Antzinako Erromako literatura

Antzinako Erromako literatura funtsean latinez idatzitako literatura da. Latina hizkuntza hilen artetik ezagunena da. Bere izena egungo Italiako Lazio lurraldetik dator; lurralde horretan kultura-foko nagusia Erroma hiria zen. Latina Erromatar Inperioan erabili zen eta, ondorioz, Mediterraneo eta Europa osoan zabaldu zen. Gainera, inperioa zatitu zenean Mendebaldeko Erromatar Inperioan latina ofiziala izan zen. Erdi Aroan elizaren hizkuntza ofiziala izan zen eta, hainbat mendetan, zientzia askotan dibulgazio hizkuntza izan zen. Beraz, latinez idatzitako literaturak Erromako eta egungo Italiako mugak gainditu zituen (Latinezko literatura).

 Garaiak 
Tradizionalki Erromako literaturaren historian bost garai bereizten dira:
 Erromako jatorritik Livio Androniko arte 
Latinaren arrasto materialak K.a. VII. mendetik aurrera aurki daitezke, harrietan edo aurkitutako zenbait objektutan eginiko inskripzio eran, apaizen eskolek utzitako carmina edo ereserkiak kasu  Jean Bayet: Literatura latina, 31. orrialdea..

Lehen garai horretatik ez dira lan osoak gelditu. Hasieran Erromako herria nekazari herria zen eta garaiko literatura ahozkoa izango zen: kantak. Gainera, zenbait fartsa eta lege-testu gordetzen dira, oso herri praktikoa baitzen. Ezagutzen den lehenengo aztarna Romulok sortu omen zuen, Arval anaien anaidiak (erromatar apaizak) urtero abesten zuten ereserkia da; ereserki hori 1777an aurkitutako harri batean zizelkatuta zegoen, apaizen kolegioaren estatutuekin batera. Apaiz horiek, udaberriaren etorrerarekin batera eta zerri bat hartuta, landak zeharkatzen zituzten jainkoei uzta oparoak eskatzeko. Ondoren, zirkuluan jarrita, otoitz egiten zuten eta animalia hiltzen zuten. Otoitz horrek bost esaldi zituen eta bakoitza hiru aldiz errepikatzen zen; amaieran, bost aldiz oihu egiten zuten. Ikerlarien arabera otoitz horiek era metrikoz konposatuta zeuden; bestetik errepikapenak poetikoak ziren.

Apio Klaudio Zentsorea, izenak dioen bezala, zentsorea eta kontsula izandakoa, latinez idatzi zuen lehenengo idazle ezaguna da. E. J. Kenney, Wendell Vernon Clausen: Latin literature, 138. orrialdea.

 Livio Andronikotik Silaren heriotza arte 
Livius Andronicus jotzen da latinez idatzi zuen lehenengo idazletzat: K.a. 240. urtean berak idatziriko tragedia plazaratu omen zuen. Hori baino lehenago, liburu gutxi zebilen erromatar kulturan eta, eskura dagoen informazioaren arabera, grekeraz idatziak izaten ziren (Liburu Sibilinoak, esaterako, K.a. VI. mendean). Livius Andronicusen garairako, ordea, latinez idatzi eta irakurtzeko ahalmena nahiko zabaldurik zegoen Erroman, eta anitz ziren idazteari ekiten zioten hiritarrak, gehienetan beraiek eginiko jarduerei buruz (comentarii, libri, tabulae)  Gian Biagio Conte,Joseph Solodow,Don P. Fowler,Glen W. Most: Latin literature: a history, 15. orrialdea..

Garaiko beste egilea Gneo Nevio (K.a. 261-K.a. 201) izan zen. Tragediak, komediak eta olerki epiko bat idatzi zituen bertso saturnioetan: Gerra Punikoa (Poenicum Bellum). Epika nazional erromatarraren sortzailetzat jotzen da, aurretik, Livio Andronikok Homeroren Odisearen itzulpena baino ez duelarik. Antzerkigile gisa, bere karrera K.a. 235ean hasi eta 30 urtez jarraitu zuen. Bere amaiera aldera, nobleziaren etsaitasuna jaso zuen, bereziki, Metelotarrena, eszenatik zuzendu zizkion erasoengatik, ondorioz, kartzelaratua izan zelarik. Kartzelan zegoela, bi lan idatzi zituen. Ondoren, Utikara erretiratuz, dirudienez, erbeste horretan idatzi zuen Gerra Punikoari buruzko bere lana, jada antzezlanak idaztetik erretiratua zegoenean. Livio Androniko ez bezala, erromatarra zen, eta ez greziarra; idazle originala zen, eta ez lan greziarren egokitzaile eta itzultzaile soila. Neviok ere, tragedia eta komedia greziarrak egokitu zituen arren, jatorrizko eredutik at joan zen, fabula praetexta edo drama nazionala sortuz.

Kinto Ennio (Rudiae K.a. 239-Erroma K.a. 169), antzerkigile eta olerkari epiko erromatarra izan zen. Erraztasun berean egiten zuen grezieraz, latinez eta oskoeraz. Erroman, greziera irakatsi zuen, eta Eszipionen taldean sartu zen. Marko Fulvio Nobiliorrekin ere izan zuen harremana. Bi pertsona horiek eragin handikoak ziren, eta greziar kulturan barneratzen joan zen. Bere lanak erromatarren gustura egokitzeaz arduratu zen eta erromatar gaien inguruko bi lan ere kontserbatzen dira: Sabinae eta Ambricia, Caupuncula komediarekin batera. Jatorrizkotzat pasa nahi izan zen bere Satirak lana, tradizio erromatarrean berria zirudien generoa, baina, bere jatorria, olerkari ianbografo greziarren idazkietan eta satira menipeo greziarretan du. Euripidesen lanetan oinarritutako hogei tragedia inguru idatzi zituen. Bere lanaren osotasunak, garrantzi handia izan zuen olerkaritza nazional erromatarraren sendotzenan eta eragin nabarmena izan zuen Lukrezio eta Virgilio bezalako olerkariengan. Ohi, Ennio, lehen erromatar olerkari epiko handitzat hartzen da, bere Annalak izeneko lanagatik. Lan handi horretatik, txatal batzuk baino ez dira geratzen. Ennioren lana, funtsezkoa izan zen zaharkitua geratu zen bertso saturnio nazionala, jatorri greziarreko hexametro daktiloagatik ordezkatzeko gai narratibo edo epikozko lanak idazterakoan. Bera izan zen Erroman erabili zuen lehena.
Erromako herriak greziar tragediak eta komediak antzeztea eskatzen zuen eta horrela, antzerkia, eta batez ere komedia, izan zen hasieran landu zen literatura genero nagusia. Hala, K.a. II. mendea antzerki latindarraren urrezko aroa dela aipatu izan da. Antzerkigile nabarmenena Plauto (K.a. 254- K.a. 184) dela esan daiteke. Plautoren ondorengoak baino lehenengo garai honetako komedia egileak izan ziren Terentzio eta Zezilio Estazio ere K.a. II. mendearen lehenengo erdian. Komediaren ildotik, eta beste zenbait generoren iturrietatik edanez, satira ere Antzinako Erromako literatura genero nabarmena izan zen, batez ere, Gaio Luzilioren K.a. II. mendearen bigarren erdian.

 Silaren heriotzatik Zesar Augustoren heriotza arte 
Erromako kulturak eta ohiturek greziarren eragin handia jaso zuten garai horretan:

 Erromako gazteak polis greziarretara (Rodas, Atenas, Apolinia, Mitilene) joaten ziren ikasketak osatzeko. Greziako hiriak ezinbesteko kultura-erreferenteak ziren.
 Greziako filosofiaren eragina handitu zen Erroman bi pertsonei esker: Lucius Licinius Lucullusek mota askotako liburuekin liburutegi handi bat ireki zuen eta Silak, bestetik, Aristotelesen lanak hirian zabaldu zituen; Aristoteles ez zen moda hutsa izan, ikerketa materia baizik. Halaber, erretorika eskolak, nahiz eta bolada batean debekatuta izan, berriro ere Lepido, Marko Antonio eta Zesar Augustoren triunbiratuan ireki ziren.

 Augustoren heriotzatik Hadrianoren garaia arte 
 Adrianotik Romulo Augustulo arte 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Antzinako Erroma
 Latinezko literatura
 Grezierazko literatura

 Kanpo loturak 
 Erromako literaturari buruzko bibliografia osoa.

Kategoria:Antzinako Erromako literatura