Sodio bikarbonato

Sarrera 
Sodio bikarbonatoa uretan oso disolbagarria den kolore zuriko konposatu solido kristalinoa da, NaHCO₃ formulakoa. Sodio karbonatoaren antzeko zapore alkalino arina du, baina  indartsuagoa eta gaziagoa da. Mineral gisa aurki daiteke naturan, edo artifizialki sor daiteke. Nahkolita da haren forma mineral naturala. Natron mineralaren osagaietako bat da, eta iturri mineral askotan disolbatuta dagoNomenclature of Inorganic Chemistry (IUPAC Recommendations 2005). 

Azido handi samar baten eraginpean jartzen denean, deskonposatu egiten da eta karbono dioxidoa eta ura sortzen ditu, eta eferbeszentzia-ezaugarri bat sortzen du. Erreakzioa honako hau da:

 NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO2 (gasa)
 NaHCO₃ + CH₃COOH → NaCH₃COO + H₂O  + CO₂ (gasa)

Sodio bikarbonatoak karbono dioxidoa askatzeko duen gaitasunagatik, konposatu azidikoekin batera erabiltzen da, gaseosa ekoizteko eta okindegietan gehigarri leudante bezala. Antzina karbono dioxido iturri gisa erabiltzen zen Coca Cola sodarako.

  Lorpena 
Sodio bikarbonatoa Solvay prozesuaren bidez lortzen da. Prozesu hau Na₂CO₃ lortzeko erabiltzen bada ere, sodio hidrogenokarbonato bitarteko erreakzioetako batean lor daiteke. Prozesua erreakzio honetan datza: 

Na+ + Cl- + NH3 + H2O + CO2  ⟶ NaHCO3 (s) + NH4+ + Cl-  non sodio hidrogenokarbonatoa hauspeatzen den.

 Industriaren historia 
Sodio karbonatoa eta potasio karbonatoa funtsezko substantzia kimikoak dira beiraren, ehunen, xaboiaren eta paperaren industrietarako. Europako mendebaldean, tradizionalki, egur-errautsetatik lortu izan da potasio karbonatoa. Hala ere, XVIII. mendean, deforestazioak errentagarritasun gutxiko ekoizpen-bide bihurtu zuen, eta potasio karbonatoa inportatzen hasi behar izan zen. Horrela, Europa osoan, potasio karbonatoa Ipar Amerikatik, Eskandinaviatik eta Errusiatik inportatzen zen, han baso handiak zeudelako oraindik ere. Sodio karbonatoa, berriz, Espainiako ekialdeko kostaldetik eta Kanariar Uharteetatik lortzen zen, han egur-ikatzaren antzera ekoizten baitzen, Itsas salsola izeneko kostaldeko landareetatik abiatuta. Egiptotik ere lortu zitekeen. Han, natron izeneko minerala laku lehorretako ohantzetatik ateratzen zen.Clow, Archibald and Clow, Nan L. (1952)

1783an, Frantziako Luis XVI erregeak eta Frantziako Zientzien Akademiak 2.400 librako saria emango zioten sodio kloruroa ekoizteko metodo bat aurkitzen zuenari. 1791n, Nicolas Leblancek, Luis Felipe II Orleanseko dukearen medikuak, bere metodoa aurkitu eta patentatu zuen. Urte horretan, Leblanc-ren lehen instalazioa eraiki zen Saint Deniseko dukearentzat, eta urtero 320 tona sodio karbonato ekoizten hasi zen.  Hala ere, Frantziako Iraultzaren ondorioz sariaren dirua ukatu zioten.

Leblanc-ek 1791n eraiki zuen lehenengo planta bere prozesua erabiliz, Saint-Denis-en. Hala ere, 1794an Frantziako iraultzaileak plantaren jabe egin ziren, Luis Feliperen gainerako ondasunak bereganatzearekin batera, eta publiko egin zituzten Leblancen merkataritza-sekretuak. Napoleon I.ak 1801ean itzuli zion lantegia Leblanci, baina ez zuen diru nahikorik hura konpontzeko eta bitartean beste batzuek eraikitako soda-fabriken aurka lehiatzeko. Horren ondoren, Leblancek bere buruaz beste egin zuen 1806an.

XIX. mendearen hasieran, sodio karbonatoaren frantziar industriak 10.000 eta 15.000 tona artean sortzen zuen urtean. Hala ere, Britainia Handiak erabili zuen gehien Leblanc prozesua.  Hura erabiltzen zuen lehen soda-planta britainiarra Losh, Wilson eta Bello burdin faktoriaren sortzaileen Losh familiak eraiki zuen Walker-en, Tyne ibaiaren ondoan, 1816an. Baina gatzaren ekoizpenaren gaineko muga-zerga britainiar handiek oztopatu egin zuten Leblanc prozesuaren ekonomia, eta halako jarduerak eskala txikian jarraitu zuten 1824ra arte. Gatzaren tarifa indargabetu ondoren, izugarri hasi zen Britainia Handiko soda-industria, eta James Muspratt-ek Liverpool-en eta Charles Tennant-ek Glasgow-tik gertu eraikitako lantegi kimikoak munduko handienetakoak bihurtu ziren. 1852.urtea baino lehen, urtero 140.000 tonako soda-ekoizpenak lortu ziren Erresuma Batuan, eta 45.000 tona Frantzian. 1870eko hamarkadan, britainiar alkalinoen produkzioa 200.000 tonara iritsi zen urtero, munduko beste herrialde guztiek batera baino gehiago.

 Erabilerak 
Sodio bikarbonatoa gozogintzan erabiltzen da batez ere; beste osagai batzuekin erreakzionatzen du eta karbono dioxidoa askatzen du. Horrek masa altxatzen laguntzen du, eta zaporea eta bolumena ematen dizkio. Erreakzio hori eragiten duten konposatu azidoen artean potasio bitartratua (tartariar krema ere esaten zaio), limoi zukua, jogurta eta azido azetikoa daude.

 Erabilera kulturala eta kosmetikoa 
Sodio bikarbonatoa agente alkalinizatzaile gisa erabiltzen da, eta listuarekin konbinatuta jarduten du koka-katilua murtxikatzean (edo akulikoa, leuntzeko eta koka-hostoaren metabolitoak erauzteko). Horrela, koka-katilua murtxikatzea prozesu atsegina da, eta kontrakoa egitean baino iraunkorragoa. Sodio bikarbonatoa kokarentzat azukrea kafearentzat dena da; horrela, Perun, Bolivian eta Argentinako iparraldeko mendietan (han ohikoa da) altua da sodio bikarbonatoaren kontsumoa. Txinan oinak garbitzeko erabiltzen dute. Azidotasun gastrikoari aurre egiteko erabiltzen da, sendagai espezifikorik ez dagoenean (adibidez, almagata). Garbitzeko ere balio du, urratzeko eta usaina kentzeko duen ahalmenagatik (adibidez, hozkailuetatik berri-usaina ateratzeko). Hortzetako zuritzaile gisa erabiltzen da, esmaltearen gainazala leundu eta desodorizatzeko agente gisa, besapeei eta oinei izerdi gogorrak eragiten dituen usainak kentzeko. Urdaileko ondoezetarako, edari bero bat presta dezakegu mendarekin, edo hotza limoiarekin (limonada), sodio bikarbonato goilarakada bat gehitu, ondo nahastu eta edan (gogoratu ez dela gozatu behar). Ondoeza kentzeko, aski da katilu bat.

 Piroteknia 
Sodio bikarbonatoa da "suge beltza" izenez ezagutzen den su artifizialaren osagai nagusietako bat. Deskonposizio termikoak eragiten du efektua, karbono dioxido gasa sortzen baitu, antzeko errauts-suge luze bat sortzeko, beste osagai nagusia, sakarosa, erretzearen ondorioz. Sodio bikarbonatoa ere errekuntza-erreakzioak atzeratzeko erabiltzen da, karbono dioxidoa eta ura (H2O) askatzearen bidez, biak sugar-atzeratzaileak direlako.

 Leun desinfektatzen 
Propietate desinfektatzaile ahulak ditu eta fungizida eraginkorra izan daiteke organismo batzuen aurka. Sodio bikarbonatoak hezetasun usainak xurgatzen dituenez, metodo fidagarria bihurtu da liburu erabilien saltzaileentzat liburuei usain desatsegina kentzeko, liburuak hain kirasdunak izan ez daitezen.

 Su-itzalgailua 
Sodio bikarbonatoa gantzezko sute txikiak edo elektrikoak itzaltzeko erabil daiteke sutara jaurtiz, sodio bikarbonatoa berotzeak karbono dioxidoa askatzen baitu. Hala ere, ez da aplikatu behar frijigailuetako suteetan, bat-batean gasa askatzen bada koipea zipriztindu egin daitekeelako. Sodio bikarbonatoa bikote kimiko lehorra (BC) motako su-itzalgailu kimiko lehorretan erabiltzen da, ABC su-itzalgailuen aldean korrosiboagoa den monoamoniko fosfatoaren alternatiba gisa. Sodio bikarbonatoaren izaera alkalinoak agente kimiko lehor bakarra bihurtzen du, K-Purpuraz gain erabili dena sukalde komertzialetan instalatutako eskala handiko suteak itzaltzeko sistemetan. Alkali gisa joka dezakeenez, agenteak saponifikazio leunaren efektua du koipe beroaren gainean, eta horrek apar leun eta babeslea osatzen du.

 Azidoen neutralizazioa 
Sodio bikarbonatoak berez erreakzionatzen du azidoekin, eta, hala, erreakzio-produktu gisa askatzen du karbono dioxidoa. Normalean, nahi ez diren soluzio azidoak neutralizatzeko edo laborategi kimikoetara azidoa isurtzeko erabiltzen da. Ez da egokia sodio bikarbonatoa erabiltzea baseak neutralizatzeko, anfoteroa izan arren, azido eta baseekin erreakzionatzen baitu.

 Kirol gehigarria 
Sodio bikarbonatoa hartzen da kirol-gehigarri gisa, muskuluen erresistentzia hobetzeko.

 Nekazaritza 
Hostoei sodio bikarbonatoa emanda eragotzi egin daiteke onddoak haztea, baina ez da onddoa hiltzen. Sodio bikarbonato gehiegi hartzeak frutak dekoloratzea (%2ko disoluzioa) eta klorosia (%1eko disoluzioa) eragin dezake.

 Usainen kontrola 
Askotan esaten da sodio bikarbonatoa usainak kentzeko tresna eraginkorra dela, eta sarritan gomendatzen da hozkailuan bikarbonatodun kutxatxo bat bat irekita edukitzea usaina xurgatzeko. Ideia hau Arm & Hammer sodio bikarbonatoko marka estatubatuar nagusiak sustatu zuen, 1972an hasi zen publizitate-kanpaina batean. Nahiz eta kanpaina hau marketineko klasikotzat jotzen den, urte bateko epean Estatu Batuetako hozkailuen erdiek baino gehiagok sodio bikarbonatodun kutxa bat zutelako, froga gutxi daude erabilera honetan benetan eraginkorra ote den erakusten dutenak.

 Hidrogeno gasa ekoiztea 
Sodio bikarbonatoa katalizatzaile gisa erabil daiteke gasa ekoizteko. Aplikazio honetarako duen errendimendua onargarria da, baina ez da erabiltzen. Hidrogeno gasa uraren elektrolisiaren bidez sortzen da. Prozesu horretan, ur-bolumen batean zehar igarotzen da, eta, horren ondorioz, hidrogeno atomoak oxigeno atomoetatik aldentzen dira. Batxilergoko kimika-eskoletan egiten da proba hori, elektrolisia erakusten dutelako.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Antiazidoak
Kategoria:Bikarbonatoak
Kategoria:Elikagaien osagaiak
Kategoria:Antidotoak
Kategoria:Larrialdietako medikuntzan erabiltzeko substantzia kimikoak
Kategoria:Antiaglomeratzaileak