Euskal Herriko gazteluak

Euskal Herriko gazteluak batez ere Erdi Aroan eraiki ziren gaztelu, harresi eta era horretako defentsa egituren multzoa da. Garai hartan euskaldunen herri errealitateak egungo Euskal Herriaren muga geografikoak gainditzen bazituen ere, sailkapen helburuetarako egungo Euskal Herriko espazioan kokatzen dira. Euskal Herriko Goi Erdi Aroko gaztelurik ez da geratzen, ezpada haien oinarrien aztarnak.

Erdi Aroko gazteluek higadura, hausturak eta txikizioak jasan zituzten, suteak ez zirenean. Horregatik, geroztik hainbat aldaketa eta eranskin egin izan zaizkie Aro Moderno eta Garaikidean batzuetan, jatorrizko forma ezkutatzeraino.

Historia

Epe horretako gaztelu asko Nafarroako Erresumaren defentsa egiturak dira, euskal erresuma horrek egungo Euskal Herri ia osoan eta gehiagoan hedatzen zenekoa; tenentzia eskualdeen buru izaten ziren eta, bertan, nafar erregeorde edo tenentea bizi zen. XIII. mendetik aurrera, beste gaztelu batzuk hasi ziren ugaltzen: dorretxeak, jaun feudalen egoitza.

 Euskal Herriko Erdi Aroko lau gaztelu eredu

Goi Erdi Aroko gaztelu baten aztarna bakanetakoen artean dago Marutegiko gaztelua, Araia herritik Lizarratera bidean (X. mende ingurukoa). Nafarroako defentsa sarea Antso III. Handiaren garaian hasi zen eratzen. Nafar gaztelu horiek oso ezaugarri zehatzak zituzten: harkaitz baten gainean altxatzen ziren gehienetan, harresi lerro batez edo, gehienez, biz inguratzen ziren dorre nagusi bat erdian zutela, eta beste gaztelu baten bistan eraikitzen ziren. Era horretan, lurraldea zelatatu ez ezik, komunikazio sare bat osatu zezaketen, suaren eta kearen bitartez. Mota honetako gazteluak ziren Beloaga, Mendikute, Marañon, Zabalate, Arluzea, etab.

Behe Erdi Aroan, ugaldu egin ziren dorretxeak, bereziki Nafarroako Erresumaren 1199-1200eko inbasioaren ostean eta leinuetako jauntxoen goraldian: Mendoza, Gebara, etab. Horiek, ordea, eraikin feudalak ziren, bertan bizi zen leinuaren defentsa egitura eta kemenaren erakusgarri harroa.

Euskal Herrian, XVI. mendean gaztelu eta dorretxe ugari berariaz eraitsi ziren. Gaztela-Aragoik Nafarroa konkistatu ondoren, babes-aparatua berrantolatzeko programa bat egin zuten agintari berriek. Horren ondorioz, Erdi Aroko gazteluak eta harresiak eraitsiarazi zituzten agintari berriek. Inbasioaren ondorengo uneetan suntsiketa emeki hasi baten ere, 1516an Cisneros kardinalaren erregealdian irmoki jarraitu zuen, eta 1521ean Nafarroaren azken erasoaldiak porrot egin ondoren, areagotu  . Halaber, Gipuzkoan eta Bizkaian moztu egin ziren dorretxeak, jauntxoen kemena ahultzeko.

Gazteluak

 Araba 
 Baronatarren dorretxea
 Gebarako gaztelua
 Hurtado de Mendozatarren dorretxea (Martiodako dorrea)
 Labrazako gaztelua
 Lanosko gaztelua
 Mendoza dorretxea

 Bizkaia 
 Butroeko gaztelua, Gatikan.
 Galeako fortea, Getxon.
 Muñatoiz, Muskizen.

 Gipuzkoa 
 Hondarribiko gaztelua
 San Telmo gaztelua

 Lapurdi 
 Abadia gaztelua
 Garroko gaztelua
 Urtubiako gaztelua

 Nafarroa 
 Aixitako gaztelua
 Amaiurko gaztelua
 Arlekiako gaztelua
 Santakarako gaztelua
 Xabierko gaztelua

 Nafarroa Beherea 
 Agramondarren gaztelua

 Zuberoa 
 Andurain gaztelua
 Mauleko gaztelua

Erreferentziak

 Ikus, gainera 
 Euskal Herriko kastroak
 :Kategoria:Euskal Herriko behinolako gazteluak
 :Kategoria:Nafarroako Erresumako gazteluak

Kategoria:Euskal Herriko gazteluak