Santakriz aztarnategia

Santakriz aztarnategi arkeologiko bat da, izen bereko muinoan dagoena, Nafarroa Garaiko Eslaba herrian. Muinoaren gailurrean Burdin Aroko herri harresitu bat dago, eta erromatar garaiko hiri bat metro batzuk beherago. Juan Castrillo apaizak aurkitu zuen aztarnategia 1917an, eta 1990eko hamarkadan hasi ziren indusketa kanpainak. 

2016ko abuztuaren 24an, Nafarroako Gobernuak Kultur Intereseko Ondasun (KIO) izendatu zuen Santakrizko eremu arkeologikoa, bertako hondakinen monumentaltasuna eta han agertutako inskripzio pila ikusita. Izan ere, Santakrizen bertan eta inguruetan baskoien lurraldeko material epigrafikoaren bilduma aberatsenetako bat atzeman da. 

 Izena 
Iturri batzuetan Santa-Crís edo Santa Crís izenak erabili badira ere, gaur egun Santa Criz de Eslava da izen ofiziala. Euskaraz Santakriz edo Santa Kriz deitu ohi zaio. Ez da ezaguna Santa Criz hagiotoponimoarenSantu baten izena duen toponimoa. jatorria.

Aditu batzuek erromatar hiria Ptolomeok aipatutako Nemanturissa izan litekeela iradoki dute, baina ez dago ebidentziarik. Beste ikerlari batzuen arabera, berriz, Bituris izanen litzateke; hau ere Ptolomeok aipatu zuen II. mendeko hiri baskoien artean..

 Kokapena 
Santakriz 544 metroko garaierako muinoa da, Zaldinaga mendiaren oinean eta Indusi errekaren eskuineko ertzean dagoena. Eslabako udal mugen barruan dago, Zangozako merindadean, herrigunetik bi kilometro ekialdera. Galipentzutik distantzia berdintsura dago eta Iruñetik 50 kilometro ingurura. Halaber, Tafalla eta Zangozaren erdian dago, bi herriak lotzen dituen NA-132 errepidetik hurbil.

Gaur egun, autoarekin joan daiteke aztarnategiaren sarreran bertan dagoen aparkalekuraino. Dena dela, merezi du ibilgailua Eslaban edo bidearen hasieran uztea eta Santakrizeraino oinez joatea; ordu erdiko paseo polita da, olibondo sailen artekoa.

 Ikerketak 
Juan Castrillo apaizak 1917an eman zuen Sadabako aztarnategiaren berri, Artamaleta errekan III. mendeko erromatar miliarri bat aurkitu baitzuen. Hurrengo urteetan, Santakrizen erromatar hiri baten hondakinak zeudela baieztatu zuen Francisco Escalada Xabierko jesuitak. Hauxe idatzi zuen bere kaierean: "erromatar aztarna asko daude: kapitelak, fusteak, mahatsondoak zizelkaturik dituzten harlanduak eta miliarri eder bat, Nafarroako Museora eraman zutena". 

1940ko hamarkadan Blas Taracenak eta Luis Vázquez de Pargak muinoaren goialdean industen jardun zuten arren, indusketa sistematikoak 1994an hasi ziren, Rosa Armendariz, Txaro Mateo eta Pilar Sáez de Albenizen eskutik. 1995 eta 1996an zundaketak egin zituzten foroan, nekropolian eta Burdin Aroko herrian. 2005-2007 bitartean Santakrizeko Gida Plana idatzi ostean, ikertzen jarraitu zuten, eta 2016an industutako eremua balioan jartzeko proiektua abiarazi zen.

2024tik, María García-Barberena, Leyre Arróniz eta Luka Iona García de la Barreraren taldea da indusketen arduraduna, eta Javier Andreu Pintado, Nafarroako Unibertsitateko katedraduna, aholkulari zientifikoa. Ikerlari horrek zuzentzen ditu, aldi berean, Zaragozako Los Bañales aztarnategiko ikerketak; hau ere baskoien lurraldean kokatutako erromatar hiri bat izan zen.

2022an eta 2024an prospekzio geofisikoak egin ziren, lurpean dauden egiturei buruzko informazioa lortzeko; era horretan, etorkizuneko indusketak hobekiago planifikatu ahal izanen dira. 2025eko kanpainan, berriz, Burdin Aroko herriaren harresia atzeman zuten. Bertan egindako zundaketetan ikerlariek ez zuten erromanizazio zantzurik aurkitu.

 Historia 
Lehen Burdin Aroan herrixka harresitu txiki bat eraiki zuten Santakriz muinoaren tontorrean. Bigarren Burdin Aroan oppidum garrantzitsu bilakatu zen, Oibar eta Aragoi ibarra kontrolatzeko kokapen bikainean baitzegoen. Fuente del Moro iturriak eta Pisaldeko errekak urez hornitzen zuten. Santakrizetik gertu dauden Uxue (6 km) eta Lerga (4,6 km) herrietan aurkitutako erromatar inskripzioetan Lacubegi jainkoa, Abisunharis eta Narhungesi antroponimoak eta Umme sahar kalifikatibo edo pertsona izena aipatzen baitira, eskualde hartan hizkuntza baskonikoa mintzatzen zela uste da.Nolanahi dela ere, Santakrizen bertan agertu diren antroponimo gehienak latindarrak dira, eta gainerakoek zelta itxura dute.

K.a. 195 inguruan, Erromako armada, ordurako Penintsulako iparraldean zegoena, kontaktuan jarri zen Santakrizko oppidumeko baskoiekin. Ohikoa zen bezala, errromatar konkistaren ondoren, biztanleek tontorreko herri harresitua utzi eta hegoaldeko lautadara aldatu ziren.Uste okerra da pentsatzea probintzietako "hiri erromatarretako" biztanleak erromatarrak zirela. Kolonietan erromatar hiritarrak kokatzen baziren ere, gainerako hiri gehienetara bertakoak joan ziren bizitzera, erromatar kulturaren zenbait ezaugarritara eta boterera egokituta. Bestalde, "erromatar" izatea egoera administratibo-politikoa zen; hiritartasuna lortzen zuen oro erromatarra zen, bere jatorri geografikoa eta arbasoak kontuan izan gabe. Hiri berria erromatar ereduen arabera egin zen. Iacca-Vareia galtzadaren bazterrean kokatua, haren azalera asko handitu zen, 13 hektarea inguru hartzeraino.  

Zesar Augusto enperadoaren agintaldian (K.a. 27-K.o. 14) arras aldatu zen hiriaren itxura. Garai hartan eraiki zen foroa, muinoaren hegoaldeko terraza zabal batean kokatutako plaza irekia. Haren inguruan zeuden basilika eta tenplu nagusia. Valerii, Cornelii eta, agian, Calpurnii familiek osatzen zuten hiriko elitea. Hiri estipendiarioa izan zen, I. mendearen amaieran, Vespasiano enperadorearen garaian, municipium estatusa erdietsi zuen arte. 

Hiri erromatarrak I. eta II. mendeetan izan zuen loraldia, baina itzaliz joan zen ondoren. Dena dela, ez dago argi Antzinaro Berantiarrean (IV. eta V. mendeak) zer indar izan zuen, baina jakina da han bazela jendea, hiri zaharreko aurrien gainean.

 Herrixka baskoia 
Lehen Burdin Aroko herrixka Santakriz muinoaren gailur malkartsuan zegoen. Hiruki formakoa zen, eta harresi batek inguratzen zuen. Bertara iristeko bidea arrapala helikoidal estu bat zen, harresiaren azpitik erloju-orratzen noranzkoari jarraitzen ziona, eta ipar-mendebaldeko angelutik sartzen zena. Puntu horretan hasten zen bigarren esparruko harresia, muinoko arrokei ezin hobeki egokitua; tarte batzuetan hareharrizko harkaitza zizelkatu zuten, igaroezinagoa izan zedin. Bigarren Burdin Aroko esparru harresitu hori, Lehen Burdin Arokoa inguratzeaz gain, ekialderantz zabaltzen zen, 9.000 metro koadro baino gehiagoko eremua hartuz.

 Erromatar hiria 
 Foroa 
Santakrizko foroa plaza ireki handi bat zen, muinoaren hegoaldeko hegaleko terraza zabal baten gainean eraikia. Indusketetan kriptoportikoa edo erdi estalirik zegoen hegoaldeko galeria azaleratu da. 40 x 8 x 4,3 metroko eraikina da, opus vittatum-ez egindako euste-horma handi bati atxikia. Horma horren funtzioa mendi-mazelaren pisua eta bultzada jasatea zen eta hormabularrez sendoturik zegoen. Beste aldeko horma, berriz, opus vittatum tankerakoa da, eta ostiko bertikal batzuekin indartua. Hala ere, ikerlariek egiaztatu dutenez, kriptoportikoa behin baino gehiagotan kolapsatu zen, eta berriz eraiki behar izan zuten.

Adituen ustez, kriptoportikoaren gainean basilika egonen zen, baina ez da guregana iritsi. Indusketa kanpainetan plazako lauzadura zati batzuk agertu dira, eta baita bertara zihoan karrika ere. 2023an, hiriko templu nagusia aurkitu zuten foroaren ekialdean. Hormak opus quadratum erako hareharrizko bloke handiekin eginak zituen. Oraindik osorik industu ez bada ere, agertutako elementuek erakusten dute eraikin monumentala zela.

Kriptoportikoaren mendebaldean plaza inguratzen zuen kolomadia erorita agertu da. Erortze ikusgarri horretan, hiru eskulturaren zatiak berreskuratu dira zutabeen artean. Horien artean nabarmentzekoa da marmolez egindako togadun baten gorputza. Era berean, korintiar estiloko hamar kapitel ere berreskuratu dira.

 Nekropolia  

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Kara aztarnategia
 Los Bañales aztarnategia

 Kanpo estekak 
  Santa Criz de Eslava. Ciudad vascónica y romana, aztarnategiaren web gune ofiziala. Eslabako Udala eta Nafarroako Unibertsitatea.
  Santa Criz - Museo Virtual, aztarnategiaren museo birtuala.
 Andreu Pintado, Javier (2024), «Reflexiones a propósito de una nueva inscripción romana en territorio vascón (Santa Criz de Eslava, Navarra)», Veleia, 41, -156.

Kategoria:Erromatarrak Euskal Herrian
Kategoria:Baskoien hiriak
Kategoria:Eslaba
Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa
Kategoria:Euskal Herriko kastroak
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak