Barcako Ama Birjinaren eliza (Muxía)

Barcako Ama Birjinaren eliza, , Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Muxía udalerrian dagoen eliza bat da, itsasoari begira, Costa da Morte eta Coruña probintziako ipar-mendebaldeko kostaldean. Ama Birjinari sagaratua dago eta bertan urtero Ama Birjinaren omenezko erromesaldia burutu ohi da.

XII. mendean leku horretan jada baseliza bat bazegoelako lehenbiziko zantzuak badaude. 2013an tximista batek jo eta sute batek kiskali zuen. 2015ean zaharberritu zen.

 Santutegiaren jatorria 

 Kondaira 
Kondairak dioenez, Jakue Nagusia apostolua, lurraren amaiera ebanjelizatzeko bidaian, santutegia dagoen kostaldean otoitzean zegoen. Harrizko txalupa bat iritsi zen itsasotik, harrizko kandela bat masta moduan zuela. Txalupan, Maria Birjina zihoan, eta kontsolatu eta indarrak eman zizkion; izan ere, Jesusen fedea hain urrun zegoen lurretan zabaltzeko lanak gainditu egiten zituen Jakue ikaslearen indarrak.

Hizketaldi baten ondoren, Ama Birjina Lurralde Santura itzuli zen aingeru batzuek airean garraiatuta, baina kostalde haietan txalupa (abalar harria), bela (cadrís harria) eta lema utzi zituen.

Kondaira horretan beste batzuen antzeko elementu asko daude, hala nola Pilarreko Ama Birjinarena: apostolua lurraren urruntasunagatik eta paganoen artean predikatzeko egiten duen ahaleginagatik atsekabetuta dago; Ama Birjina, bere egoeraren berri izan ondoren, sosegua eta animoak ematen dizkio eta bisitaren testigantza harri bat uzten du. Apostoluaren martirioaren aztarnak iritsi zireneko kondairarekin ere bai: Ulla ibaian igo zen harri bateko txalupa bat, harkaitzari lotu zitzaiona, kristautasunaren aurreko gurtzekin lotutako harri bat ere, kasu honetan Neptuno jainkoari eskainitako arara erromatarra, eta gaur egun Padróngo parrokia-elizan erlikia baliotsu gisa gordetzen dena.

 Kristautasunaren aurreko gurtzak 

Kondairak historia bat kontatzeko, balioak eta tradizioak transmititzeko beste modu bat dira beti. Kasu honetan, kondairak, bere hizkuntza kristauaren atzean, kristau aurreko gurtza gordetzen du, geroago kristautu zena. Harrien presentzia eta horiekin lotutako errituen biziraupena bereziki adierazgarriak dira:

 Abalar harria: pikor triangeluarreko forma duen harri zabal bat da. Galizian badira abalar (mugitu) izeneko beste harri batzuk, sendatzeko edo hastapen-errituak egiteko balio dutenak. Muxian, esaterako, harria kulunkatzeko indarra egiteko puntu zehatzak ezagutu behar direlarik, ezagutza hori komunitate-loturak edo tribu-sentimendua indartzen dituen erritu bihurtzen da, eta mugimenduak berak jainkoak bere fededunen errituei erantzun positiboa eman diezaieke. Harria kulunkatu ez izana jainkoaren eta bere klanaren arteko desadostasunen seinale izan daiteke, eta etorkizuneko zoritxarren mehatxua:

Leku horren kristautzearekin batera, harri honekin zerikusia zuten kondaira erlijioso ugari agertu ziren. Vicente Riscok dioenez, Gaztelaren eta Portugalen arteko Gerra Zibilean (zazpi urte iraun zuen) harriak ez zuen kulunkarik egin. VAQUEIRO, Vítor: Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres, Galaxia, Vigo 2011. Era berean, Barcako santutegian lapurreta egin nahi izan zutenean, harria hain gogor hasi zen kulunkatzen, ezen, haren zaratarekin, bizilagun guztiak esnatu baitzituen, lapurrak uxatuz.
1978an ekaitz batek lekuz aldatu zuen eta mugimendu asko galdu zuen. Gero, hondatu egin zen eta duela urte batzuk punta bat galdu zuen.

 A pedra dos cadrís (aldaken harria): formagatik eta behealdean sortzen duen barrunbeagatik du izena. Ugalkortasunarekin eta aldaken gaixotasunekin lotuta dago. Amabirjinak bedeinkatu nahi duen sinestunak harriaren azpitik pasa behar du. Maniobra zaila da, eta berpizkunde-sinbolismo nabaria du, hala nola amaren pelbisetik igarotzen den haurrarena.

 Beste bi harri txiki. Badira beste bi harri txikiago esanahi propioa hartu zutenak: 
 A pedra do temón (lemaren harria): duen formarengatik Ama Birjinaren txalupak izango lukeen lema gogorazten du.
 A pedra dos namorados (maiteminduen harria): Ama Birjinaren kondairarekin inongo loturarik gabe, benetako maitasuna hitzemateko edo adiskidearekin egoteko lekua izango litzateke.

 Gurtza kristauaren jatorria 
Eliza kristau baten existentzia ziurtatzen duten lehen lekuko idatziak oso berriak dira, XV. mende ingurukoak. Dokumentu horietan baseliza zaharberritzeko agintzen da eta aditzera ematen da horren hondakinak XII. edo XIII. mendeetako baseliza erromaniko batenak zirela.

Jatorriari lotuta, segur aski, lekuaren kristautzea eta Ama Birjinaren gurtza Moraimeko Sano Xulian Monasterioko monjeei zor zaizkie. XI. mendean ezarri baitziren inguruan beneditar monjeak. Muxia Moraimeko jaurerriaren mende egon zen Karlos I.aren garairaino. Pentsatzekoa da monje horiek bultzatu zutela zeltek gurtzarako erabiltzen zuten lekuaren kristautasuna, lehen eliza eraiki eta legenda zabalduz. Denboran are atzerago eginez, Moraimeko Monasterioan egindako indusketetan, erromatarren herrixka baten hondakinak aurkitu dira, bai eta antzinako hainbat material eta ehorzketa ugari ere. Beraz, monasterioa monakotzaren lehen uhinekoa izan liteke, beneditar monjeen iritsi aurrekoa, VI. mendearen inguruan. Kasu horretan, kristautasuna Costa da Morteko lurretara iristeak bat egingo luke antzinako gurtza-lekuaren kristautzearekin. Cebrián Franco, Juan José (1989). Santuarios Marianos de Galicia. Madril: Encuentro.
 Gaur egungo baseliza 

Gaur egungo tenplua 1717. urtean hasi zen, eraikin barrokoa da, barroko herrikoian edo marinelean sailka daitekeena. Latindar gurutze formako oinplanoa du eta nabe bakar batek osatzen du. Plinto zabal baten gainean eraikita dago, lurraren irregulartasunak berdintzeko aukera ematen duena.

Arkitekturak ez du apaingarririk, ez barrukoak, ez kanpokoak. XX. mendean egindako bi dorreek baino ez dute hausten fatxadaren monotonia. Tenpluaren eskuinaldean oraindik ikus daiteke dorreen eraikuntzaren aurretik erabiltzen zen kanpai-horma barrokoa.

 Erretaula nagusia 
Erretaula nagusia 2013ko sutean suntsitu zen. Barrokoa ere bazen, eta, elizaren gainerako guztiarekin ez bezala, apaingarri ugari zituen. Miguel de Romay eskultore konpostelarraren lana zen. Apika, bitxienak xehetasun handiko medailoi txiki batzuk ziren, erretaula osoa zeharkatzen zutenak, Arrosarioko berrogeita hamar letaniak sinbolikoki irudikatuta.

Haren erdian, Ama Birjinaren irudia zegoen, gelaxka baten barruan. Irudi gotikoa zen hori, tenplu erromanikoan dagoeneko bazegoena ere. Baseliza berrira ekarri zenean, tradizioari erreferentzia egiten zioten txaluparen eta apostoluaren irudiak erantsi zitzaizkion, erretaularen estilo berean.

2017an, jatorrizko erretaula zegoen tokian binilo bat jarri zen, haren irudiarekin.

 Eskaintzak 

2013ko sutearen aurretik, marinel-jatorriko eskaintza kopuru handia zegoen tenpluaren barruan. Are gehiago, esan zitekeen tenplua bera eskaintza zela, izatez, sendatze baten esker onez egin baitziren.
Batez ere itsasontzien maketak ziren, batzuk jatorrizkoari leial samarrak, eta arriskuan zeudela Ama Birjinan laguntza eskatu eta aurkitu zutenek eskaintzen zituzten.

Beste batzuk erreparazio edo penitentzia itxura izaten zuten, hauxe kasu:

 Herri literaturan 

  Nosa Señora da Barca,/ Nosa Señora, valeime,/ que estou no medio do mar,/ non hai barqueiro que reme Lino Lema Bouzas (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993, 14..
  Nosa Señora, valeime!/ Nosa Señora da Barca/ Nosa Señora, valeime!/ Que'stou no medio do mar/ e n'hai barqueiro que reme.
  Ten zapatiños de vidro/ Nosa Señora da Barca/ Ten zapatiños de vidro/ Que llos trouxo un mariñeiro/ Que andivo no mar perdido.
  Santo Cristo de Fisterra,/ Santo da barba dourada,/ veño de tan lonxe terra,/ Santo, por che ver a cara./ Veño da Virxe da Barca,/ veño de abalar a pedra./ Tamén veño de vos ver,/ Santo Cristo de Fisterra Copla une a devoción ao Cristo de Fisterra e á Virxe da Barca. Fraguas, 1989..
  Veño da Virxe da Barca, veño da abalar a pedra./Abalei a máis pequena,/ a grande non quixo ela Vítor Vaqueiro, px. 76..
  Veño da Virxe da Barca, veño da abalar a pedra./ Tamén veño de vos ver/ Santo Cristo de Fisterra M. Carlos García Martínez, artigo "ABALAR, Pedra de" da GEG..
  Viva, sábado da Barca,/ sábado da Barca, viva,/ como sábados da Barca/ non o vin na miña vida Vítor Vaqueiro, px. 76..

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Galiziako elizak
Kategoria:Muxía
Kategoria:Coruñako probintziako eraikinak
Kategoria:Galiziako baselizak