New Yorkeko Euskal Etxea

New Yorkeko Euskal Etxea, AEBko New York hirian dagoen euskal etxea da.

1913an sortu zen, eta gaur egun dagoen egoitza 1917an eraiki zen. Brooklyn barrutiko Eckford kaleko 307. zenbakian dago, Greenpoint auzoan. Euskal etxe honetako historian, Emily Doyaga (1925-2020) euskal-estatubatuar hizkuntzalariak garrantzi handia izan zuen.

 Historia 
Honela definitzen du euskal etxeak bere historia:"New Yorkeko euskaldunak", GLORIA TOTORICAGÜENA, Lehen Edizioa 2003

 AEBetako lehen etorkinak Kaliforniara joaten ziren, Argentina eta Txiletik 
Estatu Batuetako ekialdeko kostaldera euskaldun ugariren lehen kokalekuak Transcontinental Railroad burdinbidea eraiki eta 1869an Utah-n behin betiko lotura egin ondoren etorri ziren. Data hori baino lehen, Argentina eta Txileko euskaldunek AEBetako mendebaldera migratu zuten, 1848 eta 1849an Kalifornian urrea aurkitu ondoren. Sorterritik zuzenean migratu zuten Euskal Herriko euskaldunek itsas bidaia egin behar izan zuten hasieran Atlantikoan zehar Argentina edota Urugauaira eta gero Ozeano Bareko kostaldetik gora Ipar Amerikara eta Kaliforniako kostaldera. Arriskutsua zen, garestia, eta amaierarik gabeko bidaia zirudien.

 Trenbidea ezarrita New Yorketik joaten hasi ziren eta batzuk bertan geratzen ziren 
Hala ere, behin AEBetako ekialdetik mendebalderaino zihoan trenbidea amaituta, etorkinak New Yorkeko portura joaten ziren eta, ondoren, trenbidez mendebaldera mugitzen ziren zuzenean. New Yorkera iritsitako lehen euskal etorkin haien gehienek mendebaldera joateko planak zituzten, baina New York eta New Jerseyko portuetan enplegua aurkitu zutenez, haietako hainbat bidaiarekin oso nekatuta heldu zirenez, besterik gabe, uko egin zioten gehiago mugitzeari eta bertan geratu ziren.

 Bidaia oso gogorra izaten zen 
Askotan ahaztu egiten da Euskal Herritik Estatu Batuetara egindako "bidaia" ez zela soilik Atlantikoa zeharkatzea, baizik eta, berez, egun batzuk lehenago hasia zela, landa-herri batetik Bilbo edo Donostia hirietara zaldiz edo trenez egindako bidaiarekin. Hurrengo egun osoan tren bidaia bat egingo litzateke iparralderantz, Bordeleko edo Le Havreko portu frantsesetara. Han, emigranteek egun gehiago itxaroten zuten paperak lortzeko, eta, azkenean, bidaiari-ontzi batera igotzen ziren zortea eta diru nahikoa bazuten, edo zamaontzi batera bestela. 1900eko hamarkadaren hasieran euskaldun gehienentzat ibilbide hori luzea eta beldurgarria izaten zen.

Atlantikoa zeharkatzean, hamalau eta hogeita hamar egun bitartean igaro zitezkeen, ibilbidearen, eguraldiaren eta ekaitzen arabera, eta bidaiatzeko ontzi-motaren arabera. Elkarrizketatutako ehunka euskal etorkinek gogoan izan zuten bizi izandako bidaiaren  estutasuna eta beldurra, eta New Yorkeko portuaren sarreraraino azken kilometroak  itolarria izan zen askorentzat. Metropoliarekiko beldurra ere areagotzen zen, Euskal Herriko landa-eremuko bizipenetatik haietako edozeinek pentsa zezakeen mailatik baino askoz bizimodu desberdina baitzegoen Amerika haietan.

 Mugako tramiteak: Ellis uhartea  
1855-1890 bitartean, New Yorkera iristen ziren euskal etorkinei Castle Garden-en ematen zieten harrera, horrelako beste zortzi milioi etorri berri guztiei bezala. Ellis uhartea 1892an ireki zen ofizialki immigrazioa prozesatzeko estazio gisa, eta aktibo egon zen 1924ko Jatorri Nazionalen Legea Kongresuak onartu zuen arte, etorkin potentzialei beren ikuskapenak egitea ahalbidetuz beren jatorrizko herrialdea utzi aurretik. 1897 eta 1902 artean, euskal abizenak zituzten 636 pertsona sartu ziren New Yorkeko immigrazio bulegoen bidez. %86 gizonezkoak ziren eta %77 ezkongabeak. Seguruenik, beste euskaldun asko ere sartu ziren, eta ez ziren zenbatu, haien abizenak ez zirelako hain argi ezagutzeko modukoak.

Euskaldunak Ellis uhartean lehorreratu ziren ehunka hizkuntza hitz egiten zituzten ehunka talde etnikoetako bat baino ez ziren. Etorkin guztiak Ellis uhartean gelditzen ziren hainbat proba pasatzeko: osasun-ikuskapenak, mediku-ikuskapenak, atxilotutakoen audientziak, alfabetatze-probak eta beste egiteko. Deformazio fisikoak, gaixotasunak edo gaixotasunak zituzten pertsonei sarrera ukatu ahal zitzaien, eta jatorrizko herrialdeetara berriro bidali. Azterketa eta azterketa guztiak gainditu izana pozgarria izaten zen.

 Euskaldunentzako harrera-gunea. Valentin Aguirre eta Benita Orbe 
Valentin Aguirre izan zen New Yorkera iritsi zen lehen euskal aitzindari horietako bat. 1895ean iritsi zen Bizkaitik, eta, azkenean, Estatu Batuetako euskaldun esanguratsuenetako bat bihurtu zen. Berak eta bere emazteak, Benita Orbek, zortzi seme-alaba izan zituzten, eta elkarrekin ezarri zituzten Santa Luzia hotela eta Jai-Alai jatetxea bezala ezagutzen den euskal barnetegia. Santa Luziari ere Casa Vizcaína izena eman zioten. Agirrek zehatz-mehatz gordetzen zituen erregistro zehatzak, zoritxarrez, gero axolagabekeriaz galdu baziren ere, kalkulatzen da zenbait mila euskal etorkin hotelean geratu zirela eta agirretarren zaintzaz eta laguntzaz baliatu zirela Nevadara, Kaliforniara, Idaho eta Oregonera bidaian jarraitzeko.

Valentín, edo bere semeetako bat, hiriko kaietara ateratzen zen, eta Ellis uhartetik hirira etorkin berriak ekartzen zituzten bidaiari-ontziekin topo egiten zuen, behin haien ikuskapen eta paper guztiak gainditu ondoren. Zalantzarik gabe imajina daiteke nolako lasaitasuna sentitu zuten euskaldunek New Yorkeko kai jendetsuetatik "Euskaldunak hemen badira?" oihua entzun ahal izan zutenean. "Euskaldunik ba al da hemen?" Ontzian zeuden euskaldunek pozaren pozez oihukatu zuten bueltan: "Bai, bai! Ni euskalduna naiz!"

Casa Vizcaína ere bidaia-agentzia izan zen, eta Valentín Aguirrek akordioak egiten zituen euskal etorkinek beren treneko txartelak lortzeko, mendebaldeko azken helmugetara iristeko, enpleguari buruzko informazioarekin eta euskal barnetegiari buruzko informazioarekin batera.

New Yorken egun batzuetan itsas bidaietatik indarberritzeko geratu ondoren, euskaldun gehienek senideekin eta herrikideekin elkartzen jarraitzen zuten. Benita Orbe Agirrek ogi, tortilla, txorizo, urdaiazpiko eta frutarekin osatutako saski erraldoia egiten zion bakoitzari, treneko bidaiaren lehen egunetan irauteko. Beste euskaldun batzuk hiriko energiarekin hunkituta zeuden, eta geratzea erabaki zuten. Euskal Herriko kostaldeko herrietakoak ziren asko, eta kostako giroan bizitzen jarraitu nahi zuten. Beste batzuek urteetako eskarmentua zuten kaietan eta itsas merkataritzan lanean, eta berehala aurkitu zituzten lanak portu eta kaietan.

 Euskal komunitatearen sorrera Brooklinen 
Jatorrizko euskal komunitatea Brooklyn zubiaren oinetan errotu zen Cherry eta Water kaleetako dikeetan zehar. Agirre hotelaz gain baziren euskal familiak beren etxeetan euskal etorkinei lekua eta mahaia ematen zietenak.

Euskal janari-dendak eta jatetxeak baziren; euskal banaketa-enpresak; ardoa eta garagardoa banatzeko negozioak. Carmen Moneok hirurogeita hamabost urtez baino gehiagoz saldu zituen Euskal Herritik eta Espainiatik inportatutako ondasunak, 1980ko hamarkadara arte.

Euskaldun gehienak meza katolikora joaten ziren San Joakin elizan, San Jose elizan, eta Guadalupeko Andre Marian, non apaiz euskaldun bat zegoen. Euskal bikote asko Guadalupeko Amaren elizan ezkondu ziren.

1905ean, gutxi gorabehera, Valentín Aguirre, Elias Aguirre, Juan Cruz Aguirre, Escolástico Uriona, eta Toribio Altuna gau batean elkartu ziren New Yorkeko euskaldunentzako euskal elkarte bat sortzeaz eztabaidatzeko. 1913rako Central Vasco-Americano Sociedad de Beneficencia y Recreo eratu zuten, Estatu Batuetako lehen Euskal Etxea, eta 1928an erosi zuten lehen eraikina.

Hasiera batean, elkarte hori elkarri laguntzeko eta ongintzazko erakunde bat zen, iritsi berri zirenei laguntzeko eta New Yorken bizi ziren eta finantza-arazoak izan zitzaketen euskaldunei laguntzeko. The Central Vasco-Americano delakoa, geroago Centro Vasco-Americano izena hartuko zuena, gizonezkoentzako erakunde kide gisa hasi zen, nahiz eta beren familiek ere ekitaldi guztietan parte hartzen zuten. 1928an erositako eraikinak frontoi estalia zuen, eta gaztetxoentzako euskal dantza talde bat bazuten. Euskaldunek Coney Island-en eta, geroago, hainbat parketan antolatu zituzten beraien piknikak.

 Bigarren mundu-gerra ondoko sendotzea, arazoak eta egoitza-aldaketak 
1940ko hamarkadaren amaieran eta 1950eko hamarkadaren hasieran euskal erakundeko hainbat gaztek Gazteria izeneko talde propioa osatzea erabaki zuten. Garai hartan, Jon Oñatibia organo-jotzaile, txistulari, dantza-koreografo, eta euskal filologoa New Yorken bizi zen eta berak zuzentzen zuen Euzkadi dantza-konpartsa osatzeko bidea; azkenean, New York eta ekialdeko kostaldean aritzeaz gain, bost hilabeteko bira ere egin zuen Kanadan, Estatu Batuetako mendebaldean, eta Kuban.

Oñatibiak 1950etik 1963ra zuzendu zuen talde hura eta, ondoren, Idahoko Euskal Ikasketen Zentroak eta Ipar Amerikako Euskal Erakundeek hautatu zuten nerabeentzako urteroko musika udalekuetan euskara, dantza eta txistua irakasteko. Jose Mari Larrañaga apaiza beste figura instrumental bat izan zen New Yorken euskal nortasuna eta jarduera kolektiboa mantentzeko. 1962tik 1970era Done Jakue elizan zegoela, bi belaunaldiak batu zituen euskal komunitatearentzako afariak eta dantzak antolatzen lagunduz. Mezak euskaraz ematen zituen.

1966an New Yorkeko euskal komunitateko emakumeek ere Andrak izeneko talde propioa sortu zuten. 60ko hamarkadan, euskal pikniketara, afarietara eta dantzaldietara 150 pertsona baino gehiago joaten ziren, eta batzuetan 600 baino gehiago ere izaten ziren.

Bigarren Mundu Gerraren ondorengo hamarkadetan, Centro Vasco-Americano hark hainbat arazo izan zituen eta erakundearen egoitza lekuz aldatu behar izan zuten hainbat aldiz, Manhattango hainbat lekutan alokatuz. 1973an, urte askoan alokatu eta etxez aldatu ondoren, gaur egun New Yorkeko Euzko-Etxea izena duenak bere eraikina erosi zuten Brooklyn auzoko auzo poloniar batean.

 Baliabideak 
1973an, urte askoan alokatu eta etxez aldatu ondoren, gaur egun New Yorkeko Euzko-Etxea izena duenak bere eraikina erosi zuten Brooklyn barrutiko Greenpoint auzo poloniarrean. Eckford kaleko 307. zenbakian dago, 

Eraikina bi solairuko eliza zen antzina eta euskaldunek berritu egin zuten, sukalde eta taberna handi bat, jangela bat, hizkuntza eskolak emateko bilera gela edo ikasgela txiki bat, liburutegi txiki bat, eta goian 400 pertsona baino gehiago har ditzakeen ekitaldi berezietarako harrera areto bat dago. Agertoki batek eta pianoak osatzen dute bigarren solairuko harrera aretoa.

 Jarduerak 
Hauek dira elkarteak antolatzen dituen jarduerak zein izaten diren jakiteko, ikus daitezke bideo hauek:  

 Olentzero 2018 - Haur Jolasak

 Danborrada 2017
 Santamasak Olentzero 2016
 Eibar SD Euskal Etxean Maitzak 18
 Aberri Eguna 2016
 Danborrada 2016
 Aberri Eguna 2017
 Gabon Kantak 2015

Beste ekintza batzuk ere badira:

 Pintxo pote
 Korrika
 Futbola
 Euskara ikasteko eskolak, N.A.B.O.ren bidez. Saiatzen dira ikasleei euskararen hasierako maila bat lortzeko ezagutza  ematen, komunitatea eraikitzen, eta hizkuntzaren bidez jendea euskal kultura eta ondarearekin lotzen. Edonor gonbidatzen dute parte hartzera, edonongoa dela. Ikasleen ordutegiaz jabetzen saiatzen dira, gehiegizko etxeko lanak saihestuz eta malguak izaten, ikasleak helburuak eta ikaskuntza-helburuak betetzen ari direla ziurtatzeko. Ipar Amerikako Euskal Erakundea (N.A.B.O. ), helduentzako hizkuntza eskolak eskaintzen ditu, hasiberrientzako mailetatik hasi eta elkarrizketa mailara arte, online.

 Munduko Euskal Etxeen mapa 
erdian|thumb|380x380px|

 Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 "New Yorkeko euskaldunak", GLORIA TOTORICAGÜENA, Lehen Edizioa 2003

 Ikus, gainera 

 Euskal etxeak
 Euskal diaspora

 Kanpo estekak 

 New Yorkeko Euskal Etxearen webgunea  
 www.euskaletxeak.eus

Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako euskal etxeak
Kategoria:Brooklyngo eraikinak
Kategoria:1917an amaitutako eraikinak