Amphipoda

Amphipoda krustazeo malakostracaren ordena bat da, oskolik ez duena eta, oro har, alboetan konprimitutako gorputza duena. Anfipodoen tamaina 1 eta 340 milimetro bitartekoa da; handiena, Alicella gigantea, 34 cm neurtzera irits daiteke. Orain arte, 9.900 anfipodo espezie baino gehiago daude deskribatuta. 

Anfipodo asko itsasokoak dira; nahiz eta espezie gutxi batzuk limniko (ur gezakoak) edo lurtarrak izan. Itsas anfipodoak pelagikoak izan daitezke (ur-zutabean bizi dira) edo bentikoak (itsas hondoan bizi dira).
Anfipodo pelagikoak itsas hegaztiek, arrainek eta itsas ugaztunek jaten dituzte. Talitridae gisako lehorreko anfipodoak hondarretan, harri-koskorretan edo hondartzetan bizi dira.

==Morfologia
Beste krustazeo batzuek ez bezala (dekapodoak, adibidez), ez dute oskolik. Apendize torazikoak eta abdominalak oso antzekoak dituzten isopodoek ez bezala, anfipodoek apendize-talde desberdinak dituzte, bai formari, bai funtzioari dagokionez.

Gorputza alde batera zanpatuta dauka, eta burua (zefaloia), toraxa (pereioia) eta abdomena (pleona) ditu, krustazeo guztietan gertatzen den moduan. Zefaloiak bi begi sesil ditu, beste krustazeo batzuek ez bezala (adibidez, dekapodoek, begiak pedunkulatuak baitituzte).

Pereioia zortzi segmentuz edo pereionitoz osatuta dago, bakoitza apendize pare batekin, hala ere, lehenengo perionitoa zefaloiarekin lotuta dago; beraz, segmentu horren apendizeek funtzio trofikoa dute, eta maxilipedo izena hartzen dute. Gainerako zazpi apendize pareetatik, lehenengo biek, garatuagoak eta gnatopodo izenekoak, elikagaia harrapatzeko erabiltzen dute; gainerako bost pereiopodoak, berriz, lokomotoreak dira. Ohikoa da gnatopodoen garapen-maila gorena ar helduetan agertzea.

Pleona sei segmentuk edo pleonitok osatzen dute, segmentukako apendize pare batekin. Lehenengo hiru segmentuek plaka epimeral izeneko albo-hedapenak dituzte, eta, segmentu bakoitzeko, apendize edo pleopodo pare bat. Azken hirurek, berriz, ez dute horrelako plakarik, eta urosoma osatzen dute; beraz, azken apendizeei, uropodo deritze. Atzeko muturrean, telsona dugu, jatorri enbrionario metamerikorik gabeko egitura.

 Banaketa eta bizitza
Anfipodo pelagikoen espezie asko mutualistak edo (normalean) parasitoak dira, Eszifozoo eta Salpidae ornogabeekin elkartuta bizi direnak. Phronima anfipodo pelagikoen genero nahiko arrunta da, zeinak Salpidae familiakoak hil eta haien gorpuak garbitzen dituzten barruan bizi eta kumeak zaintzeko.

Bizitza askeko espezie gutxi samarren artean, anfipodo planktonikoak, non ugariena Themisto gaudichaudii den, Ozeano Antartikoan bizi da; anfipodo hori egitura trinkoetan biltzen da, eta kopepodoen eta zooplanktoneko beste kide txiki batzuen harrapari amorratua da.

Itsaso hotzetan, anfipodo bentikoak oso anitzak eta ugariak dira. Antartikako uretan, anfipodoak dira krustazeo bentiko ugarienak. Batzuk bazka zaleak dira; asko orojaleak; batzuk, berriz, sarraskijaleak dira, pirañen antzekoak: hildako animalien karkasak berehala garbitzen dituzte. Anfipodoak maiz ikusten diren animalia-talde bakanetakoak dira itsaspekoak ozeanoko eremu abisaletara jaisten direnean. Beste anfipodo bentiko batzuk Eschrichtius robustus balea grisen lehen elikagaia dira.

Ozeano Atlantikoan eta estuarioetan ohikoa den ontzi-gila anfipodo moduko bat Jassa falcata da.

Sei anfipodo espezie aurkitu dituzte Challenger osinan, Marianetako itsas hobian. Bitxia bada ere, horietako batek Alzheimerra tratatzeko probatzen ari diren konposatu bat ekoizten du.

 Taxonomia
Gaur egun, Amphipoda ordena sei azpiordenatan banatzen da:
 Amphilochidea azpiordena.
 Colomastigidea azpiordena.
 Hyperiidea azpiordena.
 Hyperiopsidea azpiordena.
 Pseudingolfiellidea azpiordena.
 Senticaudata azpiordena.

Azpiordena horien barruan, 205 familia hauek aitortzen diraIannilli, V., Krapp, T., Ruffo, S., 2011. Freshwater amphipods from Madagascar with description of a new family, three new genera and six new species (Crustacea, Amphipoda). Bollettino del Museo Civico di Storia Naturale di Verona, 35, 2011 Botanica Zoologia: 93-137.Zeidler, W. (2012). A review of the hyperiidean amphipod families Mimonectidae and Proscinidae (Crustacea: Amphipoda: Hyperiidea: Scinoidea). Zootaxa 3533: 1–74.Lowry, J.K. & Myers, A.A. (2012) New, mainly southern hemisphere, freshwater families of Amphipoda (Crustacea), together with a description of the first freshwater calliopiid, Lutriwita bradburyi gen. nov. et sp. nov. Zootaxa 3499: 27–45.Lowry, J. K.; Myers, A. A. (2013). A Phylogeny and Classification of the Senticaudata subord. nov. (Crustacea: Amphipoda). Zootaxa. 3610(1): 1-80.:

 Acanthogammaridae Garjajewia, 1901 (41 genero, 159 espezie)
 Acanthonotozomatidae Stebbing, 1906 (4 genero, 17 espezie)
 Acidostomatidae Lowry & Stoddart, 2011 (2 genero, 11 espezie)
 Aetiopedesidae Myers & Lowry, 2003 (1 género, 1 especie)
 Alicellidae Lowry & De Broyer, 2008 (6 genero, 16 espezie)
 Allocrangonyctidae Holsinger, 1989 (3 genero, 69 espezie)
 Amaryllididae Lowry & Stoddart, 2002 (8 genero, 35 espezie)
 Amathillopsidae Pirlot, 1934 (4 genero, 20 espezie)
 Ampeliscidae Krøyer, 1842 (4 genero, 284 espezie)
 Amphilochidae Boeck, 1871 (14 genero, 89 espezie)
 Ampithoidae Stebbing, 1899 (13 genero, 170 espezie)
 Anapronoidae Bowman & Gruner, 1973 (1 género, 1 especie)
 Anisogammaridae Bousfield, 1977 (12 genero, 62 espezie)
 Aoridae Stebbing, 1899 (24 genero, 228 espezie)
 Archaeoscinidae K.H. Barnard, 1930 (2 genero, 6 espezie)
 Argissidae Walker, 1904 (1 género, 1 especie)
 Aristiidae Lowry & Stoddart, 1997 (5 genero, 39 espezie)
 Atylidae Lilljeborg, 1865 (9 genero, 76 espezie)
 Austroniphargidae Iannilli, Krapp & Ruffo, 2011 (3 genero, 6 espezie)
 Baikalogammaridae Kamaltynov 2001 (1 género,1 espezie)
 Bateidae Stebbing, 1906 (1 género, 15 espezie)
 Behningiellidae Kamaltynov 2001 (3 genero, 4 espezie)
 Biancolinidae J.L. Barnard, 1972 (1 género, 8 espezie)
 Bogidiellidae Hertzog, 1936 (38 genero, 179 espezie)
 Bolttsiidae Barnard & Karaman, 1987 (1 género, 2 espezie)
 Bougisidae Zeidler, 2004 (1 género, 1 especie)
 Brachyscelidae Stephensen, 1923 (2 genero, 5 espezie)
 Calliopiidae G.O. Sars, 1895 (26 genero, 102 espezie)
 Caprellidae Leach, 1814 (88 genero, 401 espezie)
 Caprogammaridae Kudrjaschov & Vassilenko, 1966 (1 género, 2 espezie)
 Carangoliopsidae Bousfield, 1977 (1 género, 1 especie)
 Cardenioidae Barnard & Karaman, 1987 (1 género, 1 especie)
 Caspicolidae Birstein, 1945 (1 género, 1 especie)
 Cebocaridae Lowry & Stoddart, 2011 (9 genero, 15 espezie)
 Ceinidae J.L. Barnard, 1972 (3 genero, 7 espezie)
 Cheidae Thurston, 1982 (1 género, 1 especie)
 Cheirocratidae Ren, 2006 (7 genero, 18 espezie)
 Cheluridae Allman, 1847 (3 genero, 4 espezie)
 Chevaliidae Myers & Lowry, 2003 (1 género, 6 espezie)
 Chillagoeidae Lowry & Myers, 2012
 Chiltoniidae J.L. Barnard, 1972 (6 genero, 11 espezie)
 Chuneolidae Woltereck, 1909 (1 género, 3 espezie)
 Colomastigidae Stebbing, 1899 (2 genero, 48 espezie)
 Condukiidae Barnard & Drummond, 1982 (1 género, 2 espezie)
 Corophiidae Leach, 1814 (25 genero, 149 espezie)
 Crangonyctidae Bousfield, 1973 (9 genero, 225 espezie)
 Crangoweckeliidae Lowry & Myers, 2012
 Cressidae Stebbing, 1899 (2 genero, 10 espezie)
 Crymostygidae Kristjánsson & Svavarsson, 2004 (1 género, 1 especie)
 Cyamidae Rafinesque, 1815 (6 genero, 31 espezie)
 Cyclocaridae Lowry & Stoddart, 2011 (1 género, 2 espezie)
 Cyphocarididae Lowry & Stoddart, 1997 (2 genero, 13 espezie)
 Cyproideidae J.L. Barnard, 1974 (18 genero, 44 espezie)
 Cystisomatidae Willemöes-Suhm, 1875 (1 género, 7 espezie)
 Dairellidae Bovallius, 1877 (1 género, 1 especie)
 Dexaminidae Leach, 1814 (11 genero, 121 espezie)
 Didymocheliidae Bellan-Santini & Ledoyer, 1986 (2 genero, 4 espezie)
 Dikwidae Coleman & Barnard, 1991 (1 género, 2 espezie)
 Dogielinotidae Gurjanova, 1953 (13 genero, 107 espezie)
 Dulichiidae Laubitz, 1983 (6 genero, 27 espezie)
 Dussartiellidae Lowry & Myers, 2012 (2 genero, 3 espezie)
 Endevouridae Lowry & Stoddart, 1997 (2 genero, 12 espezie)
 Eophliantidae Sheard, 1936 (6 genero, 13 espezie)
 Epimeriidae Boeck, 1871 (5 genero, 61 espezie)
 Eriopisidae Lowry & Myers, 2013
 Eulimnogammaridae Kamaltynov, 1999 (19 genero, 115 espezie)
 Eurytheneidae Stoddart & Lowry, 2004 (1 género, 3 espezie)
 Eusiridae Stebbing, 1888 (10 genero, 111 espezie)
 Exoedicerotidae Barnard & Drummond, 1982 (12 genero, 20 espezie)
 Falklandellidae Lowry & Myers, 2012 (3 genero, 3 espezie)
 Gammaracanthidae Bousfield, 1989 (2 genero, 6 espezie)
 Gammarellidae Bousfield, 1977 (3 genero, 8 espezie)
 Gammaridae Leach, 1814 (35 genero, ~386 espezie)
 Gammaroporeiidae Bousfield, 1979 (1 género, 1 especie)
 Giniphargidae Lowry & Myers, 2012 (1 género, 1 especie)
 Hadziidae S. Karaman, 1943 (27 genero, 90 espezie)
 Hirondelleidae Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 16 espezie)
 Hyalidae Bulycheva, 1957 (14 genero, 143 espezie)
 Haustoriidae Stebbing, 1906 (8 genero, 45 espezie)
 Hyperiidae Dana, 1852 (5 genero, 26 espezie)
 Hyperiopsidae Bovallius, 1886 (3 genero, 14 espezie)
 Iciliidae Dana, 1849 (1 género, 7 espezie)
 Ingolfiellidae Hansen, 1903 (12 genero, 45 espezie)
 Ipanemidae Barnard & Thomas, 1988 (1 género, 1 especie)
 Iphigenellidae Kamaltynov, 2001 (1 género, 1 especie)
 Iphimediidae Boeck, 1871 (14 genero, 100 espezie)
 Isaeidae Dana, 1853 (2 genero, 4 espezie)
 Ischyroceridae Stebbing, 1899 (37 genero, 231 espezie)
 Iulopididae Zeidler, 2004 (1 género, 2 espezie)
 Izinkalidae Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 1 especie)
 Kairosidae Lowry & Myers, 2013 (1 género, 1 especie)
 Kamakidae Myers & Lowry, 2003 (10 genero, 32 espezie)
 Kergueleniidae Lowry & Stoddart, 2010 (2 genero, 26 espezie)
 Kergueleniolidae Lowry & Myers, 2013 (1 género, 1 especie)
 Kotumsaridae Missouli, Holsinger & Reddy, 2007 (1 género, 1 especie)
 Kuriidae J.L. Barnard, 1964 (1 género, 2 espezie)
 Lafystiidae G.O. Sars, 1895 (3 genero, 5 espezie)
 Lanceolidae Bovallius, 1887 (4 genero, 23 espezie)
 Laphystiopsidae Stebbing, 1899 (3 genero, 8 espezie)
 Lepidepecreellidae Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 10 espezie)
 Lestrigonidae Zeidler, 2004 (6 genero, 17 espezie)
 Leucothoidae Dana, 1852 (6 genero, 137 espezie)
 Liljeborgiidae Stebbing, 1899 (4 genero, 104 espezie)
 Luciobliviidae Tomikawa 2007 (1 género, 1 especie)
 Lycaeidae Claus, 1879 (2 genero, 7 espezie)
 Lycaeopsidae Chevreux, 1913 (1 género, 2 espezie)
 Lysianassidae Dana, 1849 (78 genero, 491 espezie)
 Macrohectopodidae Sowinsky, 1915 (2 genero, 2 espezie)
 Maeridae Krapp-Schickel, 2008 (42 genero, 328 espezie)
 Maxillipiidae Ledoyer, 1973 (2 genero, 3 espezie)
 Megaluropidae Thomas & Barnard, 1986 (4 genero, 16 espezie)
 Melitidae Bousfield, 1983 (46 genero, 181 espezie)
 Melphidippidae Stebbing, 1899 (3 genero, 14 espezie)
 Mesogammaridae Bousfield, 1977 (5 genero, 6 espezie)
 Metacrangonyctidae Boutin & Missouli, 1988 (2+1 genero, 19+1 espezie)
 Metaingolfiellidae Ruffo, 1969 (1 género, 1 especie)
 Microphasmidae Stephensen & Pirlot, 1931 (3 genero, 6 espezie)
 Microprotopidae Myers & Lowry, 2003 (1 género, 5 espezie)
 Microscinidae Zeidler, 2012 (1 género, 1 especie)
 Micruropodidae Kamaltynov, 1999 (5 genero, 52 espezie)
 Mimonectidae Bovallius, 1885 (3 genero, 13 espezie)
 Mimoscinidae Zeidler, 2012 (1 género, 4 espezie)
 Miramarassidae Lowry, 2006 (1 género, 1 especie)
 Neomegamphopidae Myers, 1981 (6 genero, 21 espezie)
 Neoniphargidae Bousfield, 1977 (7 genero, 22 espezie)
 Nihotungidae J.L. Barnard, 1972 (1 género, 3 espezie)
 Niphargidae Bousfield, 1977 (9 genero, 322 espezie)
 Nuuanuidae Lowry & Myers, 2013
 Ochlesidae Stebbing, 1910 (4 genero, 19 espezie)
 Odiidae Coleman & Barnard, 1991 (5 genero, 11 espezie)
 Oedicerotidae Liljeborg, 1865 (44 genero, 244 espezie)
 Opisidae Lowry & Stoddart, 1995 (4 genero, 17 espezie)
 Oxycephalidae Bate, 1861 (8 genero, 18 espezie)
 Pachynidae Lowry & Stoddart, 2011 (11 genero, 33 espezie)
 Pachyschesidae Kamaltynov, 1999 (1 género, 6 espezie)
 Pagetinidae K.H. Barnard, 1931 (1 género, 4 espezie)
 Pallaseidae Tachteew, 2000 (8 genero, 21 espezie)
 Paracalliopiidae Barnard & Karaman, 1982 (5 genero, 18 espezie)
 Paracrangonyctidae Bousfield, 1983 (3 genero, 4 espezie)
 Paragammaropsidae Myers & Lowry, 2003 (2 genero, 2 espezie)
 Paraleptamphopidae Bousfield, 1977 (3 genero, 5 espezie)
 Paramelitidae Bousfield, 1977 (17 genero, 711 espezie)
 Paraphronimidae Bovallius, 1887 (1 género, 2 espezie)
 Parascelidae Bovallius, 1887 (5 genero, 7 espezie)
 Pardaliscidae Boeck, 1871 (22 genero, 71 espezie)
 Perthiidae Williams & Barnard, 1988 (1 género, 2 espezie)
 Phliantidae Stebbing, 1899 (7 genero, 23 espezie)
 Photidae Boeck, 1871 (18 genero, 216 espezie)
 Phoxocephalidae G.O. Sars, 1891 (81 genero, 368 espezie)
 Phoxocephalopsidae Barnard & Drummond, 1982 (3 genero, 9 espezie)
 Phreatogammaridae Bousfield, 1979 (2 genero, 5 espezie)
 Phronimidae Rafinesque, 1815 (2 genero, 11 espezie)
 Phrosinidae Dana, 1853 (3 genero, 8 espezie)
 Platyischnopidae Barnard & Drummond, 1979 (8 genero, 15 espezie)
 Platyscelidae Bate, 1862 (5 genero, 16 espezie)
 Pleustidae Buchholz, 1874 (35 genero, 139 espezie)
 Pleioplateidae J.L. Barnard, 1978 (1 género, 2 espezie)
 Podoceridae Leach, 1814 (8 genero, 72 espezie)
 Podoprionidae Lowry & Stoddart, 1996 (1 género, 4 espezie)
 Pontogammaridae Bousfield, 1977 (13 genero, 40 espezie)
 Pontogeneiidae Stebbing, 1906 (31 genero, 168 espezie)
 Pontoporeiidae Dana, 1853 (6 genero, 34 espezie)
 Priscillinidae d'Udekem d'Acoz, 2006 (1 género, 2 espezie)
 Priscomilitaridae Hirayama, 1988 (2 genero, 2 espezie)
 Prolanceolidae Zeidler, 2009 (1 género, 1 especie)
 Pronoidae Claus, 1879 (4 genero, 12 espezie)
 Pseudamphilochidae Schellenberg, 1931 (1 género, 1 especie)
 Pseudingolfiellidae Lowry & Myers, 2012
 Pseudocrangonyctidae Holsinger, 1989 (2 genero, 18 espezie)
 Rakiroidae Myers & Lowry, 2003 (1 género, 1 especie)
 Regaliidae Lowry, 2006 (1 género, 3 espezie)
 Salentinellidae Bousfield, 1977 (2 genero, 22 espezie)
 Sanchoidae Lowry, 2006 (1 género, 2 espezie)
 Sandroidae Lowry & Myers, 2012
 Scinidae Stebbing, 1888 (5 genero, 49 espezie)
 Scopelocheiridae Lowry & Stoddart, 1997 (7 genero, 18 espezie)
 Sebidae Waker, 1908 (3 genero, 31 espezie)
 Sensonatoridae Lowry & Myers, 2012
 Sicafodiidae Just, 2004 (1 género, 1 especie)
 Sinurothoidae Ren, 1999 (1 género, 1 especie)
 Sophrosynidae Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 14 espezie)
 Stegocephalidae Dana, 1852 (25 genero, 108 espezie)
 Stenothoidae Boeck, 1871 (41 genero, 293 espezie)
 Sternophysingidae Holsinger, 1992 (1 género, 8 espezie)
 Stilipedidae Holmes, 1908 (5 genero, 20 espezie)
 Synopiidae Dana, 1852 (17 genero, 91 espezie)
 Talitridae Rafinesque, 1815 (57 genero, 268 espezie)
 Temnophliantidae Griffiths, 1975 (2 genero, 2 espezie)
 Thoriellidae Lowry & Stoddart, 2011 (4 genero, 5 espezie)
 Thurstonellidae Lowry & Zeidler, 2008 (1 género, 1 especie)
 Trischizostomatidae Liljeborg, 1865 (1 género, 16 espezie)
 Tulearidae Ledoyer, 1979 (1 género, 1 especie)
 Typhlogammaridae Bousfield, 1979 (5 genero, 7 espezie)
 Unciolidae Myers & Lowry, 2003 (17 genero, 41 espezie)
 Uristidae Hurley, 1963 (22 genero, 184 espezie)
 Urohaustoriidae Barnard & Drummond, 1982 (9 genero, 23 espezie)
 Uronyctidae Lowry & Myers, 2012
 Urothoidae Bousfield, 1978 (6 genero, 61 espezie)
 Valettidae Stebbing, 1888 (1 género, 5 espezie)
 Valettiopsidae Lowry & De Broyer, 2008 (2 genero, 12 espezie)
 Vibiliidae Dana, 1852 (3 genero, 23 espezie)
 Vicmusiidae Just, 1990 (1 género, 2 espezie)
 Vitjazianidae Birstein & M. Vinogradov, 1955 (2 genero, 5 espezie)
 Wandinidae Lowry & Stoddart, 1990 (2 genero, 4 espezie)
 Zobrachoidae Barnard & Drummond, 1982 (5 genero, 5 espezie)

Erreferentziak

Kategoria:Malacostraca