutako pretoriar guardia izan zuen eta Marko Antonio garaitu zuenean lizentziatu egin zituen.

 Banakako soldaduen aipamenak 
Ramírez Sádabak K.o. I eta II. mendeko sei izen aipatzen ditu, gehienak Calahorrakoak.

Soldadu soilek jatorri peregrini duten cognomina daramate; ondoriozta daiteke soldadutza promozio sozialerako funtzionatzen zuen. Legio X Geminako bi Aureli Flavus eta Festus zirenCIL, XIII, 8732, Flavus ohiko ezizena, izen indigena itzultzen duen cognomena. Legio II Augustako beteranoak, Andelosko Aemiliusek, OrdunetsHEp, 3, 267 cognomena du, euskaratik ahoskatua edo egokitua dirudiena. Valeriusek, berriz, cognomen bezala ezizen iberikoa du.

Badira ere erantzukizuneko karguak zituztenak. Hala nola, C. Marius AemilianusAE, 1921, 83, pretoriar guardiako (cohors proaetoriae) ofizialordea, eta, bereziki, C. Sempronius FidusCIL, II, 4245, lau legiotako tribunus militum eta Tarracoko flamen probintziala, cursus equester baten kargua.

 Behe inperioko limitanei tropak 
Comitatenses tropen eta limitanei tropen kokalekuaren berri ematen duen Notitia Dignitatum Occidentis, honako leku hauek aipatzen ditu Euskal Herrian IV. mende amaierarako:  Iruña-Veleia, Cohors I Gallica equitata quingenariaren etxea, eta Baiona (Lapurdum), Cohors Novempopulanarena. Hiri horiek guztiak, limitanei tropak zituzten gotortutako kokapgune militar batzuen lerro oso bateko parte ziren, Galizako Lugon hasi eta Baionara iristen zena: Leon, Legio VII Geminaren egoitza; Zamorako Rosino de Vidriales (Petavonium) hiria, Cohors II Flavia Pacatianaren kanpamentua; Lugo (Lucus Augusti), Cohors II Lucensisen egoitza eta Kantabriako Campoo de Enmedio udalerriko Retortillo herria  (Iuliobriga), Cohors I Celtiberorum Equitata civium romanorum kohortearen egoitza.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Iñaki Navascués Puyada (2024) “Cohors II Vasconum Civium Romanorum”, Pregón siglo XXI,  1696-1161,  72, 7-10 or.

Kategoria:Euskaldunak
Kategoria:Armadak
Kategoria:Erromatarrak Euskal Herrian