Iris Murdoch

Dame Jean Iris Murdoch (Dublin, Irlanda, 1919ko uztailaren 15 -Oxford, Ingalaterra – 1999ko otsailaren 8) Irlandan jaiotako idazlea eta filosofoa, oso ezaguna bere eleberrigileei esker. Haren eleberri bat, Under the Net, Erresuma Batuko XX. mendeko onenetarikoak bezala sailkatua izan da.http://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/eu/contenidos/termino/_c04312/eu_m_3576/m3576.html Ingalaterrako emakumerik distiratsuena izengoitiarekin ezaguna izan zen.https://web.archive.org/web/20190717213713/https://www.berria.eus/paperekoa/2003/029/001/2019-07-13/fikziorako_bidea_egin_zuen_filosofoa.htm

 Biografia 
Dublingo Blessington Street 59.ean jaioa, haren aita, Wills John Hughes Murdoch, Hillhallko (Belfastik gertu) nekazari familia presbiteriano batetik zetorren. Ama, Irene Alice Richardson, familia anglikanokoa zen. Iris oso gazte zenean familia Londresera joan zen. Han, idazlea izango zena, eskola aurrerakoiak ezagutu zituen: Froeble Demonstration School lehendabizi eta, gero, Bristolgo Badminton School, 1932an. Irakurle porrokatua, Oxfordeko Unibertsitateko Somerville Collegen klasikoak, antzinaroko historia eta filosofia ikasi zuen. Graduatu ondoren, Cambridgeko Unibertsitateko Newnham Collegen filosofia ikasten jarraitu zuen, tartean Ludwig Wittgenstein irakaslearekin. 1948an Oxfordeko St Anne's Collegen irakasle gisa sartu zen. 1939an, alderdi komunistako kide aktiboa izan zen Murdoch, baina laster utzi zuen.

Bere lehenengo liburuak filosofiari buruzko saiakerak izan ziren, tartean Jean-Paul Sartreri buruzko ingelesez plazaratutako lehenengo ikerketa. 1954an, bestetik, bere lehenengo eleberria plazaratu zuen, Under the Net, benetako klasiko garaikidea. 1956n John Bayley (1925) idazlea eta irakaslearekin ezkondu zen. Senar-emazteak berrogeita bost urte elkarrekin egon ziren. Iris Murdoch gaixotu zenean ere, Bayleyk azken une arte zaindu zuen. 1978an Booker Prize saria eman zioten, The Sea, the Sea liburuarekin. 1987an Murdoch Britainiar Inperioko Ordenaren Dama Komandantea izendatu zuten.

Irisek 25 eleberri plazaratu zituen bizitza osoan. Horiekin batera filosofiari buruzko liburuak eta antzerki-lanak. 1995tik aurrera, zoritxarrez, Alzheimer gaixotasunak jota, literatura utzi behar izan zuen. 79 urtekin hil zen, 1999an, Oxforden. Bayley, bestetik, handik bi urtetara berriro ere ezkondu zen.https://www.theguardian.com/books/2001/mar/18/biography.irismurdoch Modern Library argitaletxeak Murdochen lehen eleberria, aipatutako Under the Net, 2001ean XX. mendeko Ingelesez idatzitako ehun eleberri onenen artean aukeratu zuen. 2005ean Time aldizkariak antzeko zerrenda prestatu zuen, 1923tik 2005 arte, eta eleberri bera jaso zuen zerrendan.

 Murdochen eleberriak 
Egile honen eleberriak biziak eta harrigarriak dira. Umore beltza, argumentu iragarrezinak, goi mailako eliteen kritikak ohikoak dira lan horietan. Pertsonaiak arazo moral eta etiko aurrean definitu behar dira. Ongia eta gaizkiaren arteko gatazkak goi mailako munduaren testuinguruan aurkezten dira. Intelektualki oso eleberri landuak dira baina, aldi berean, melodramatikoak eta komikoak. Nolabait, helburua «ipuin dibertigarre on bat» narratzea da. Haren eleberrietan askotan maskota atseginak eta pertsonaia alaiak agertzen dira. Batzutan ere deabruaren ezaugarriak dituen gizona ager daiteke; horretaz egileak zera zioen: Elias Canetti amorantearen irudiaren gainean eraikitako pertsonaia zela.https://www.smh.com.au/entertainment/books/counterattack-as-authors-memoirs-speak-ill-of-dame-iris-20050601-gdlfir.html

Haren lanetan filosofo eta pentsalari handien eragina nabaria da: Platon, Freud, Simone Weil eta Sartre. Baita ere XIX. mendeko eleberrigile errusiarrak eta ingelesak.

Hasierako liburuak narratzeko modu errealista barruan kokatzen ziren. Poliki-poliki anbiguetatea ere zabaltzen hasi zen, baita fantasia ere. The Unicorn (1963) eleberri gotiko moduan edo genero horren parodia moduan irakur daiteke. The Black Prince (1973), aldiz, obsesio erotikoaren inguruko ausnarketa sakona da.

 Telebistan eta zineman 
Iris Murdochen lan asko telebistarako moldatuak izan dira. J.B. Priestley-k A Severed Head (1971) eleberria dramatizatu zuen. Richard Attenboroughek zuzendu zuen eta protagonista Ian Holm izan zen.

2001ean, Richard Eyrek Iris filma egin zuen. Lan hori Irisen senarraren oroitzapenetan oinarrituta dago, batez ere idazlearen azken urteak jasoz, Alzheimerren txikizioak erakutsiz. Paper nagusiak Judi Denchek eta Kate Winsletek egin zituzten, Iris zaharra eta gaztea hurrenez hurren.http://www.complete-review.com/reviews/bayleyj/iris.htm

 Bibliografia 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Iris filma.

 Kanpo loturak 
 Miren Garateren artikulua Berrian, 2019/07/13.
 :Iris Murdoch Archive, Kingston Unibertsitatearen webgunean.
 :The national Archives

Kategoria:Dublindarrak
Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:XX. mendeko idazleak
Kategoria:Erresuma Batuko eleberrigileak
Kategoria:Erresuma Batuko poetak
Kategoria:Erresuma Batuko filosofoak
Kategoria:Egunerokogileak
Kategoria:Biografoak
Kategoria:LGBT idazleak
Kategoria:Irlandako ateoak
Kategoria:Sozialistak
Kategoria:Komunistak
Kategoria:Filosofo analistak
Kategoria:Britainiar Inperioko Ordenaren Dama komendadoreak
Kategoria:Erresuma Batuko Alderdi Komunistako kideak
Kategoria:Erresuma Batuko sozialistak