Txasko

Txasko (antzinako euskaraz eta erdal grafian Chasco) abizena Los Arcos-en (Nafarroa) jatorria duen euskal abizena da. Nafarroan bertan (Viana) eta Araban (Santa Cruz de Campezo) ere baditu adarrak.

 Historia eta heraldika 

Euskal jatorriko leinu odolgarbi eta ospetsua da. Familiaren oinetxe zaharrena Lizarrako alderdi judizialeko Los Arcos herrian dago. Horrenbestez, ondorengoek Názar, Piedramillera, Torralba del Río, Zúñiga eta Esprontzeda hurbileko herrietara lekualdatu ziren. Historian zehar, familiaren osakideek behin eta berriz frogatu dute bere noblezia. Gaur egun, Los Arcos-en, XIV. mendeko familiaren etxe-jauregia dago dorre eta armagintza-armategiarekin edertua, hau da, familiako armekin atondua, plaza nagusiaren eta katedralaren aurrean. Hiri horretan bertan, Chasco familiak beste leinu noble batzuekin erlazionatu zen, hala nola, Alba odolgarbiekin. Gainera, Juan Chasco, Los Arcos-en finkatua, beti egon zen Estatu Nobleek parrokiako klaustroan egiten zuten batzarretan eta herriko agintaria izan zen, notarioen testigantza ugariek frogatzen duten bezala.

Abizena 1307koa da baina 1798. urtera arte ez ziren nobleziaren espedienteak lortu. Los Arcos herrian dagoen etxean agertu zen armarria bereizten du. Bere heraldika pinu batez osatuta dago, lehoi ibiltari bat dagoela, enborraren oinean zulatua, urratuta dagoena; zuhaitzaren alde bakoitzean gaztelu bat dauka. Vicente de Cadenas eta Vicenten arabera, beste ezkutu bat dago: urdina, zilarrezko giltza duena, makila bezala jarrita eta eskuinaldean urrezko giltza batekin lagunduta dagoena.

 Etimologia 

Euskaltzaindiaren arabera , gaur egungo euskal hiztunek oraingo euskarazko tx eta k hartu beharko lituzkete, orain arte Chasco idazten zena Txasko ordezkatuz.

 Ortografia tradizionala  Oraingo ortografia akademikoa  Chasco  Txasko 

"Chasco" edo "Txasko" leinuaren jatorria eta etimologia ez dituzte historialari askok aztertu. Hori dela eta, familia honen jatorriaz hitz egiten duten liburu gutxi daude. Abizen honen jakintsuen artean Don Alfredo Basan eruditoa aurkitzen dugu. Jarraian, abizena aztertzen duten lan batzuk agertzen dira:

 Euskal deituren izendegia (Philippe Oyhamburu):

Chasco : Etxazko ("etxea" eletik) edo Sasko ("sasi" berbatik).

 Euskal abizenak ( Endika de Mogrobejo ):

Txasko : Zarika (Sasiz betetako lurra).

Bi egileek bat egin dute abizenaren etimologia "sasi" eratorriarekin.

Dena den, azkenaldian egin diren ikerketek "etxe" erroaren alde egin dutehttps://web.archive.org/web/20210515234159/https://www.ueu.eus/download/liburua/Euskaldeiturategia.pdf, Echasco abizenarenhttps://addi.ehu.es/bitstream/10810/17787/1/Erdi%2520Aroko%2520euskararen%2520corpusa.pdf eratorria izaki. Horrela, aski argi dago, garai hartako beste abizenen gisan, hasierako "etxe" erroaren "e" soinua galdu zuela (Echasco > Chasco): Chavarri, Cheverria, Chagoya, Chandia, Chapare, Chartea, Chaurren, Chazarra, Checonenea, Chevelce.

Gainetik, argi gelditu da antzinako euskal abizenek ohi zuten lekuzko -ko atzizkia duelahttps://www.ueu.org/download/liburua/euskalherrikoerdiaroaren.pdf, beste garaiko abizenen pare: "Nunutto Miottaco", "Ochoa Larreco" edo "Milia Lasturco".

"Etxe" erroaren eta -ko lekuzko atzizkiaren gaineko argitasuna dela-eta, -as atzizkiaren jatorria argitzea baizik ez da falta. Hori argitze aldera, -atze atzizkia proposatu izan da (etxatze), "atzealdeko etxea" esanahiarekinLa Soule seule
présente 'atze' de même sens déjà dans les anciens proverbes, sans doute pour quelques «Etxatz(e)» à Mendy (echatzzea: «la maison à l’arrière») (https://www.academia.edu/15923211/Maisons_Medievale_Baase_Navarre_Soule%3Fauto%3Ddownload&ved=2ahUKEwjE_pnYg6vvAhU6BGMBHWzYB6EQFjAEegQIBRAC&usg=AOvVaw00gtv6ji2J_m_su8jHDZxh) (Philippe Oyhambururen proposamenarekin batean eta Etxazko abizenarenhttps://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/echazco/ar-27431/ eratorri gisa). Euskaraz "etxe-atze" osaerahttps://www.deusto-publicaciones.es/deusto/pdfs/enseiuka/enseiuka16.pdf "etxatze" bezala esan baita betitik; osaera hau zaharra eta aspaldian finkatua omen dahttps://web.archive.org/web/20120204151213/http://www.euskaltzaindia.net/dok/euskera/50095.pdf.

Euskal tradizioan "etxatze" hitzak "etxatz" ordaina hartu zuen. Hala, hainbat aldaera ikusi daitezke Euskal Herri osoko antroponimian eta toponimian (baserri edo etxeari gagozkiolarik) oroz gain ipar Euskal Herrian.

Hala, Zuberoako Etxatz baserria, 1327an Chatz zen, eta 1337an Echadzhttps://web.archive.org/web/20191107123944/http://tipirena.net/Tipirena_-_Site_officiel_de_Jean-Baptiste_ORPUSTAN/I._Linguistique_et_lexicographie_basques_files/Basque_medieval.pdf. Etchatz, Etchazsse, Etchatzssea, Etchatzzea adierak ere jaso dirahttps://www.academia.edu/15923211/Maisons_Medievale_Baase_Navarre_Soule%3Fauto%3Ddownload&ved=2ahUKEwjE_pnYg6vvAhU6BGMBHWzYB6EQFjAEegQIBRAC&usg=AOvVaw00gtv6ji2J_m_su8jHDZxh.

Toponimian bakarrik ez, antroponimian ere ageri da Etxatz. Sarako (Lapurdi) euskal abizen bat izan omen zen Etchatz abizenaEtxatz (Etchatz): Apellido de Sara (Lab.) (https://hedatuz.euskomedia.org/3059/1/19077087.pdf). Etxatz familia Erdi Aroko familia dirudun bat izan omen zen ipar Euskal Herrian: lurrak zituzten eta etxe frankoren jabeak ziren. Gehienak jauntxo eta notarioak izan ohi zirenhttps://iparraldekohitza.eus/2019/11/15/kontatua-ez-den-klase-zapalkuntza/.

Hori dela eta, Etxatz erroari antzinako abizenetan ohikoa den -ko lekuzko atzizkia atxikitzearen ondorio izango zen Etxazko (gaztelaniaz: De Echaz). Izan ere, -tz soinuari -ko lekuzko atzizkia atxikitzean beti -zko egiten baita euskaraz: Zarautz > Zarauzko, Goiatz > Goiazko, Olatz > Olazko, Aranatz > Aranazko, eta Etxatz > Etxazko. Hau, gerora, Txasko bihurtuz, Philippe Oyhambururen tesiari jarraiki.

Hurrengo garapena izango zuen: Etx(e)atze > Etxatz > Etxa(t)zko > Etxasko > Txasko.

Horrela, beste euskal abizen askoren gisan, argi dago Txasko abizenaren osaera "etxe" erroa eta -ko lekuzko atzizkia direla. Baina, iduri duenez, eta haren kokalekua bitarte (Lizarrako merindadearen mendebaldea), horko euskararen galera goiztiarrak abizenaren desitxuraketa ekarri zuen, gaztelaniaz antza duen "chasco" hitzarekin eragiten zuen homofonia zela-eta.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Euskal Herria
 Euskaltzaindia
 Nafarroako Erresuma
 Nafar-aragoiera
 Nafarroako Sonsierra
 Noblezia
 Odol garbitasun
 Viana

 Kanpo estekak 
  Viana Digital Archive - Txasko abizena
 Nafarroako kultur ondarearen kontsultak Registro nº: NA-1-033-002078-000. Escudo de armas de Chasco
 INE Txasko abizena bizilekuaren arabera
  Lizarraldeko genealogia - Abizenari buruzko informazioa Lizarraldean
  El Gran Priorato de Navarra de la Orden de San Juan de Jerusalén
  Notas del vecindario de Los Arcos en la Baja Edad Media: laicos y cabildo parroquial, presencia de judíos y organización municipal
  Lanako Harana eta bere herriei buruzko informazioa
  ANTZINAKO - Chasco leinua

Kategoria:Euskara
Kategoria:Nafarroa
Kategoria:Nafarroako historia
Kategoria:Nafarroako kultura
Kategoria:Espainiako abizenak
Kategoria:Euskal abizenak