Lizarrako forua

Lizarrako forua Antso V.a Ramiritz erregeak esleitutako araubidea da, 1090. urtekoa.Urzainqui, T. Olaizola, J.M. 1998, 80. or. 1164an, foru hedatua esleitu zitzaion. Haren bidez, eskubide eta frankiziak esleitu zitzaizkien kolono frankoei (okzitaniarrei), haientzat burgu bat sortuz. Lizarrako forua Jakakoan oinarritu zen, eta beste toki batzuetako foruetarako oinarria eman zuen, adibidez, Donostiakorako (1181).

Foruaren euskarazko izendapena ez da argia, latinez eman zenean Estella hirigune berriari esleitu baitzitzaion, Lizarra herrixka gotortuaren aurrean. Ehun urte geroago, Lizarra nafarra eta Estella frankoa udalerri berean bateraturik zeuden, burgu desberdinetan.

 Bilakaera historikoa 
Ia XI. mendearen amaieran, Ega ibaiaren eskuineko ertzean, "Lizarra" herriaren eta gotorlekuaren oinean, "franko" edo burgesen kokaleku bat ezarri zen pixkanaka. "Rruano" izena ere eman zitzaien, erromesak Donejakue bideko kale nagusia zen Ruan ezartzen zirelako. Aurretik, Zaraputz komentutik igaro zen bide hori, Noveleta edo gurutzearen auzo aurrean dago, eta San Juan de la Peña monasterioaren mende zegoena.

Herritar berri haiek ez ziren nekazariak, antzinako Lizarrako biztanleak bezala, ezta nobleak ere, basailutzarik gabeko merkatariak baizik. Kokaleku berrian, defentsarako izaera zuen aurreko gune malkartsua baino espazio eskuragarriagoa aurkitu zuten beren jardueretarako. Horrela, Ega ibaiaren bi ertzetan biziko ziren, gaur egun ere Santiagora doan ibilbide historikoaren alboetan.

Frankoen burgua poliki baina berez eratu zen, X. eta XI. mendeetako mendebaldeko Europan gertatzen ari zen fenomenoarekin bat zetorrela argi eta garbi. Hiri berriak, "hiribilduak" edo "burgoak", gizon libreen talde sozial batek sustatzen zituen. 

Lizarrako hiria sendotzeko prozesua Iruñeko eta Aragoiko errege Antso V.a Ramiritz hartu zuen bere gain, eta oraindik ere areagotu egin zuen, bertako biztanleei Forua emanez, Nafarroako lehena. Segurtasun juridiko eta administratiboarekin batera, gizarte-ordena ere bermatu zuen, hain beharrezkoa baitzen giza jarduerak merkataritzan oinarritzen zituen gizatalde batean. Gaztelu bat eraikitzea agindu zuen, auzo berriaren gainean, sortzen ari zen komunitatea zaintzen zuen muino ia eskuraezin baten gainean. 

Lizarrako Foruaren testua 1084. urtean osatu zen, baina jatorrizko alea galdu egin da. Hala ere, haren funtsezkoena Antso VI.a, Jakitunak, bere ondorengoak, Lizarrako bizilagunak 1164an berresten zituen dokumentuan datza. Dokumentu horren hiru bertsio gordetzen dira. Horietako bat Lizarrako Udal Artxiboan dago, kontserbazio egoera ezin hobean. Latinez idatzi zen, jositako zortzi pergamino-orritan, lau metro eta erdiko luzera dutenak.

Jatorrizko Foruaren kopia dauka, Antxo Ramiritz jaunak emandakoa. Frankoen burguko epaileek pilatutako jurisprudentzia gehitu zen, Erregeak hiri-eremuan sortutako auziak ebazteko ahalmena baitzuen. Ondorioz, jatorrizkoa baino osatuagoa da, haren jaraunsleak berretsi zuen egunera arte klausula gehiago gehitu baitira.   

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Intxaustegi Jauregi, Nere Jone (2020) «La familia de los fueros de Estella y San Sebastián a partir de 1200» in: Irujo, Xabier eta  Álvarez Berastegui, Amaia (koord): Los fueros de Estella y San Sebastián. ISBN: 9788409052370. 241-254  241-254 or.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Foru zuzenbidea
Kategoria:Lizarrako historia
Kategoria:1090