Dora Maar

Henriette Theodora Markovitch (Paris, Frantzia, 1907ko azaroaren 22a –  ib.1997ko uztailaren 16a), Dora Maar ezizenaz ere ezaguna, argazkilari, margolari eta olerkari frantsesa zen.

 Biografia 

 Haurtzaroa eta nerabezaroa 
Parisen jaio zen, 1907ko azaroaren 22an. Jaiotze aktan Henriette Markovitch du izena; Theodora geroko hautaketa bat bide da, baina ez da inongo dokumentutan ageri. Aita, Josip Marković (Joseph Markovitch), arkitekto kroaziarra zuen, Europan eta Hego Amerikan, eta ama, Julie Voisin, Toursekoa zen jatorriz. Doraren ama nazionalizatu egin zen Josephekin ezkontzeko eta geroago nazionalitate frantsesa berreskuratu zuen. Bere ezkontzan bi zeremonia egin ziren: bata Zagreben eta bestea, Rijekaren ondoan, seguru asko azken hiri horretan ezagutu baitzuten elkar. Doraren familian frantsesez eta gaztelaniaz hitz egiten zen. Oso kosmopolitak izan ziren, eta halaxe erakusten dute gaztetako argazkiek, Dora ageri baita Alpeetako paisaietatik eremu tropikaletaraino.  Argentinan bizi izan zen hiru urtetik hogeita hiru urtera bitartean. Pablo Picassoren arabera, gerra zibilean eta Frantziaren okupazioan maiteminduta egon zen gazte hark «argentinismoekin hitz egiten zuen».

Familiak ez zuen Picassorekiko harremanik nahi. Datu bitxi gisa, egun batean, Juliek Dorarekin eztabaida bortitza izan zuen telefonoz arrazoi horrexengatik, bat-batean amaren ahotsa moztu zenean: hil egin zen. Naziek Frantzia okupatu zutenean izan zen, eta gaua zen, kera-deiaren ostean. Hurrengo goizean, Dorak telefonoa eskuan zuela aurkitu zuen ama hilda. Artistak dituen mila argazkietan, bitan baino ez dago irribarretsu. Pertsona isila zen, harroa, oso azkarra eta ironia oso handikoa. Aurreko mendeetako arropekin mozorrotzea gustatzen zitzaion. Bere collage askotan halaxe agertzen da.

Laster emantzipatu zen, eta sinbolo bihurtu zen Parisko goi-mailako gizartearentzat.

 Argazkilari gaztea 
1950. urtearen inguruan margotzen zuen. Lothe Académie-n ikasi zuen, eta Henri Cartier-Bresson ezagutu zuen, bera baino gazteagoa, nahiz eta artean ez zen uneko argazkilari onenetakoa. 1949an, argazkilari bikain gisa definitu zuen, haren lanek halo misteriotsu eta beldurgarria baitzuten; bere pinturak ere miresten zituen. Cartier-Bressonek uste zuen argazkia bakartien lanbidea zela, eta hori oso ondo aplika zekiokeen Dorari.

Garai hartan, argazkia ez zen ondo hartzen. Hala, argazkilariak pintoreak ere izaten ziren. Izan ere, Picassok Doraren argazki-jarduerari buruz ironizatu egiten zuen. Dora ez zegoen erabat gustura Lothe Académieko irakaskuntzarekin; beraz, gero, Marcel Zahar-en aholkuari jarraituz, Parisko Ville de L’École de Photographie-n matrikulatu zen. Bere argazkiak errebelatu ahal izateko, Pierre Keferri eskolak ematen zizkion; trukean, bere tailerra erabiltzen uzten zion. Argazki batzuek Kéfer-Dora marka daramate, nahiz eta azkenak Dorak bakarrik egin zituen.

Hainbat mentorek ematen zuten hezkuntzan oinarritu zen Doraren prestakuntza. Aipagarrienen artean Man Ray dago. Haren irakaskuntzarik garrantzitsuena “efektu desfokatua” izan zen. Beste bat Brassaï izan zen, eta harekin adiskidetasun handia izan zuen. Gainera, Dorak Picasso maisuaren Guernica osatzeko prozesuari argazkia atera zion. Sougezekin egindako ikaskuntza ere nabarmentzen da. Sougezek aholkuak eman zizkion Dorari bai maila teknikoan, bai pertsonalean, eta harekin batera zenbait lan argitaratu zituen.

Aitari esker, bere estudioa izatea lortu zuen, eta bertan collage famatuak sortu. Haren lanei dagokienez, Dorak esan zuen ez zuela bereizten enkarguaren eta sorkuntzaren arteko aldea. Jaque Feyder-ren Les gens de voyage filmean aktore gisa egindako lana eta Giza Eskubideen aldeko aktibismoa ere nabarmentzen dira.

 Surrealismoa 
eskuinera|thumb|200px|Dora Maarren etxea oroigarri- plakarekin, Ménerbes, Frantzia
Jacqueline Lambaren (André Bretonen emaztea), Paul Éluard-en eta Nusch Éluard-en lagun mina zen. George Hugnetekin maitasun-istorio labur bat izan zuen. Hain zuzen, Sainte-Anneko asiloko zoroek egindako marrazkiak eta objektuak jasotzeko eskatu zion Bretonek, geroago bera sartuko zuten han.

Dora heriotzak erakarri egiten zuen eta neurriz kanpoko objektuekin esperimentatzen zuen errealitatea ezegonkortzen zuen baliabide gisa. 

Maarren argazkia, arte-korronte berri horren azpian, klasikoa zen, Meerson-en estilo finari jarraituz. Aldi horretan, denbora luzeagoan hasi zen lanean, beltzak areagotzeko. Azalpenaren baliabidea oso eraginkorra da Les années vous guettent filmean, armiarma batek Nusch Éluard-en aurpegia estaltzen baitu.

 Desamodioa 
Maarrek Picasso ezagutu zuen kafetegi batean. Harremana 1944ra arte luzatu zen, nahiz eta une hartan bera Olga Jojlovarekin ezkonduta zegoen. Geroago, Dora Maarrekin aspertu zenean, Françoise Gilot agertu zen Picassoren bizitzan. Izan ere, "desorekatuegia eta burugogorregia" zela esan zuen. 1945ean, Picassori ez zitzaion interesatzen Dora, eta portaera arraro eta paranoikoa erakusten hasi zen: egun batean, Picassori esan zion txakurtxoa lapurtu ziotela, eta kaietatik oinez aurkitu zuten; beste batean, bizikleta lapurtu ziotela esan zuen, eta, geroago, ukitu gabe aurkitu zuten; bere etxeko eskaileretan biluzik eta izututa ere aurkitu zuten.

Jacques Lacanek psikoanalizatu zuen eta, ondoren, Sainte-Anneko ospitalean sartu zen. Electroshock-a eman zioten, eta Paul Éluardek Picassori esan zion handik ateratzeko. Paul Éluardek, une horretan Doraren lagunik onenak, pintore famatuari leporatu zion gehiegi sufriaraztea.

Picassok Dora Maar gaizki tratatu zuen, bai psikologikoki bai fisikoki. Adibidez, egun batean Dorak ez zituen bere sexu-organoei egindako marrazki batzuk erakutsi nahi, eta Picassok haiek erakustera behartu zuen. Gainera, hainbat lekukok esan zuten ematen zizkion jipoiak ikusi zituztela.

 Erretiroa eta heriotza 
John Russellek Doraren ausardia miresten zuen azken urteetan, bere izaeraren sakonena ikertzeko denbora luzez bere estudioan sartzea erabaki zuenean. Etxea bere nortasun konplexuaren isla garbia zen.

Maar jaioterrian, Parisen, 1997an hil zen eta testamentuan bere ondasun guztiak aitari eta monje bati utzi zizkion, besteak beste, Picassoren 130 lan eta bere argazki gehienak osatzen zituzten. Berak saldua zuen Picassoren lanen bat estualdi ekonomikoetan sentitu zenean, baina beti pintorearen baimenarekin.

 Aintzatespenak 

 Ménerbes-ko bere etxean, oroigarri-plaka du.
 Dora Maar geltokia Saint-Oo-sur-Seine

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Paristarrak
Kategoria:Frantziako argazkilariak
Kategoria:Frantziako margolariak
Kategoria:Frantziako poetak
Kategoria:Frantziako katolikoak
Kategoria:Margolari surrealistak
Kategoria:Parisen hildakoak