Japonieraren begirunezko trataera

Japonierak begirunezko trataera konplexua du, keigo izenarekin ezagutzen dena (敬語, begirunezko hizkuntza). Tratamendu honen erabilera derrigorrezkoa da hainbat egoera ezberdinetan eta erabiltzen ohi dira gizarte-maila ezberdinen artean distantzia ezartzeko edota gertutasuna mugatzeko.

Sistema hau oso zabala da eta, oro har, ohorezko hizkera, apaltasunezko hizkera eta hizkera formala bereizten ditu. Errespetu maila adierazteko berezko hiztegi eta gramatika badu ere, hori ez da errespetua adierazteko era bakarra. Izan ere sistema honen barne sartuko litzateke ere ohorezko tratamendua eta apaindutako hizkera Kibort, Anna. Respect. Grammatical Features.. Ekialdeko Asian aurkitu daitezkeen ohorezko sistemen parekoa da; esaterako Koreerarenaren antzekoa da.

 Sarrera 
Japonierak ohorezko egiturak erabiltzen ditu gizarte-maila, gertutasuna edo maila berdintasuna adierazi edo indartzeko. Adibidez, Izenordainaren hautuak adieraziko du hiztunen arteko, edo igorlea eta aipatutako pertsonaren arteko gizarte harremana.

Begirunezko hizkera, gehienetan, estilo zuzena baiano luzeagoa da. Muturrezko baino arraroak ez diren adibide batzuk hurrengoak dira.

Galdera bat egiterakoan:

Lehenengo adibidea lagunarteko testuinguru informalean; bigarrena, berriz, bilera formal baten testuinguruan, langile batek nagusiari.

 訊いていい？

 Kiite ii?
 Galdera bat egin ahal dizut?

 聞かせていただけると嬉しいんですが。

 Kikasete itadakeru to ureshii n desu ga.
 Galdera bat egin baldin banezake poz-pozik egongo nintzateke.

Laguntza eskatzerakoan:

Lehenengo adibidea testuinguru formalean; bigarrenean, berriz, testuinguru oso formalean, idatzizkoan ohikoagoa.

 ご協力下さい。

 Go-kyōryoku kudasai.
 Laguntza (lankidetza), mesedez.

 ご協力の程お願い申し上げます。

 Go kyōryoku no hodo o-negai mōshiagemasu.
 Zure lankidetza eskatzen dizugu.

Azkeneko adibide horrek ohorezko bi aurrizki, aditzaren nominalizazioa (formaltasunagatik), ohorezko forma bat, eta apaltasunezko bi forma ditu.

 Jatorria 

 Hizkera motak 
Orokorrean begirunezko tratamendua hiru motetan sailkatzen da: Ohorezkoa (尊敬語, sonkeigo), Apaltasunezkoa (謙譲語, kenjōgo)Kensongo (謙遜語) bezala ere ezagutzen da. eta hizkera formala (丁寧語, teineigo). Japoniako derrigorrezko bigarren hezkuntzan (12-15 urte) 3 hizkera mota hauez gain, estilo zuzena eta estilo formala ere ikasten dituzte.

Japoniar ikasketetan, halaber, ohikoa da begirunezko trataera 5 motetan sailkatzea, hizkera adeitsua (丁重語, teichōgo) eta apaindutako hizkera (美化語, bikago) Apaindutako hizkera gehituz. 3 motako sailkapen sisteman kenjōgo eta teineigo moten barruan sailkatzen dira, hurrenez hurren. 2017ren otsailean HKKZTMren parte den kultura agentziak plazaratutako "begirunezko trataeraren gida" gidaliburuan文化審議会『敬語の指針（文化審議会答申）』文化庁、2007年2月2日。 5 taldetako sailkapena erabiltzearen alde egin zuen: sonkeigo, kenjōgo I, kenjōgo II (teichōgo), teineigo eta bikago.

Sailkapen sistema bi horien desberdintasun nabariena da 5 motetako sistemak desberdintzen duela sailkapen tradizionalaren apaltasunezko hizkeraren begirunea elkarrizketaren erreferenteekikoa (kenjōgo) ala hartzailearekikoa (teichōgo) den. Gainera, hizkera formalaren parte den aipaindutako hizkera bereizten du.

Begirunezko tratamendu mota testuinguruaren arabera aldatuko da eta bakoitzak berezko hiztegia eta esaldi amaierako inflexioak ditu. Adibidez, egin aditzaren forma estandarra estilo zuzenean suru (する) da. Forma hau gertuko adiskideekin eta familiarekin erabiltzeko aproposa da. Egunerokotasunaren egoera gehienetan, ordea, hizkera formala erabiliko da, shimasu. Ohorezko forma nasaru (なさる), eta nasaimasu (なさいます) hizkera formalean, nagusiari edo bezeroei buruz hitzegiteko erabiltzen da; eta, norberaren ekintzei buruz hitzegiterakoan itaru (致す) forma apala, eta bere itashimasu (致します) hizkera formalean, erabiltzen dira. Erreferenteekiko begirune sistema (sonkeigo eta kenjōgo), goiko adibidean ikusi den bezala, hizkera formalarekin bateragarria da. Hizkera formala erabiltzearen hautua testuingurua, estiloa edo gramatika-arauen arabera egiten da.
3 mota5 motaEzaugarriak尊敬語
Sonkeigo

Ohorezko hizkera尊敬語
Sonkeigo

Ohorezko hizkeraElkarrizketaren erreferenteekiko 
begirune sistemaEkintzaren subjektuaren maila hiztunarena baino altuagoa dela adierazten duen hizkera.謙譲語
Kenjōgo

Apaltasunezko hizkera謙譲語
Kenjōgo

Apaltasunezko hizkeraEkintzaren objektuaren maila subjektuarena baino altuagoa dela adierazten duen hizkera.丁重語
Teichōgo

Hizkera adeitsuaHartzailearekiko begirune sistemaHartzailearen maila igorlearena baino altuagoa dela adierazten duen hizkera.丁寧語
Teineigo

Hizkera formala丁寧語
Teineigo

Hizkera formalaHartzailearen maila igorlearena baino altuagoa dela adierazten duen esaldi amaierako inflexioa. Adibidez: desu (です), masu (ます), gozaimasu (ございます)...美化語
Bikago

Apaindutako hizkera -Fintasuna adierazten duen hizkera.

 Hizkera formala 

 Ohorezko hizkera 

 Apaltasunezko hizkera 

 Hizkera adeitsua 

 Apaindutako hizkera 
Bikago (美化語, "apaindutako hizkera"), tankan gago (雅語, hizkera dotore) bezala ezagutzen dena, hitzak apaintzeko edo adeitsuagoa egiteko hizkera da. Hiztunak hizkera hau erabiltzen du bere hizkerari fintasuna eman diezaion. Hitzei o- edo go- aurrizkiak (biak 御 kanjiarekin idatziak) gehitzen egiten da normalean eta hizkera formalarekin batera erabiltzen da. Hizkera honetako termino asko muromachi garaian gorteko emakumeek sortu zituztenez, nyōbō kotoba (女房言葉, gorteko emakumeen hitzak) bezala ezagutzen da eta hizkera femeninotzat hartu izan da.

Orokorrean, go- aurrizkia (on'yomi) txina-japoniar hitzei, txineratik mailegututako lexikoari edo txina-japoniar elementuekin osatutako lexikoari, gehitzen zaio eta o- aurrizkia (kun'yomi), ordea, japonieraren hitz natiboei. Gainera, kasu batzuetan hitza aldatu behar da. Hona hemen adibide batzuk:

 o- aurrizkia: kashi → okashi (菓子→お菓子, gozo), nomimono → o-nomimono (飲み物→お飲み物, edari) shokuji → o-shokuji (食事→お食事; janari, otordu), mise → o-mise (店→お店, denda).
 go- aurrizkia: jūsho → go-jūsho (住所→御住所, helbide), rippa → go-rippa (立派→御立派, bikain), setsumei → go-setsumei (説明→御説明, azalpen), shūgi → go-shūgi (祝儀 → 御祝儀, ospakizun).
 Hitz aldaketa: meshi → go-han (めし→ごはん; sukaldatutako arroz, jatordu), hara → o-naka (腹→おなか, sabel), benjo → o-tearai (便所→お手洗い, komuna)

Hala ere, arau honetan salbuespenak badaude. Adibidez, txineran jatorria duten hurrengo hitzak o- aurrizkia eramaten dute: o-cha (お茶, te), o-daiji ni (お大事に, laster osatu), o-denwa (お電話, telefono), o-keiko (お稽古, praktika). Bestalde, go- aurrizkia eraman eta japonieran jatorria duten hitzen artean go-yukkuri (ごゆっくり, poliki) aurkitzen dugu.

Hurrengo adibidean, cha (茶, te) eta senbei (煎餅, japoniako arroz-galleta mota), hitzen aurrean agertzen den o- atzizkia eta aditzaren forma formala erabiltzen dira:

 お茶にお煎餅、よく合いますね。
 O-cha ni o-senbei, yoku aimasu ne.
 Tea senbeiekin oso ondo ezkontzen da.

Aurreko adibidearen apaindutako hizkera ezin da, gramatikoki, begirunezko trataera denik esan; ordea, hizkuntza formala dela esaten da. Izan ere, apaindutako hizkeran ez da pertsona batekiko begirunea adierazten. Hurrengo adibidean, aitzitik, hiztunak entzulearen ekintza eta entzuleak emandako objetuak zuzenean aipatzen ditu, eta, beraz, ohorezko hizkera erabiltzen du.

 お宅様からいただいたお菓子は大変おいしゅうございました。
 O-taku-sama kara itadaita o-kashi wa taihen oishuu gozaimashita.
 Eman zenizkidan gozoak oso goxoak zeuden.

 Berezko lexikoa 
Lehen aipatu bezala, apaindutako hizkeran hitz batzuk o- edo go- aurrizkiak erabili ordez, hizkerari fintasuna emateko hitz aldaketa ematen da. Hurrengo taulan jasotzen dira "sanseido online hiztegian" agertzen diren adibideakことばの世界 基本語から引く尊敬語・謙譲語・丁寧語 三省堂Web Dictionary. 丁寧な言い方
EsanahiaHitzaHizkera formaleanHauこれ koreこちら kochiraHemenここ kokoこちら kochiraHau, hemen, norabide honetanこっち kocchiこちら kochiraHoriそれ soreそちら sochiraHorそこ sokoそちら sochiraHori, hor, norabide horretanそっち socchiそちら sochiraHuraあれ areあちら achiraHanあそこ asokoあちら achiraHura, han, norabide hartanあっち acchiあちら achiraZeinどれ doreどちら dochiraNonどこ dokoどちら dochiraZein, non, zein norabidetanどっち docchiどちら dochiraNolaどう dōいかが ikagaZenbatいくら ikura
どのくらい dono kuraiいかほど ikahodoOso, binez, benetanほんとうに hontō ni
とても totemoまことに makotoniPixka bat少し sukoshi少々 shō shōOnよい yoiよろしい yoroshiiGoxoうまい umaiおいしい oishiiGaurきょう kyō本日 honjitsuAtzoきのう kinō昨日 sakujitsuHerenegunおととい ototoi一昨日 issakujitsuBiharあす asu明日 myōnichiEtziあさって asatte明後日 myōgonichiBiharko goizaあすの朝 asu no asa明朝 myōchōBiharko gauaあすの夜 asu no yoru明晩 myōbanBartゆうべ yūbe昨晩 sakubanAurtenことし kotoshi本年 honnenIaz去年 kyōnen昨年 sakunenIazko aurreko urteaおととし ototoshi一昨年 issakunenHurrengo urtea来年 rainen明年 myōnenBeste eguneanこのあいだ kono aida先日 senjitsu
過日 kajitsuOraingoan, oraingo aldian今度 kondoこのたび kono tabi
このほど kono hodoOrainいま imaただいま tadaimaDuela gutxiさっき sakkiさきほど saki hodoGeroあとで ato deのちほど nochi hodo-～とき -toki～折 -ore
～節 -setsuGutxi gorabehera～くらい（ぐらい）-kurai (gurai)～ほど hodoSukaldatutako arroz, otordu飯 meshiごはん go-hanArroz-bola握り飯 nigiri meshiおにぎり o-nigiri
おむすび o-musubiArroz gorri赤飯 seki hanおこわ o-kowaUra水 mizuお冷や o-hiyaSumishi zopaすまし汁 sumishi shiruおすまし o-sumashiMiso zopa味噌汁 miso shiruおみおつけ o-miotsukeSoja-saltsaしょうゆ shōyuおしたじ o-shitajiMaccha ahul薄茶 usu chaおうす o-usuBuru頭 atamaおつむ o-tsumuSabel腹 haraおなか o-nakaKotatsuこたつ kotatsuおこた o-kotaKontu (jatetxeetan...)代金 daikinお代 o-daiAtzerakoak釣り銭 tsuri senおつり o-tsuri(Paperezko) zinginarri守り札 mamori fudaお守り o-mamoriTearen zeremonia茶道 sadōお茶 o-chaIkebana華道 kadōお花 o-hanaZorionezko gertaera
(ezkontza, haurdunaldia, jaiotza)めでたいこと medetai kotoおめでた o-medetaOpari贈り物 okuri monoおつかいもの o-tsukai mono

 Aditz irregularrak 
Begirunezko trataeran hainbat egitura daude aditzak eraldatzeko; hala nola, «お～になる» (o... ni naru) eta «～れる・られる» (...reru/rareru) ohorezko hizkeran, «お～する» (o... suru) apaltasunezko hizkeran eta «～ます» (...masu) amaierako inflexioa hizkera formalean. Aditz batzuk, ordea, forma bereziak hartzen dituzte, ondorengo taulan agertzen direnak. Hala ere, askotan forma berezi hauetaz gain egitura orokorrak erabili daitezkeenez, "sanseido online hiztegian" berezko formak soilik agertzen diren kasuak letra lodiz markatu diraことばの世界 基本語から引く尊敬語・謙譲語・丁寧語 三省堂Web Dictionary. 動作・存在..
Oharra: Zuriuneek esan nahi dute egitura orokorrak soilik esistitzen direla. Marratxoek esan nahi dute egitura orokorra ezin dela eraikiPertsonak onartzen ez duten aditzak edo pertsonekin jada erabiltzen ohi ez diren kasuak.EsanahiaAditzaOhorezko hizkera (sonkeigo)Apaltasunezko hizkera (kenjōgo)Hizkera formala (teineigo)elkartu 
aurkitu会う
au お目に掛かる o-me ni kakaru
お目もじする o-me mo jisuruAsko erabiltzen ez den emakumeen hizkera.Eman
(kanpora)Japonieraz eman aditzakdesberdintzen du ekintzaren norabidea. Ekintza kanpora (nik zuri, zuk beste norbaiti, nik beste norbaiti edo 3. pertsona batek beste pertsona bati) edo barrura (norbaitek zuri, norbaitek niri, zuk niri) izan daiteke.与える
ataeru

やる

yaru差し上げる sashi ageru
上げる ageru

献上する kenjō suru

献呈する kentei suru

献じる ken jiru

進呈する shintei suru上げる ageruJatorriz apalasunezko hitza zen, baina, apaltasunezko hizkeratik apaindutako hizkerara aldaketa semantikoa finkatzen ari da jendartean. Izan, egon
(bizigabeak)ある
aru--ござる gozaruEsan言う
iuおっしゃる ossharu
言われる iwareru申し上げる mōshi ageru  
申す mōsuJoan行く
ikuいらっしゃる irassharu
おいでになる o-ide ni naru

お越しになる o-koshi ni naru伺う ukagau
参上する sanjō suru

上がる agaru

参る mairuIzan, egon
(bizidunak)いる
iruいらっしゃる irassharu
おいでになる o-ide ni naru

おられる orareruEskualdeko ezberdintasunak daude "oru" eta "oreru" erabileraren artean. "Oru" jatorriz mendebaldeko esaera denez, "oreru" askotan erabiltzen da mendebaldeko japonieran. Ekialdean, non "iru" da formarik ohikoena, "oru" aditzak apaltasunezko ñabardura markatuagoa du eta "oreru" formaren erabileraren aurka dago jende asko. Gainera, keihan eskualdean "orareru" forma erabiltzen dute　おられる. "Irareru" forma teknikoki posiblea bada ere, ez da erabiltzen.おる oruJaso
(zerbitzu bat)受ける
ukeru拝受する haiju suruBatez ere idatzizkoan agertzen da.Pentsatu思う
omou思し召すoboshi mesuEz da asko erabiltzen存じる son jiruErosi買う
kauお求めになる o-motome ni naru
求められる motomerareru-求める motomeruHartu
(mailegatu)借りる
kariru拝借する haishaku suruEntzun
Galdetu聞く
kikuお耳に入る o-mimi ni hairu伺う ukagau (galdetu)
承る uketamawaru (entzun)

拝聴する haichou suru (entzun)Jantzi着る
kiru召す mesu
お召しになる o-mesi ni naru-Etorri来る
kuruいらっしゃる irassharu
おいでになる o-ide ni naru

見える mieru

お見えになる o-mie ni naru

お越しになる o-koshi ni naru参る mairuEman
(barrura)くれる
kureru下さる kudasaru
賜わる tamawaruBatez ere idatzizkoan agertzen da.-Hil死ぬ
shinuお亡くなりになる o-nakunari ni naru
亡くなられる nakunarareru

逝去する seikyo suru-亡くなる nakunaruNihon Kokugo Daijiten hiztegiaren arabera, "nakunaru" forma erabili daiteke ere ohorezko hizkera edo apaltasunezko hizkeran. Jakinarazi知らせる
shiraseruお耳に入れる o-mimi ni hairuJakin知る
shiruご存じだ go-zonji da"go-zonji da" forma "shitteiru (知っている) formaren ohorezko forma da.存じる sonjiru
存じ上げる sonji ageru

承知する shouchi suruEginする
suruなさる nasaru
あそばす asobasuEz da asko erabiltzenいたす itasuBisita egin訪ねる
tazuneru 伺う ukagau
参上する sanjō suru

上がる agaru

お邪魔する o-jama suruGaldetu尋ねる
tazuneruJan食べる
taberu召し上がる meshi agaru
上がる agaru頂く itadaku
頂戴する choudai suruEdan飲む
nomuLo egin寝る
neruお休みになる o-yasumi ni naru
休まれる yasumareru-休む yasumuErakutsi見せる
miseruお目に掛ける o-me ni kakeru
ご覧に入れる go-ran ni ireruIkusi見る
miruご覧になる go-ran ni naru拝見する haiken suruEskatu
Agindu命じる
meijiru仰せ付ける ōse tsukeruEguneroko hizkeran ez da asko erabiltzen.-Jaso 
(lortu zerbait

norbaitengandik)もらう
morau 頂く itadaku
頂戴する choudai suru

賜わる tamawaru Batez ere idatzizkoan agertzen da.

拝受する haiju suruIrakurri読む
yomu拝読する haidoku suruSalbuespenez, "o-yomi suru (お読みする)" forma erabili karaktereen irakurketa galdetzerakoan (adiidez izenen irakurketa).

 Erabilera 

 Gramatika 

 Ohorezko tituluak 

 Gidaliburu-keigo 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Japoniera