Hamalau heriotzena

Hamalau heriotzena egile ezezaguneko bertso-sorta da, Jose Larrañaga Mendaroko semeak 1825eko urriaren 31n Etxebarriako Altzibar baserrian egin zituen hilketak kontatzen dituena.

Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkarguz jarrarazitako bertso-sorta da, haren ibilera odoltsuaren berri ematen duena lehenbiziko pertsonan.

 Historia 
1825eko urriaren 31n, Jose Larrañagak familia bereko hiru lagun hil zituen Etxebarriako Altzibar baserrian: Miguel Galdos, 58 urtekoa; Katalina Gandiaga, 61 urtekoa; eta horien alaba Josefa Micaela, 31 urtekoa. Katalina ez zen berehala hil. Hilzorian zegoela kontatu zien inguruko baserrikoei zeinek egin zien eraso. Handik gutxira atxilotu zuten Larrañaga, Santanderren (Kantabria, Espainia). Bilboko kartzelan sartu, eta 1826ko ekainean hil zuten, garrotez. 

Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkargatu zion bertsotan emateko bere ibilera odoltsuaren berri.

 Egilea 
Bertso-sorta lehenbiziko pertsonan idatzirik dago, eta bertan Joxe Larrañagak bere testigantza ematen du, kartzelan, heriotza zigorraren zain dagoen artean. Baina bertsopaperak ez dakar bertsolariaren izenik. Larrañagak berak ez zituela idatzi onartua dago, enkarguz bertsolari bati agindutakoak direla edo, bestela, bertsolariren batek bere kabuz argitaratutakoak. Bertsoen egiletza ikerketagai da gaur egun.

 Bertso paperak 
Bertso hauek jasotzen dituen argitalpenik ezagunena, Jesus Maria Leizaolarena da, 1965. urtekoa. Orduko ortografiara egokituta eta izenak ezkutatuta eman zituen argitara Leizaolak. Geroago, 1983an, Joseba Lakarrak, Koldo Bigurik eta Blanca Urgellek ere jaso zituzten Euskal baladak: antologia eta azterketa liburuan.

1974an, Julen Lekuonak kantatu eta grabatu zituen bertsoak, Xabier Lete eta Antton Valverderekin batera kaleratutako Bertso zaharrak diskoan. Morau kantariak 2000. urtean grabatu zuen bere bertsioa, Amodio domestikoa diskoan.

Baina 2014an jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu zuten Modesto eta Bertol Arrieta ikertzaileek, Euskaltzaindiaren liburutegian. Sorta 1826an inprimatu zen Tolosako (Gipuzkoa) "D. Juan Manuel la Lamaren Moldeteguian". Bertsopaper hori Louis Lucien Bonaparte printzeak jaso zuen eta Londresen zeukan liburutegi pertsonalean gordeta eduki zuen, haren alargunak Chicagoko Newberry Libraryri saldu zion arte 1900 aldean. 1980 inguruan, Euskaltzaindiaren liburutegiak Bonapartek jasotako bertsopaperez osatutako mikrofilm bat erosi zuen, ikertzaileentzat eskuragarri egon zedin.

 Bertsoak 
Hogei hamarreko txiki dira. Transkripzioa Jesus Maria Leizaolaren "1808-1814 en la poesía popular vasca" liburukoak dira. Doinuak sortaren izen bera darama.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Jose Larrañaga

 Kanpo estekak 
 14 heriotzak, Euskal gaizkileak podcasta, zuzeu.eus
 Hamalau heriotzak, Julen Lekuonaren bertsioa, youtube.com

Kategoria:Euskal literatura
Kategoria:Bertso jarriak