Txinatar karaktere

Txinatar karaktereak () dira txinera idazteko erabiltzen diren hizki edo ikur propioak. Idazkera sistema hori, logogramatan oinarritzen denez, maia hizkuntzen eta egiptoar idazkeraren sistemen antzekoa da. Txinako kulturaren ezaugarri bereizgarrienetako bat da. Badira milaka karaktere, gutxienez hiru mila urtez idatzizko forma gisa erabili direnak, eta Asiako beste hizkuntza batzuek ere hartu zituztenak, bereziki japonierak, koreerak eta vietnamerak. Azken bi hizkuntza horiek ia erabat alboratu zuten karaktereen idazkera XX. mendearen bigarren erdian; japonieraz, berriz, oraindik ere erabiltzen dira, kanji izeneko sistemaren barruan.

 Historia eta tradizioa 
Txinerazko idazkirik zaharrenak Shang dinastiaren garaikoak dira (K.a. XVI. mendea), hezurretan nahiz dortoka oskoletan egindakoak, jiǎgǔwén izenekoak (, «oskol eta hezur idazkera»). Orakulu hezurretan, batik bat idien edo ardien sorbalda hezurretan edo dortoka oskoletan egindako arraildurak dira, eta horregatik kontserbatu ahal izan dira gaur egunera arte. Inskripzioetan, arbasoen espirituek erregeri bidalitako mezua osatzen zuten igarpen erritualen kontsultak eta emaitzak jasotzen dira. XX. mendean zehar hezur eta oskol mota hauen aurkikuntza arkeologikoak ugariak izan dira, mandarineraren karaktereen jatorriaz eta eboluzioaz askoz ere jakintza zientifikoagoa lortzen lagundu dutenak.

Txinako tradizioak Cang Jie ospetsuari egozten dio txinatar karaktereen asmakuntza, Huang Di «enperadore hori» mitikoaren ministroari. Kondairaren arabera, esan ohi da Cang Jiek 字 (zì) izeneko ikurrak asmatu zituela animalien arrastoak, paisaiak eta zeruko izarrak aztertuta. Lehen karaktereak sortu ziren egunean, zerutik gari euria egin omen zuen, eta, gau hartan, jendeak mamu-deabruen negarra entzun omen zuen, gizakiak jada engainatuak izan ezin zirela deitoratuz.

Badira beste kondaira batzuk, ez hain zabalduak, karaktereen jatorriari buruz. Laozik bildutakoaren arabera, sokekin egindako korapiloen sistema batean kokatzen du karaktereen jatorria. Beste kondaira batek karaktereen aitzindaritzat I Ching () edo Mutazioen Liburuaren zortzi hexagramak aipatzen ditu, Fu Xi jakintsu legendarioak asmatutakoak.

K.a. III. mendean, Erresuma Borrokalarien aroaren amaieran eta Qin dinastiaren gobernupean erresuma bakar batean batu zenean, Qin Shi Huang lehen enperadoreak 3300 karaktere xiǎozhuàn () estandarizatu sortu omen zituen, erresuma osoa idazkera bakar batean bateratzeko. Idazkera sistema hura azkar zabaldu zen, idazketa hedatzen joan zen neurri berean.

 Txinatar karaktereen egitura 
Txinatar idazkeraren sistemak milaka karaktere ditu; hamarka mila zenbatu daitezke, forma aldaerak, ikur arkaikoak edo oso arraroak kontuan hartuz gero. Gaur egungo txinatar hiztegi gehienek 5.000 eta 10.000 karaktere artean dituzte.

Karaktere gehienak osagai txikiagoz () eratutako konposatu gisa azter daitezke egiturari dagokionez, eta, askotan, berezko eskubidez independenteak diren eta konposatuan posizio jakin bat hartzeko doituta dauden karaktereak dira. Karaktere baten barruko osagaiek funtzio jakin baterako balio dezakete: osagai fonetikoek karakterea ahoskatzeko aztarna bat ematen dute, eta osagai semantikoek karakterearen esanahiaren elementuren bat adierazten dute. Bi funtzioetako bat ere betetzen ez duten osagaiak zeinu puru gisa sailka daitezke, esanahi berezirik gabekoak, haien presentziak karaktere bat beste batetik bereizten baitu.

Egiturazko sailkapen eskema sinple hirukoitz bat izan daiteke hori, semantografoak, fonografoak eta zeinuak, hau da, osagai semantikoak, fonetikoak eta formazkoak dituzten karaktereak, hurrenez hurren, baita osagai moten konbinazio bakoitzari dagozkion sailak ere. Txinera estandarrean maizenik erabiltzen diren 3.500 karaktereetatik, uste da semantografo hutsak direla arraroenak, lexikoaren % 5 inguru, eta, ondoren, % 18 zeinu hutsak; semantika eta fonetika forma konposatuak batera hartuta, % 19 dira. Gainerako % 58 konposatu fono-semantikoak dira.

Azaldutako egituraren arabera, txinatar karaktereen oinarrizko sailkapenak hiru kategoriatan banatzea ditu: piktogramak, ideogramak eta fonogramak.

 Piktogramak 
Karaktere zaharrenak piktogramak dira, hau da, irudikatzen duten kontzeptuaren marrazkiak. Adibidez:

link=Fitxer:Ejemplo_de_pictogramas_chinos.png|alt=Pictogrames xinesos|Txinatar piktogramak
Lehenengo karaktereak, mandarinera modernoan ren ahoskatua, «pertsona» esan nahi du, eta giza profil baten marrazkitik dator. Karaktere hau benetako hitz monosilaboa da eta txinera modernoan erabiltzen da. Bigarren adibideak, mu ahoskatuta, «zuhaitz» esan nahi zuen antzinatean, eta enborra, adaburua eta zuhaitzaren adarrak irudikatzen ditu modu estilizatuan. Txinera modernoan, karaktere horrek «egurra» esan nahi du, aldiz «zuhaitza» shu (树/树) esaten da.

 Ideogramak 
Bigarren karaktere mota ideogramak dira. Karaketere hauetan, piktogramak konbinatu egiten dira, ideiak elkarketaren bidez iradokitzeko. Adibidez:
link=Fitxer:Ejemplo_de_ideogramas_chinos.png|alt=Ideogrames xinesos|Txinatar ideogramak

Lehenengoa, qiu ahoskatua, «gatibu» esan nahi du, irudiak pertsona itxitura batean iradokitzen baitu. Txinera modernoan, «gatibu» esateko hitz arrunta qiúfàn (囚犯) da, silaba biko forma bat, oraindik karaktere hori daukana. Irudiaren bigarren karaktereak «basoa» esan nahi du, zuhaitzaren errepikapenak iradokitako ideia. Kasu honetan, txinera modernoak ere forma bisilabikoa eman du, gaur egungo hitza sēnlín (森林) baita, non hiru zuhaitzen antzeko beste ideograma bat ere agertzen den.

 Fonogramak 
Hirugarren karaktere mota fonogramak dira. Mota honek gaur egungo txinatar karaktere gehien-gehienak biltzen ditu. Ahoskera partekatzen duen beste karaktere bat aldatzen du, bereizten duen beste osagai bat gehituz. Gehitutako osagaia, maiz, erradikal deiturikoetako bat da, karaktere berriak irudikatutako esanahi motari buruzko ideia semantiko bat ematen duena. Ikus ditzagun bi adibide:

link=Fitxer:Ejemplo_de_fonogramas_chinos.png|alt=Fonogrames xinesos|Txinatar fonogramak

Bi karaktereetan hiru marra ikusten dira ezkerrean. Marra horiei «hiru ur tanta» edo «uraren erradikala» esaten zaie, eta ura esan nahi duen piktogramatik datoz. Hiru ur tanta horiek dituzten karaktereek urarekin edo likidoekin lotutako esanahia izan ohi dute. Lehenengoa, qiu ahoskatua, qiu ideograman oinarritzen da ahoskera bera duen egitate hutsagatik. Esanahi klasikoa «igeri egitea» du, eta gutxi erabiltzen da txinera modernoan. Karaktere hori duen hitz bat qiúdù da (泅渡, «gurutzatu igerian»). Bigarren karakterea lin ahoskatzen da, eta kointzidentzia fonetiko horregatik oinarritzen da basoaren karakterean. Hiru ur tantek adierazten digute, baina, urarekin lotutako terminoa dela, «bustitzea, blai egitea». Txinera modernoan aditz monosilabiko gisa erabil daiteke, edo konbinazio bisilabiko batzuetan, hala nola, linyù (淋浴, «dutxa»).

Litekeena da hizkuntzaren antzinako estadio batean fonograma horiek  idazten hastea partekatzen duten soinuaren karaktere berarekin, eta erradikala geroago gehitzea, esanahia argitzeko. Era berean, eta aldeak alde, esan daiteke hizkuntza erromantzeetan diakritiko izeneko glifoen bitartez bereizten direla, batzuetan, hitz monosilabikoak; esate baterako, katalanez si/sí edo te/té.

Karaktere txinatarren sistema, beraz, ez da hitz monosilabikoen inbentario bat, batzuetan esan ohi den bezala, baizik eta silabario ikaragarri bat, hizkuntza mintzatuaren hitzen hotsak irudikatzeko erabiltzen dena.

 Txinatar karaktereen funtsezko ezaugarriak 

 Zeinu bakoitzak gutxieneko esanahi unitatea (morfema) adierazten du.
 Lexikoari dagokionez, gaur egungo hitz gehienak bi monemaren elkarketaz osatutako bisilaboak dira, normalean identitate eta esanahi propioak dituztenak, adibidez,  欢迎 (ongi etorri).
 50.000 karaktere inguru daude inbentariatuta, horietatik 10.000 hizkuntza jasoan erabiltzen direnak eta 3.500 inguru hizkuntza arruntean.
 Hànzi gutxi dira ideogramak, eta antzinatik dute balio fonetikoa zeinuek, nahiz eta zeinu horiek ez duten soinua zehazki adierazten eta, beraz, oso zaila den jakitea karaktereak nola ahoskatu behar diren.
 Karaktere gehienak erradikal semantiko batez (esanahi gutxi-asko arruntekoa) eta fonetiko batez osatuta daude, eta hori baliatzen da hiztegietan ordenatzeko.
 Karaktere bakoitza zatiezina eta aldaezina da, baina arrazoi tekniko nahiz akademikoengatik, honela sailkatzen dira: idazkera trazuen arabera, bakunak eta konposatuak; ideografikoak (osagaien edo irudiaren arabera ulergarriak) eta fonetikoak (ahoskerari buruzko adierazpen lausoren bat badute).
 Historian zehar, zenbait grafismo estilo erabili dira karaktereak idazteko, oraindik kaligrafia arte tradizionalean gordetzen direnak: lehen idazkera estiloa, Shang dinastian sortua, zigilu handiko idazkeratzat () hartzen da. Beste estilo batzuk dira: zigilu txikiko idazkera (), idazkera administratibo edo klerikala (), idazkera kurtsiboa edo higidurazkoa (), edo belarrezko idazkera ().
 Wenyan izeneko estilo literarioak (), antzinako txinatarretik sortutakoak, edozein garaitako testuak ulertzeko aukera ematen du.
 Baihua estiloak (), hurbilago zegoenez budismoaren hizkeratik, wenyan baztertu zuen pixkanaka, eta erabat ordeztu zuen XX. mendeko Txinako hezkuntza erreformarekin.

 Idazteko modu tradizionala bertikalean eta eskuinetik ezkerrera zen, baina gaur egun horizontalean eta ezkerretik eskuinera egiten da.

 1956tik aurrera, Txinako Herri Errepublikako gobernuak karaktereak sinplifikatu zituen, eta 1979an hartu zuen ofizialki Hanyu pinyin transkripzio sistema. Singapurrek ere gauza bera egin zuen.

 Txinako idazkera gaur egun 
1950eko hamarkadaren amaieran hasi zuen Txinako Herri Errepublikako gobernuak idazkera erreformatzeko prozesua. Txinatar karaktereen trazuak sinplifikatzeko prozesu horrek eten sakon bat sortu zuen txineraren idazkeran; gaur egun, karaktere sinplifikatuetan idazten da Txina kontinentalean, Singapurren eta Malaysian, eta karaktere tradizionaletan Taiwanen, Hong Kongen eta Macaon, baita munduko gainerako txinatar komunitate gehienetan ere.

Txinera erromanizatzearen ―hau da, latindar alfabetoarekin idaztea― aldeko iritziak nahiko adierazgarriak izan baziren ziren ere XX. mendean, gaur egun ia desagertu egin dira. Alde batetik, teknologia informatiko berriei esker, txinera oso erraz idatzi eta irakur daiteke ordenagailuetan eta telefono mugikorretan. Beste aldetik, Txinan kultura tradizionalaren aldeko jarrera hedatuz doa. Horrela, badirudi karaktereetan oinarritutako idazketa sistema tradizionala indartu egin dela azken hamarkadatan.

 Sinplifikazioa Txinan 
Txinatar karaktere tradizionalen erabilera oso aldakorra da, karaktere sinplifikatuen aldean, eta tokian tokiko zein inguruneko ohituren araberakoa izan daiteke. Erreforma ofizialaren aurretik, karaktereen sinplifikazioak ez ziren ofizialki onartzen, eta, oro har, aldaera edo ordezpen idiosinkrasiko arruntak hartu izan ziren. Aldaera ortodoxoak nahitaezkoak ziren inprimatutako lanetan; karaktere sinplifikatuak (ez-ofizialak), berriz, eguneroko idazketan edo ohar azkarretan erabiltzen ziren. 1950eko hamarkadatik, eta batez ere 1964an zerrenda publiko bat argitaratuta, Txinako Herri Errepublikak ofizialki onartu zuen txinera sinplifikatua Txina kontinentalean eta Singapurren erabiltzeko. Aldiz, Hong Kongen, Macaon eta Taiwanen erreforma ez zen aplikatu. Ez dago erabateko araurik sistema bat edo bestea erabiltzeko, eta sarri publiko objektiboak ulertzen duenaren arabera zehazten da, baita idazlearen heziketaren arabera ere.

Nahiz eta Txinako Herri Errepublikarekin lotuago egon, karaktereen sinplifikazioa 1949ko garaipen komunista baino lehenagokoa da. Caoshu izenaz letra etzanez idatzitako testuak, karaktere eta formen sinplifikazioa jasotzen du ia beti, inprimatzeko lanetan beti egon direnak, ez ordea obra formalagoetan. 1930eko eta 1940ko hamarkadetan, karaktereen sinplifikazioari buruzko eztabaida Kuomintangen barruan gertatu ziren, eta Txinako intelektual eta idazle askok luzaroan aldeztu zuten karaktereen sinplifikazioak Txinaren alfabetizazioa bultzatzen lagunduko zuela. Hala, Kuomintangek txinatar idazkera sistema sinplifikatzeko zeukan helburua (Txinako Alderdi Komunistak oinordetzan hartu eta egikaritu zuena), latindar idazkeran oinarritutako idazkera fonetikoa hartzeko proiektu batzuk bultzatu zituen, asmakuntza batzuk ere bai, Gwoyeu romatzyh, esaterako.

Txinako Herri Errepublikak karaktereen sinplifikazio ofizialen lehen seriea bi dokumentutan eman zuen, lehenengoa 1956an (Txinatar Karaktereak Sinplifikatzeko Eskema) eta bigarrena 1964an (Txinatar karaktere sinplifikatuen zerrenda orokorra; ). Karaktereen sinplifikazioen bigarren erronda (Erjian bezala ezagutzen dena, edo karaktere sinplifikatuen bigarren erronda) 1977an aldarrikatu zen. Gaizki hartua izan zen, ordea, eta 1986an agintariek erabat baliogabetu behar izan zuten, 1964ko zerrendaren sei berrikuspen egin zituen bitartean, sinplifikatu ziren hiru karaktere tradizionalen berrezarpena barne: 叠 dié, 覆 fù, 像 xiàng.

Karaktere sinplifikatu gehienak forma laburtu konbentzionaletatik eta antzinako formulario normalizatuetatik atera dira. Adibidez, sinbolo ortodoxoa, 來 lái (etorri), 来 karakterearekin idazten zen Han dinastiaren garaiko idazkera klerikalean (). Forma klerikal horrek marra bat gutxiago erabiltzen duenez, forma sinplifikatu gisa hartua izan zen.  雲 yún karakterea (hodeia), 云 karakterearekin idazten zen Shang dinastiaren garaian hezurretan egindako orakulu idazkeran, eta geroago mailegu fonetiko gisa gelditu zen, «esan» zentzuaz, aldiz 雨 txinatar erradikala gehitu zen esanahiak bereizteko. Forma sinplifikatuak jatorrizko karakterea hartzen du.

 Kanji japoniarrak 
Bigarren Mundu Gerraren osteko urteetan, Japoniako gobernuak ere ortografia erreforma batzuk ezarri zituen. Karaktere batzuei shinjitai (新字体, «forma sinboliko berriak») izeneko forma sinplifikatu bat eman zien, eta antzinako formak kyūjitai (旧字体, «forma sinboliko zaharrak») gisa izendatu zituen. Karaktere arrunten kopurua murriztu egin zen, eta eskolan ikasi beharreko ikurren zerrenda formalak ezarri ziren, lehenik 1850 karaktereko  tōyō kanji (当用漢字), 1945ean; jōyō kanji (常用漢字) 1981ean, eta bertsio berreratua 2010ean, 2.136 ikurrekin. Ofizialki, bazter utzi ziren sinboloen aldaera asko eta sinbolo arrunten alternatiba ez oso argiak. Haurrei ikaskuntza errazteko eta literaturan nahiz hedabideetan kanjiaren erabilera sinplifikatzeko helburuarekin egin zen erreforma. Jakina, erreformak gidalerro hutsak ezarri zituenez, estandar horietatik kanpoko karaktere asko oraindik oso ezagunak eta erabiliak dira, batez ere onomastikoetan eta toponimoenak.

 Txinera tradizionalaren, txinera sinplifikatuaren eta japonieraren arteko konparazioa 
Jarraian, karaktere nazionalen formularioan agertzen diren txinatar karaktereen alderaketa bat erakusten da: Taiwanen erabiltzen den txinera tradizional estandarra (); Txina kontinentalean erabiltzen den estandarra, txinera sinplifikatuaren () karaktereekin; eta  jōyō kanji () kanji japoniarrerako estandarra. Sinplifikatuak adierazten du Taiwanen arauarekin alde nabarmenak izateari dagokio, eta ez da nahitaez karaktere berri bat edo berriki egindako ordezkapen bat. Hong Kongen forma estandar gisa erabiltzen den txineraren eta Kangxi Hiztegiaren karaktereak ere tradizionaltzat jotzen dira, baina ez dira erakusten.

Txinatar karaktere tradizionalak, sinplifikatuak eta japoniar karaktere sinplifikatuak forma estandar modernoan[a]Txinera tradizionalaTxinera sinplifikatuaJaponiera esanahia Sinplifikatua Txina kontinentalean, ez Japonian  (erradikal batzuk sinplifikatu dira)   elektrizitatea   erosi   irekia   ekialdea   autoa, ibilgailua   gorria (gorrimina japonieraz)   zaldia   bat ere ez   hegaztia   beroa   denbora   ahozko hizkera Japonian sinplifikatua, ez Txina kontinentalean (Kasu batzuetan, horrek esan nahi dualdaerak hartzen direla estandartzat)   behin-behinekoa   lata   Buda   mesedea   morala, bertutea   otoitz egitea, gurtzea   beltza   izotza   untxia   jeloskor Desberdin sinplifikatua Txina kontinentalean eta Japonian   entzun   benetakoa   egiaztagiria, azterketa   dragoia   saldu   dortoka   artea   borroka, gudua   soka   harremana   burdina, metala   fotoa, diagrama   taldea, oldea   itzulia   zabala   gaiztoa, etsaia   ugaria   burmuina   nahas-mahas   presioa, konpresioa   oilaskoa   salneurria   atsegina   airea   harrera, bulegoa Berdin sinplifikatua Txina kontinentalean eta Japonian   hotsa, ahotsa   ikasi   gorputza   puntua   katua   intsektua   zaharra   ahala, bilera   hamar mila   lapurra   altxorra   herrialdea   medikuntza   garia   bikotea   harremana

[a] Taula hau adibide huts bat da, ez zerrenda osoa.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 












 Ikus, gainera 

 Kanpo estekak 
  Txineraren idazketaren historia, Pinyin.info.
  Chinese character etymologies.
  Evolution of Chinese characters, Omniglot.


Kategoria:Txinera
Kategoria:Idazkera sistemak
Kategoria:Ekialdeko Asia
Kategoria:Hego-ekialdeko Asia