Dunning-Kruger efektua

Dunning-Kruger efektua zeregin batean trebetasun txikia duten pertsonek beren trebetasuna gehiegi estimatzeko isuri kognitibo bat da. 

Ikertzaile batzuek beren definizioan errendimendu handiko pertsonentzat kontrako efektua ere sartzen dute: beren trebetasunak gutxiesteko joera.

Hasierako ikerketa David Dunningek (Michigan, 1959) eta Justin Krugerrek (Kalifornia, 1968) egin zuten. Arrazoimen logikoan, gramatikan eta gizarte-trebetasunetan zentratzen da. Orduz geroztik, hainbat azterlan egin dira hainbat zereginetan. Horien artean sartzen dira negozioak, politika, medikuntza, gidaritza, abiazioa, memoria espaziala, eskolako azterketak eta alfabetizazioa bezalako arloetako trebetasunak.

Dunning-Kruger efektua hainbat gai praktiko deskribatzeko garrantzitsutzat hartu izan da, baina ez dago adostaunik bere eragin errealaren garrantziarekin. Pertsonak erabaki txarrak hartzera eraman ditzake, hala nola, egokia ez den karrera bat aukeratzera edo beren buruarentzat edo besteentzat arriskutsua izan daitekeen modu baten jokatzera, beharrezko trebetasunak ez dituztelaren ezjakintasunagatik. Era berean, kaltetuak beren gabeziei aurre egitetik inhibi ditzake, beren burua hobetzeko.

 Definizioa 
Dunning-Kruger efektua trebetasun gutxiko pertsonek arlo jakin batean trebetasun horren ebaluazio positiboegiak emateko duten joera bezala definitzen da. Isuri kognitibo bat da, hau da, gaizki pentsatzeko eta epaitzeko modu bat.

Ikertzaile batzuek osagai metakognitiboa nabarmentzen dute definizioan. Ikuspegi horretatik, Dunning-Kruger efektuak esan nahi du, gainera, eremu jakin batean eskumenik ez dutenek ez dutela beren gaitasunik eza kontuan hartzen, hau da, ez dutela gaitasunik ez dutela ohartzeko gaitasunik. Horri "karga bikoitzaren kontakizuna" (dual-burden account) esaten zaio: gaitasunik eza eta hutsegite horren ezjakintasuna. Baina definizio gehienak norberaren trebetasuna gehiegi balioesteko joeran zentratzen dira, eta metakognizioarekiko harremana definizioaren azalpen independente posible gisa ikusten dute. Bereizketa hori garrantzitsua da; izan ere, azalpen metakognitiboa eztabaidagarria da, eta Dunning-Kruger efektuari egindako hainbat kritika azalpen horri zuzentzen zaizkio, baina ez zentzu hertsian definitzen denean.

Dunning-Kruger efektua, espezifikoki, konpetentzia-maila baxua duten pertsonen autoebaluazioetarako definitzen ohi izan da. Hala ere, zenbait definiziok ez dute gaitasun txikia dira pertsonen alborapenera mugatzen, eta, aldiz, konpetentzia-maila desberdinetako jendeak autoebaluatzeko orduan egiten dituen aurreikuspen faltsuei dagokiela uste dute.  Izan ere, zenbait kasutan baieztatzen da gaitasun handia duten pertsonentzat alderantzizko efektua barne hartu dezakeela. Baina argudiatu da akats horren iturria ez dela norberaren trebetasunen autoebaluazioa, baizik eta besteen trebetasunen ebaluazio positiboegia egitea. Fenomeno hori adostasun faltsuaren efektuaren forma gisa sailkatu da.

 Bitartekaritza eta analisia 
Dunning-Kruger efektua neurtzeko ikuspegi ohikoena autoebaluazioa errendimendu objektiboarekin alderatzea da. Autoebaluazioari, batzuetan, trebetasun subjektiboa esaten zaio, errendimendu errealari dagokion trebetasun objektiboarekin kontrastean. Autoebaluazioa ekitaldiaren aurretik edo ondoren egin daiteke. Gero egiten bada, garrantzitsua izango da parte-hartzaileek haien jadun onaren edo txarraren inguruko pistarik ez jasotzea. Beraz, jarduerak test bateko galderei erantzutean oinarritzen bada, ez da informaziorik emango galderen zuzentasunaren inguruan. Trebetasun subjektiboa eta objektiboa termino absolutuetan edo erlatiboetan neur daiteke. Termino absolutuetan egiten denean, autoebaluazioa eta errendimendua estandar absolutuen arabera neurtzen dira, adibidez, zuzen erantzun diren galdetegiko galdera-kopuruarekin. «Termino erlatiboetan egiten denean, emaitzak parekoen talde batekin alderatzen dira. Kasu honetan, parte-hartzaile bakoitzari bere errendimendua ebaluatzeko eskatzen zaio, beste parte-hartzaileekin alderatuta; adibidez, gainditzen dituen bikoteen ehunekoa kalkulatzeko. Dunning-Kruger efektua bi kasuetan dago, baina nabarmen handiagoa da termino erlatiboetan egiten denean. Beraz, pertsonak zehatzagoak izaten dira beren puntuazio gordina iragartzean, beren parekoarekin alderatuz zeinen ondo egingo zuten baino.

Ikertzaileentzako interesgune nagusia trebetasun subjektiboaren eta objektiboaren arteko korrelazioa izan ohi da. Neurketak aztertzeko modu sinplifikatu bat emateko, errendimendu objektiboak lau taldetan banatzen dira, errendimendu baxukoen laurdenik baxuenetik hasita errendimendu altukoen laurden altuenarekin amaituta. Eraginik handiena beheko gelako partaideentzat ikusten da, beren burua goiko bi laurdenen zati gisa ikusten baitute erlatiboki neurtzen direnean. Ikertzaile batzuek bi trebetasunen arteko aldea aztertzen dute, hau da, trebetasun subjektiboa ken trebetasun objektiboa, korrelazio negatiboa nabarmentzeko.

 Ikerketak 
Dunning-Kruger efektua hainbatetan ikertu da, askotariko eginkizunetan. Lehen ikerketa arrazoibide logikoan, gramatika-trebetasunetan eta gizarte-trebetasunetan, hala nola, inteligentzia emozionalean eta zeintzuk txiste dibertigarriak ziren epaitzean oinarritu zen. Ikerketa asko laborategietan egin izan diren arren, beste batzuk mundu errealeko inguruneetan gertatzen dira. Azken horien barruan sartzen dira ehiztariek suzko armei eta segurtasunari buruz duten ezagutzaren ebaluazioa, edo laborategiko teknikariek prozedura mediko desberdinei buruz duten ezagutzaren ebaluazioak. Azterketa berriagoak ere eskala handiko saiakeretan parte hartu dute, lerroko datu garrantzitsuak biltzeko. Zenbait azterlan ikasleengan oinarritzen dira, adibidez, azterketa bat egin ondoren errendimendua autoebaluatzeko. Kasu batzuetan, ikerketa horiek herrialde desberdinetako datuak bildu eta alderatzen dituzte. Beste ikerketa-arlo batzuetan negozioak, politika, medikuntza, gidatzeko trebetasunak, abiazioa, memoria espaziala, alfabetizazioa, eztabaidarako trebetasunak eta xakea sartzen dira.

Fenomenoa Cornell-eko (New York) Unibertsitateko Justin Kruger eta David Dunning-ek egindako esperimentu sail batean frogatu zen. Emaitzak 1999ko abenduko Journal of Personality and Social Psychology aldizkarian argitaratu ziren.

Krugerrek eta Dunningek aldez aurretik egindako hainbat ikerketa aztertu zituzten, eta hainbat trebetasunetan (irakurmena, motordun ibilgailuak gidatzea eta xakea edo tenisa bezalako jokoak) «Ezjakintasunak ezagutzak baino konfiantza handiagoa sortzen» duela iradokitzen zuten. Bere hipotesia da, gizakiek gehiago edo gutxiago duten trebetasun tipiko batean

 Gaitasunik gabeko gizabanakoek beren trebetasuna gehiegi estimatzeko joera dute
 Gaitasunik gabeko gizabanakoak ez dira besteen trebetasuna ezagutzeko gai
 Pertsona ezgaituak ez dira gai beren erabateko gutxiegitasuna aitortzeko
 Beren trebetasun-maila nabarmen hobetzeko entrenatu badaitezke, gizabanako horiek aldez aurretik duten trebetasun-falta antzeman eta onar dezakete.

Ikertzaileek hipotesi horiek frogatu nahi izan zituzten gizakiengan, Cornelleko unibertsitateko psikologia ikasleengan.

Ikerketa batzuetan, Krugerrek eta Dunningek autobalorazioak arrazonamendu logikoan, gramatikan eta umorean aztertu zituzten. Beren testetako puntuazioak erakutsi ondoren, subjektuei sailkapenean lortutako posizioari buruzko zenbatespena galdetu zieten, eta, talde eskudunak sailkapena nahiko ondo balioesten zuen bitartean, gaitasunik gabekoek beren posizioa gehiegi balioesten zuten. Dunningek eta Krugerrek bezala:Lau ikerketa egin ondoren, egileek aurkitu zuten umore-, gramatika- eta logika-probetan guztizkoaren laurdenik txarrenean puntuatu zuten parte-hartzaileek asko estimatzen zutela beren trebetasuna eta probako emaitza. Probetako puntuazioak % 12 okerragoak izan arren, % 62 artekoak izan ziren.Bitartean, ezagutza erreala duen jendeak bere gaitasuna gutxiesteko joera du.

Ondorengo azterlan batek iradokitzen du ikasle ezgaituenek beren trebetasun-maila eta trebetasuna hobetzen dituztela sailkapenean duten posizioa balioesteko, ez zituzten trebetasunetan klase asko jaso ondoren bakarrik.

Daniel Amesek eta Lara Kammrathek enpatiara eta honen pertzepziora zabaldu zuten lan hau.

Burson Larrick eta Joshua Klaymanen beste lanen batek iradoki duenez, zarata mailen eta aurreiritzien ondorio izan daiteke efektua.

Dunningek eta Krugerrek Ig Nobel saria jaso zuten 2000. urtean euren lanagatik.

 Azalpenak 

 Metakognitiboa 
Dunning-Kruger efektua azaltzeko hainbat ikuspegi proposatu dira. Hasierako azalpena, ohikoena, trebetasun metakognitiboetan oinarritzen da. Trebetasun honek suposatzen du gaitasun bat eskuratzean honeko honen errendimendu ona eta txarra bereizten dakila norbanakoak. Gaitasun baxuak dituzten pertsonek oraindik ez dutenez gaitasun bereizle hori eskuratu, ez dira gai beren errendimendua behar bezala ebaluatzeko.  Horregatik, uste dute diren baino hobeak direla, ez dutelako ikusten beren errendimenduaren eta besteen errendimenduaren arteko alde kualitatiboa. Beraz, ez dute gaitasun metakognitiborik beren eskumenik eza aitortzeko. Kontakizun honi "karga bikoitzaren kontakizuna" edo "gaitasun ezaren karga bikoitza" ere deitu izan zaio, gaitasun gabetasun erregularraren zama inkonpetentzia metakognitiboaren zamarekin konbinatzen baita. Trebetasun metakognitibo garrantzitsuak gaitasun-maila handitu ahala bereganatzen direla dioen tesiarekin konbinatu ohi da. Baina falta metakognitiboak pertsona batzuek hobera egitea ere eragotz dezake, beren akatsak ikustea eragozten dielako. Horrek balio dezake azaltzeko nola beren buruarekiko konfiantza handiagoa den gaitasun ertainak dituzten pertsonengan baino: azken horiek bakarrik jabetzen dira beren akatakeak. Hipotesi hori baieztatzeko trebetasun metakognitiboak zuzenean neurtzen saiatu gara. Emaitzek iradokitzen dute sentsibilitate metakognitibo murriztua dagoela errendimendu txikiko pertsonentzat, baina ez dago argi haien irismena nahikoa den Dunning-Kruger. Kontakizun metakognitiboaren aldeko zeharkako argumentu bat pertsonak arrazoibide logikoan trebatzeak autoebaluazio zehatzagoak egiten laguntzen diela behatzean oinarritzen da.

 Kritikak eta alternatibak 
Denak ez daude ados kontakizun metakognitiboaren oinarri diren kasuekin. Dunning-Krugerrari kritika asko kontakizun metakognitiboari buruzkoak dira, baina ados daude aurkikuntza enpirikoekin.  Argudiatze-ildo horrek kontakizun alternatibo bat ematen du, ikusitako joerak hobeto azaltzeko. Azalpen batzuk faktore espezifiko batean bakarrik zentratzen dira; beste batzuek, berriz, hainbat faktoreren konbinazioa ikusten dute, hala nola iturria.

Azalpen horietako bat honako ideia honetan oinarritzen da: errendimendu baxuko pertsonek eta errendimendu altuko pertsonek, oro har, gaitasun metakognitibo bera dute beren gaitasun-maila ebaluatzeko. Baina uste dutenez errendimendu baxuko pertsona askoren trebetasun-mailak elkarrengandik oso hurbil daudela, hau da, "pertsonak trebetasun-maila baxuenetan pilatzen direla",  pertsona posizio zailagoan daude beren gaitasunei dagokienez beren trebetasunak ebaluatzeko. Orduan, autoebaluazio faltsuak emateko joera handiena ez da trebetasun metakognitibo eza, baizik eta gaitasun hori aplikatzen den egoera zaildua. Beraz, akatsaren igoera azal daiteke karga bikoitzaren kontaketarik gabe edo azalpenik gabe.

Ikuspegi horri kritika bat zuzentzen da trebetasun-mailen banaketa mota hori beti azalpen gisa erabil daitekeen ustearen aurka. Dunning-Kruger efektua ikertu den hainbat eremutan aurki badaiteke ere, ez dago denetan. Beste kritika bat da kontakizun honek Dunning-Kruger efektua azaldu dezakeela, autoebaluazioa parekoen taldearen arabera neurtzen denean bakarrik, baina ez estandar absolutuen arabera neurtzen denean.

Beste azalpen bat, batzuetan prestakuntza ekonomikoa duten teorialariek eskainia, honako hau da: kasuan kasuko ikasketetan parte hartzen dutenek, oro har, ez dute autoebaluazio zehatzak egiteko pizgarririk izaten.

Kasu horietan, parte-hartzaileak nagitasun intelektualak edo esperimentatzailearen begietara ondo geratzeko nahiak motibatuta egon daitezke, autoebaluazio positiboegiak emateko. Hori dela eta, azterlan batzuk pizgarri gehigarriekin egin ziren, zehatzak izateko. Azterketa batean, adibidez, diru-saria eman zitzaion parte-hartzaile talde bati, autoebaluazioaren zehaztasunaren arabera. Baina ikerketa horiek ez zuten pizgarri-taldearen zehaztasunean igoera esanguratsurik frogatzerik lortu.

Beste ikuspegi bat are gehiago urruntzen da azalpen psikologikoetatik, eta Dunning-Kruger efektua, batez ere, tresna estatistiko gisa ikusten du, azpiko ezein joera psikologiko nabarmeni erreferentziarik egin gabe.

Batez bestekorako erregresio bezala ezagutzen den efektu estatistikoa aurkikuntza enpirikoak azaltzeko nahikoa delako ideian oinarritzen da. Errendimenduaren kalitatearen kasuan, efektu hori ideia honetan oinarritzen da: errendimendu jakin baten kalitatea ez dago bakarrik agentearen trebetasun-mailaren mende, baita egoera batean parte hartzen duen zorte onaren edo txarraren mende ere. Horrela, batez besteko trebetasuna duen parte-hartzaile batek bere trebetasunaren autoebaluazio zehatza ematen badu ere, bere errendimenduak zorte txarra izan dezake oraingo honetan, eta, ondorioz, bere trebetasuna gehiegi estimatu zuten errendimendu baxuko pertsonen kategorian erortzen da. Ikuspegi horren arabera, zoriaren ausazkotasunari egozten zaio errua, autoebaluatutako trebetasunaren eta errendimendu objektiboaren arteko desberdintasunagatik, bereziki muturreko kasuetan.

Ikertzaile gehienek aitortzen dute batez bestekora itzultzea estatistika-efektu garrantzitsua dela, eta kontuan hartu behar dela aurkikuntza enpirikoak interpretatzean. Hori hainbat metodoren bidez lor daiteke. Baina doikuntza horiek ez dute Dunning-Kruger efektua ezabatzen; horregatik, batezbestekorako erregresioa azaltzeko nahikoa dela dioen iritzia baztertu egiten da. Hala ere, doikuntza horiek ez dute Dunning-Kruger efektua ezabatzen, eta, horregatik, batezbestekorako erregresioa azaltzeko nahikoa dela dioen iritzia baztertu ohi da. Kontakizun mota honi, batzuetan, "zarata alboratuagoaren" (noise plus bias) azalpena deitzen zaio.

Batez bestekoa baino efektu hobearen arabera, pertsonek joera orokorra dute beren trebetasunak, atributuak eta nortasun-ezaugarriak batez bestekoa baino hobetzat ebaluatzeko. Dunning-Kruger efektutik desberdina da hori, ez baitu aztertzen ikuspegi positiboegi hori nola lotzen den beren burua ebaluatzen duten pertsonen trebetasunarekin, eta Dunning-Kruger efektua, berriz, errendimendu txikiko pertsonentzat okerreko judizio-mota hori nola gertatzen den. "Batez bestekoa baino hobea" efektua batez bestekorako erregresioarekin konbinatzen denean, azaldu daiteke pertsona ezgaituek beren konpetentzia neurri handi batean gehiegi estimatzeko joera dutela, bai eta gaitasun handiko pertsonentzat alderantzizko efektua askoz ere nabarmenagoa dela ere. Zoriak eragindako ausazkotasunerako eta desplazamendu positibo baterako aldagai zuzenak aukeratzean, batez bestekoa baino efektu hobea kontuan hartzeko, posible da autoebaluatutako trebetasunaren eta ikerketa enpirikoan aurkitutako errendimendu objektiboaren arteko ia korrelazio bera erakusten duten esperimentuak simulatzea.  Baina azalpen honen defendatzaileak ere ados daude honek ez dituela aurkikuntza enpirikoak erabat azaltzen. Horrek esan nahi du Dunning-Kruger efektuak paper bat betetzen jarrai dezakeela, txikiagoa izan arren. Ikuspegi horren aurkakoek argudiatu dutenez, kontakizun honek Dunning-Kruger efektua azaldu dezake, parekoen taldeari dagokionez norberaren trebetasuna ebaluatzen denean bakarrik, baina ez autoebaluazioa estandar objektibo bati dagokionez gertatzen denean.

 Garrantzi praktikoa 
Dunning-Kruger efektuaren garrantzi praktikoari buruzko hainbat baieztapen egin dira. Askotan, kaltetuek eurentzat edo beste pertsona batzuentzat ondorio txarrak eragiten dituzten erabakiak nola hartzen dituzten aztertzen dute. Hori bereziki garrantzitsua da epe luzera ondorioak dituzten erabakietarako. Adibidez, errendimendu txikiko pertsonak beren gaitasunak gutxiesten ez dituzten karreretara eraman ditzake. Errendimendu handiko pertsonek, beren trebetasunak gutxiesten badituzte, uko egin diezaiekete beren gaitasunekin bat datozen aukera profesional bideragarriei, beren gaitasun-mailaren azpitik dauden etorkizun txikiagoko beste batzuen alde. Beste kasu batzuetan, erabaki txarrek ere ondorio larriak izan ditzakete epe motzean, hala nola gehiegizko konfiantzaren ondorioz pilotu batek aireontzi berri bat erabili behar duenean eta horretarako gaitasun egokirik ez duenean edo bere gaitasuna gainditzen duten hegaldi-maniobrak egin behar dituenean.
Larrialdiko medikuntzan ere garrantzi handia du norberaren trebetasunak eta tratamendu baten arriskuak behar bezala ebaluatzeak. Kontuan izan behar da prestakuntzan dauden medikuek gehiegizko konfiantza izateko duten joera, gainbegiratze- eta atzeraelikadura-maila egokia bermatzeko.

Dunning-Kruger efektuak ere inplikazio negatiboak izan ditzake agentearentzat hainbat jarduera ekonomikotan, non produktu baten prezioa, erabilitako auto batena adibidez, sarritan murriztu egiten den erosleek bere kalitateari buruz duten ziurgabetasunaren ondorioz. Gehiegizko konfiantza duen pertsona batek ez badaki ez dakiela zer ezagutza duen, eta, bestalde, prezio altuagoa ordaintzeko prest egon daiteke, prezioarentzat garrantzitsuak diren akats eta arrisku guztiez jabetu gabe.

Beste inplikazio bat autoebaluazioek trebetasunen ebaluazioan zeregin garrantzitsua duten eremuei dagokie. Adibidez, bokazio-orientazioan edo ikasleen eta profesionalen informazio-alfabetatzearen trebetasunak balioesteko erabiltzen dira eskuarki. Dunning-Kruger efektuak adierazten du autoebaluazio horiek ez datozela bat azpian dauden trebetasunekin, eta horrek ez du fidagarritasun handirik ematen datu-mota horiek biltzeko metodo gisa. Trebetasun horren esparrua edozein dela ere, askotan Dunning-Kruger efektuarekin lotutako ezjakintasun metakognitiboak errendimendu txikiko pertsonak hobetzea eragotz dezake. Akats askoren jakitun ez direnez, motibazio gutxi izan dezakete akats horiei aurre egiteko eta gainditzeko.

Baina Dunning-Kruger efektuaren kontakizun guztiak ez dira bere alderdi negatiboetan zentratzen. Batzuk alderdi positiboetan ere kontzentratzen dira, adibidez, ezjakintasuna batzuetan zoriona izan daitekeela. Alde horretatik, baikortasunak pertsonak beren egoera positiboago esperimentatzera eraman ditzake, eta gehiegizko konfiantzak lagundu diezaieke oso errealistak ez diren helburuak lortzen ere». Alderdi negatiboak eta positiboak bereizteko, helburu bat gauzatzeko bi fase garrantzitsu daudela iradoki da: prestaketa-plangintza eta plana gauzatzea.

Gehiegizko konfiantza onuragarria izan daiteke exekuzio-fasean, motibazioa eta energia handitzen baitira. Baina kaltegarria izan daiteke plangintza-fasean, agenteak probabilitate txarrak alde batera utz ditzakeelako, beharrezkoak ez diren arriskuak har ditzakeelako edo kontingentzietarako presta ez daitekeelako. Adibidez, konfiantza handiegia izatea onuragarria izan daiteke jeneral batentzat batailaren egunean, bere tropei helarazitako inspirazio gehigarriagatik, baina desabantailatsua aurreko asteetan, erreserbako tropen edo babes-ekipoen premiari jaramonik egin gabe.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Hantuste
 Megalomania
 Nartzisismo

 Kanpo estekak 

Kategoria:Pentsaera
Kategoria:Gizarte psikologia
Kategoria:Filosofia
Kategoria:Psikologia
Kategoria:Psikologia terminologia
Kategoria:Zientziaren filosofia
Kategoria:Zirriborroak
Kategoria:Isuri kognitiboak