Izar ñirñirkari

Izar ñirñirkaria edo izar dirdiratsua sugar erraldoiak jaregiten dituen eta bat-bateko distira areagotze laburrak eta izaten dituen izar bat da, sekuentzia nagusikoa eta ez oso distiratsua. Distira areagotze horiek minutu batzuetako edo gehienez ordu gutxi batzuetako iraupena dute eta espektro elektromagnetiko osoan izaten dira ikusgarri, X izpietatik irrati-uhinetara.

 Historia 
Baliteke lehen izar ñirñirkariak 1924an atzemanak izatea, baina lehen egiaztaturik behaketak Willem Jacob Luytenek egindakoak izan zirela esan ohi da, zeinak bi izar nanoren espektro aldakorrak aurkitu zituen: V1396 Cygni eta AT Microscopii. Alabaina, 1948ra arte ez zen aurkitu ezagunena den izar ñirñirkaria, UV Ceti. Izar hark lau magnitude areagotu zuen distira eta tenperatura hasierako 2700 K-etik 10.000 K-era igo zuen, baina egun bat igaro aurretik normaltasunera itzuli zen. Gaur egun antzeko izar aldakorrek UV Ceti aldakorrak izena ere jasotzen dute.

Izar ñirñirkariak espektro ikusgaian atzeman baziren ere, hainbat uhin-luzeratan aztertu dira, X izpietan hasi eta irrati-uhinetaraino. X izpietako sugarrak 1975ean atzeman ziren lehen aldiz UV Ceti eta YZ Canis Minoris izarretan. Denbora pasa ahala, izar ñirñirkari ezagunen kopurua areagotu egin da: General Catalogue of Variable Stars (GCVS) katalogoak egun 1620 UV Ceti edo UV Ceti + Nebular (UVN) izar baino gehiago ditu bere baitan.

2004an GJ 3685A izarrean erupzio handi bat atzeman zen eta bere distira hamar mila aldiz handitu zen hogei minutu ingurutan ikusgai izan zer askatutako gar erraldoi bati esker. Mota honetako izarrentzat ere ezohikoa izan zen halako intentsitatea zuen garra. 2008an ere antzeko erupzio erraldoi bat ikusi zen EV Lacertae izarrean, Eguzkian inoiz ikusitako erupziorik handiena baino milaka aldiz handiagoa.

 Ezaugarri fisikoak 
Izar ñirñirkariak M eta K-berantiar mota espektraleko nano gorriak dira beti, 2500 eta 4000 Kelvin arteko tenperatura eduki ohi dute eta haien masa Eguzkiaren hamarren bat eta sei hamarrenen artekoa da. Sarritan haien espektroan hidrogeno eta kaltzio igorpen-lerro atzemangarriak agertzen dira, horrek euren kromosfera aktibo dagoela esaten digu. Azken ikerketen arabera, nano marroiak ere ñirñirkariak izan daitezke, baina ez dago datu askorik horren inguruan. Bestalde, Eguzkiaren antzeko bederatzi izarretan izar ñirñirkariek igortzen dituzten garren antzekoak ikusi dira. Gar horien eragilea RS Canum Venaticorum motako aldakorretakoaren antzekoa izan daitekeela uste dute zenbait zientzialarik, hau da, izarretik hurbil orbitatzen duen Jupiterren tamainako planeta batek gar horiek eragingo lituzkeela uste dute.

Izar ñirñirkarien aldakortasunaren adierazgarri da distira hain epe laburrean ikaragarri aldatzeko duten gaitasuna, era irregularrean. Bat-batekoa izaten da areagotze hori eta beherakada samurragoa izan ohi da, minutu edo ordutako iraupenekoa. Aldakortasun handienak argi ikusgaiaren urdin-muturrean izaten dira. Gainera, irrati-uhinetan eta X izpietan ere atzeman dira areagotzeak, baina ez dute zertan argi ikusgaiko aldaketekin bat etorri.

Izar ñirñirkarien sugarrak eguzki-erupzioetan askatzen diren sugarren antzekoak direla uste da, baina zenbait ezberdintasun nabarmenekin. Horietako bat izar ñirñirkariak argi ikusgaian ahulak (ikusteko zailak) izatea da, batez ere uhin-luzera motzetan. Horregatik, sugar bat askatu orduko ikaragarri igotzen da argi ultramore eta urdinean izarrak duen distira, aurrez oso ahula zelako. Beste ezberdintasun bat garren tamaina da, izan ere, izarraren tamainarekin aldera daitezke, Eguzkiaren garrek milaka kilometro gutxi batzuk dituzten bitartean.

 Izar ñirñirkari hurbilenak 
IzenaI. Ald. izendapenaDistantzia (argi-urte)Espektro motaItxurazko magnitudeaProxima CentauriV645 Centauri4,22M5.5Ve12,10 - 13,12Wolf 359CN Leonis7,78M6.0V11,52 - 17,08Lalande 211858,29M5.5e7,49Luyten 726-8BL Ceti8,72M5.5e12,52UV CetiM6.0e6,80 - 12,95Ross 154V1216 Sagittarii9,68M3.5Ve11,12 - 12,55Ross 128FI Virginis10,91M4.013,82 - 14,26GJ 866EZ Aquarii A11,26M5.0Ve14,27-15,68EZ Aquarii BM ?EZ Aquarii CM ?Struve 239811,52M3.0V8,47M3.5V9,69Groombridge 34GX Andromedae11,62M1.5Vne9,45-9,63GQ AndromedaeM3.5Vne12,20-12,80GJ 1111DX Cancri11,82M6.5Ve14,30-19,00LHS 138YZ Ceti12,13M4.5V13,15-13,87

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Izar motak
Kategoria:Izar aldakorrak
Kategoria:Izar ñirñirkariak