Elizpe

Elizpe edo apirikuak Euskal Herriko elizen sarreretan, kanpoaldera begira eraikitako arkupeak dira, arkitektura kristauan oro har ataripe izaten direnen euskal aldaera. Tradizionalki, bilera politikoak eta bestelako batzarrak egiteko erabili izan dira, bereziki elizateetan (hortik izena).

 Izenak 
Elizpe forma Mendebaldeko hizkeretakoa da nagusiki, baina ez hangoa bakarrik. 

Zimitorio esaten zaie, bereziki Gipuzkoa eta Nafarroako parte batzuetan. Ahoskeran aldaera txikiak daude herriz herri, zimitorioa da Aian  edo Orion, zimitario Zumaian , zimiterio Bidanian  eta Zizurkilen . 

Apeikoazpi (apiriku-azpia) Lapurdin da nagusi, eta Kalostrazpi edo Kalostrape Nafarroa Beherean EHHAren arabera. Azken forma horiekin eta klaustro terminoarekin lotuta, kalostra Zegama eta Ataun inguruan ere erabiltzen da; kalostraundi adibidez, Ataungo San Martin elizakoari deitzeko, zeina beste termino berezi batekin ere esaten zaion: elizkristo. Azken termino hori Gipuzkoako Goierriko beste toki batzuetan ere erabiltzen da esate baterako Lazkaoko elizakoa izendatzeko. 

 Funtzioak 
Gizaldiz gizaldi herriko bilgune nagusi izan dira elizpe edo zimitorioak. Elizak zuen boterearen adierazle, bestalde. Jaio berriak aurkeztu eta gaztetxoentzat jolastoki, pilotarien frontoi; helduen topagune eta herriko erabakigune nagusi. 

Hildakoak agurtzeko lekua ere bazen, baztuetan ehorztoki ere (horik esamoldeetako bat, zimitorio), edo hiletako agurraren tokia: Jatabe herrian hilak ez ziren eliza barrura sartzen hiletetan, elizpean egoten ziren, bertatik hilerrira eraman arte.

 Egiteko politikoak 
Gizarte bizitzaren bilkurak bertan egin izanaren tradizioa Goi Erdi Arotik garatu zen Euskal Herrian, udal erako erakunde goiztiar batzuk elizate izendatzea horrekin lotua dago, eta baita auzapez terminoa Lapurdin. Erdi Aroan kontzeju etxeen ordez elizpeak erabili ziren, kontzejuek berezko etxerik ez zeukatenean, eta han antolatzen ziren herriko kontzejuak, hau da, herritar guztien udal batzar orokorrak . Honako "kontzeju ireki” hauetan familia buru guztiak sartzen zirenez, batzar jendetsuaentzako beharrezko gertatu zen sarrerak normalean estalita egotea eta arkupedunak izatea, bertaratzen ziren biztanle guztiak hartzeko bezain handiak izanik. 

Leku horietan egiten ziren era berean notario aurreko lege ekitaldiak eta jardunbideak, bereziki obra bat enkantera ateratzen zenean. Berastegiko elizpean kontzejuaren batzarretarako erabiltzen zen harrizko mahaia gordetzen da oraindik.

 Deskribapena 
Elizpeko arkupeak elizaren perimetroaren parte bat, eta kasu batzuetan osoa, inguratu ohi du. Eserlekuak izatea bertan ohikoa da, eta arkupeetako zutabeak petril batetik altxatzea ere bai. Eliz atari nagusia elizpearen barruan geratu daiteke kasu batzuetan, baina ez beti, eta eliz atariak izan dezake bere estalpe propioa, bereizia elizpetik, ataripe bat edo ataripe-dorrea izan daitekeena,  

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Euskal elizetako arkitektura elementu bereizgarriak
Kategoria:Arkupeak
Kategoria:Elizateak
Kategoria:Euskal Herriko arkitektura
Kategoria:Eliz atariak