Mengala

Mengala, tontorra, edo beste izen batzuk, Erdi Aroko eta Aro Modernoko euskal emakume ezkonduek edo alargunek erabiltzen zuten buruko oihal harrotua da, barrutik zumez indartua.

 Hitzaren jatorria eta beste izendapen batzuk 
Zorongo ere deitu izan zaio, bai eta tontor, kurbitzeta, juitzia/juzitzia, moko eta sapa ere. Javier Elorza Maiztegik, bere Eibar: orígenes y evolución (siglos XIV al XVI) liburuan, mengala izena jaso zuen Eibarrerako:Elorza, op. cit., 6. kapitulua, 287. or

Hainbat artikulu akademikotan, gaztelaniaz, tocado cuerniforme edo tocado corniforme esaten diote, hau da, buruko adarduna. Eta euskaraz, buruko/ibiki. Errenteriako Jantziaren Zentroan pieza honi eskaini zioten erakusketan, adar formako burukoa esan zioten. Eta, San Telmo Museoaren erakusketa iraunkorrean, adar bakarreko burukoa eta adar-burukoa.

 Sinbolismoa 
Erdi Aroan, buruko mota horrek emakumeak gizon batekin hartutako konpromisoaren sinboloa zen. Gainera, egoera zibilaz gain, buruko oihal hauek jatorria eta ahalmen ekonomikoa ere irudikatzen zuten. Baina elizako agintariek, sinbolo falikotzat harturik, XVII. mendearen hasieran debekatu zituzten.San Telmo Museoko erakusketa, 2019 (via Iñaki Alonso)

Jantzien historian, adituen arabera, kurbitzetek jatorria ere adieraz zezaketen, eskualde bakoitzean erabiltzen ziren ezaugarriengatik. Hala nola, Gordexolakoak zapalak ziren; Artziniegakoak, uhindunak; Trespondekoak, puntadunak; eta Donostiakoak, mendi itxura zuten.

Iturri berdinen arabera, adar kopuruak egoera zibilari buruzko zehaztasunak ere eman zezakeen: alarguna, berriz ezkondua... Oihalaren kolorea normalean zuria bazen ere, beltza ere izan zitekeen alarguna izan ezkero.

Javier Hermoso de Mendozaren «Indumentaria de Navarra. De la antigüedad al traje de "pamplonica"» artikuluan, hau irakur daiteke:

 Egitura 
Azken finean, esan daiteke, mengala buruko oihal arruntaren aldaera dela,  non buruaren gainean zumezko edo alanbrezko egitura bat ezartzen den, oihala haren inguruan kiribilduz eta forma bereziak emanez, eskuarki adar formakoak.

Erdi Aroan bertan, burukoen aberastasuna handituz joan zen, tamainan eta materialetan: ehun exotikoak (zeta edo kotoia), apaingarri garestiak... Emakume aberatsak norgehiagoka aritzen ziren, nork juzitzia dotoreagoa jantziko. Gainera bat baino gehiago edukitzen ziren (jende arruntak arropa kopuru justua izaten zuenean: bat asterako, bestea iganderako). Moda hori familia batzuen egoera ekonomikoari kalte egiteraino ailegatu omen zen, eta leku batzuetan tontorretan egiten ziren gehiegikeriei mugak jarri zizkieten. Adibidez, Debako 1434ko Udal Ordenantzetan hau irakur daiteke:

Kontuan hartu behar da kana bakoitzak (vara) 83,7 zm. neurtzen zituela; beraz, erraz uler daiteke nola burko batzuek 70 cm. baino gehiagoko altuera har zezaketen.

 Hedapena 
Erdi Aroko euskal emakumeen ikurtzat hartzen badira ere, zorongoa ez da bakarrik Euskal Herrian erabili izan eta bete leku batzuetan ere haren testigantzak aurkitu dira, hala nola, Bearno, Errioxa, Burgos, Asturias, Kantabria eta Leon. Dena den, badirudi Euskal Herrian luzeago erabili izan dela eta oso zabalduta zegoela.

 Herri kulturan 
XX-XXI. mendean, "Mari Domingi" pertsonaia irudikatzeko burko mota horrekin janzten da, eta dagoeneko, bere bereizgarri bihurtu da. Irudi askotan ere, Euskal Herriko XVI-XVII. mendeko sorginak irudikatzeko erabili izan da.Ikus, adibidez, Nabarralderen "Maria Zugarramurdikoa eta sorginduak izan ziren emakumeak" narrazio grafikoa eta Asisko Urmenetaren "Sugarren mende" komikia 20. mendearen amaieratik, Olentzeroren pertsonaiarekin lotu denetik Mari Domingi, Gabonetan are gehiago ikusten da buruko hau.

Cristobal Balentziaga euskal jostunak halako burukoen sorta bat egin zuen 1952an, eta ale haietarik batzuk San Telmo Museoan daude, Donostian.

 Irudi galeria 
Euskal lurraldeetako eta inguruko Erdi Aroko eta Aro Modernoko buruko pikudunak, Christoph Weiditzen Trachtenbuch Jantzien liburuan agertzen direnak (Nurenbergeko Germaniar museo nazionalean -Germanisches Nationalmuseum, GNM- gordetzen da):

 Balentziagaren tailerreko burukoak 
San Telmo Museoak hainbat mengala edo buruko gordetzen ditu. Museoan Cristobal Balentziagak jositako gisa agertzen dira, baina berez bere tailerrean egindakoak dira.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Agirre Sorondo, Antxon (2010 / 07 / 09-16): "Tocados corniformes". Euskonews, 540
  Manso de Zúñiga, Gonzalo (1955-05-22): «Tocados femeninos medievales vascos». Conferencias, Munibe, 125-126 or.
  Urquijo e Ibarra, Julio de (1922-08): «Sobre el tocado corniforme de las mujeres vascas». Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria, RIEV, 0212-7016, 13. lib, 4 zk.,1922, 570-581 or.
  Mujika, Amaia (2018): Las tocas vizcainas. Labayru Fundazioa: Apuntes de etnografía. Aprender del pasado para construir el futuro.
  «El Tocado Medieval Corniforme. Charla Demostración en Liendo». CANAL 8 TV. Cantabria.

 Sakontzeko bibliografia 

  María Elena de Arizmendi Amiel (1976): Vascos y trajes, volumen 1, Caja de Ahorros Municipal de San Sebastián.
  María Ángeles González Mena: Colección pedagógico textil de la Universidad Complutense de Madrid, 1. liburuxka.
  María Luisa de la Bandera (1977): El atuendo femenino ibérico (II).
  Bernardo Estornés Lasa (1974) Cómo han sido y cómo son los vascos: carácter e indumentaria.
  Jose Antonio Azpiazu Elorza: La historia desconocida del lino vasco.
  Bernis Madrazo, Carmen (1962): Indumentaria española en tiempos de Carlos V. Madrid: Instituto Diego Velázquez . Consejo Superior de Investigaciones Científicas, CSIC.
  Bernis Madrazo, Carmen (2001): El traje y los tipos sociales en el Quijote. Madrid: Visor.
  Carmen Rebollo Gutiérrez (2007) «Maese Nicolás Francés: su obra y estilo. Estado de la cuestión». De Arte, 6, 107‐130 or.

Kategoria:Oihalak
Kategoria:Jantzi-osagarriak
Kategoria:Emakumezkoen burukoak
Kategoria:Euskal Herriko jantziak