Mizo hizkuntza

Mizo (Mizo twang), Sino-tibetar hizkuntzen familiako hizkuntza da. 700.000 hiztun ditu, gutxi gorabehera: Mizoak. Indiako Mizoram estatuan, Myanmarrekoa Chin estatuan, eta Bangladesheko Chittagong Hill Tractsen hitz egiten da.

Mizoa Lushaitzat ere ezagutzen da, termino kolokiala, Lusei britaniarrak haien hedapen kolonialan aurkitu zuten lehen herria izan zelako.

Lusei hizkuntzan oinarrituta dago, baina hainbat hitz Mizoren tribu edo klanetik etortzen dira.

Mizoramen hizkuntza ofiziala da, ingelesarekin batera, eta esfortzuak egon dira zortzigarren programako Indiako konstituzioan sartzeko.

 Historia 
Mizo hizkuntza Sino-Tibetar hizkuntzaren Kuki-Chin adarrean oinarritzen da. Mizoren klanetan hanbat dialekto egon dira, horietatik Lusei dialektoa komunena izan zen, Mizo hizkuntzan eta Kuki pertsonen lingua francan bihurtu zena (Misiolari kristauen erabileragatik).

 Beste hizkuntzekiko erlazioa 
Sino-Tibetar familiaren beste hizkuntzekin erlazionatuta dago. Kukish hizkuntzarekin hainbat hitz komunean ditu.

 Mizoa eta Sino-Tibetar hizkuntzak 
Proto-Sino-TibetarMizo hizkuntzaHmar hizkuntzaMandarin estadarra(Pīnyīn)Txinatar ertain goztiarraAntzinako mandarinaIdatzizko TibetanIdatzizko BurmeseIdatzizko Sgaw KarenBodoTripuri(Kokborok)Meitei hizkuntrzaTrungEsanahia*tujHtuitui水(shuǐ) - - - -hteedøitwi/tuiishingUra*sĭj(H) (? / ś-)thithi死 (sǐ)si'sjidshi-basetheethøithwi/thuishiɕiHiltzea*ghāHkhàkha苦 (kǔ)kʰɔ'khagkhakhâkhákháKwkha/KhakhaKha(salty)Mikatz*sĭŋthingthingkung -sinsjinshingsactháe -Bufang/Wafang -Egurra/ Zuhaitza*miǝ̆ŋhminghming名 (míng)mjiajŋmjingmingmungmï -Bumung/mungmingmuŋIzena*paHpapa爸 (bà) - - - -paafahAfa/Buphaipa -Aita*ŋāH(pa-)ngapanga五 (wǔ)ŋɔ'ngaglngaŋ̩âyëhbaBa/Kaibamangapəŋ-ŋàBost*rŭk(pa-)rukparuk六 (liù)luwkljəkwdrugkhrokxudoh -tarukkhluSei*nă-nangnang汝 (rǔ) - - - -nanøngnung/nwngnangnǎZuk*nĭjnini/sun/nisa日 (rì) - - - -mu ni/mushanSalnìEguna/ Eguzkia*druaŋchhung (inside)sung/sungtieng中(zhōng) (middle)ṭüŋ ṭǜŋtruŋ truŋsgźuŋǝtwaŋhkhuh tha - -manunga3-tuŋ1 (middle)*tī̆kʷtâwk (enough, sufficient)huntawk淑 (shú, shū, chù) - -sdug (pretty, nice)thǝuk (be worth, have certain value; be lucky) - - - -*[ph]raṭhaṭha - - - - -ghay -Kaham/Chaopha -Jainkoa*chēŋ (be blue, green)hring (green)hring青 (qīng) (green)chieŋshēŋ - - - -*ch[ē]tsâtsat/chan/tan切 (qiē, qiè)chietshītzedćhać - -tandi/Hradi -Moztea

 Mizoa eta Birmaniera 
kun (Tolestu), kam (Erreka baten ertza), kha (mikatza), sam (Ilea), mei (Sua), that (Hil), ni (Eguzkia) hnih (Bi) li (Lau) nga (Bost).

 Fonologia 

 Bokalak 
Mizo hizkuntza zortzi tonu eta intonazio ditu bokal bakoitzeko: a, aw, e, i eta u. Tonu eta intonazio horietatik, lau tonu murriztua dute, eta beste laurak tonu luzeak. O bokala, guztiak tonu murriztuaz, amerikar ingelesak duen /oʊ/ diptongoaren ia soinu berdina du. Horrela irudikatu daitezke bokalak:
AurreanZentralaAtzeanItxitai [i], [ɨ], [iː]u [u], [ʊ], [ʊː]Erdi irekitae [e], [ɛ], [ɛː]aw [o], [ɔ], [ɔː]Irekitaa [ʌ], [a], [ɑ], [ɑː], [ä]

 Diptongoak 
a-rekin hasitae-rekin hasitai-rekin hasitau-rekin hasitaai (/aɪ̯/, /ɑːi/ or /ai/)ei (/eɪ̯/, /ɛi/ or /ɛɪ̯/)ia (/ɪə̯/ /ɪa/, /ja/ or /ɪa̭/)ua (/u̯a/ or /ua̭/)au (/aʊ̯/, /ɑːʊ̯/)eu (/ɛu/, /eʊ/ or /eʊ̯/)iu (/ɪʊ̯/ or /iw/)ui (/ɥi/ or /ʔwi/)

 Triptongoak 

 iai, as in iai, piai
 iau as in riau ruau, tiau tuau etc.
 uai, as in uai, zuai, tuai, vuai
 uau, as in riau ruau, tiau tuau, suau suau

 Kontsonanteak 
EzpainkariHorzkariHobikariBelarGlotalazentralaAlbokoaHerskariaAhoskabep [p]t [t]k [k]h [ʔ]1Hasperenph pʰ]th [tʰ]kh [kʰ]Ahostunb [b]d [d]AfrikariaAhoskabech [t͡s]Hasperenchh [t͡sʰ], [tʃʰ]Albokaritl [t͡l]Alboko hasperenathl [t͡lʰ]Flapṭ [t͡r]Alboko flapṭh [t͡rʰ]FrikariaAhoskabef [f]s [s]h [h]Ahostunv [v]z [z]l [l]SudurkariaBakunm [m]n [n]ng [ŋ]Hasperenhm [ʰm]hn [ʰn]ngh [ʰŋ]UrkariBakunr [r]l lHasperenhr [ʰr]hl [ʰl]Glotalizatua
(bakarrik bukaeran 

ateratzen da)rh [rʔ]lh [lʔ]

 Tonua 
Mizoaren tonu desberdinak aldatu dezakete hitzen esanahia.

A bokalak izan dezaken zortzi tonuak eta intonazioak p-a-n-g letra sekuentzian ikusi daitezke:

 Tonu altu luzea: páng
 Tonu baxu luzea: pàng
 Tonu maximoa: pâng
 Tonu jaitsiera: päng
 Goranzko tonu motza: pǎng
 Beherazko tonu motza: pȧng
 Erdi tonu motza: pang
 Tonu baxu motza: pạng

Tonu motzakTonu luzeakErdikoakIgotzenJaistenBaxuakMaximoaAltuaJaistenBaxuaa(ǎ  / ă) / ả(ȧ / ã) / ąạâáäào(ǒ / ŏ) / ỏ / (ó)ọ / (ò)aw(ǎw / ăw) / ảw(ȧw / ãw) / ąwạwâwáwäwàwu(ǔ  / ŭ) / ủ(ů / ũ) / ųụûúüùe(ě / ĕ) / ẻ(ė / ẽ) / ęẹêéëèi(ǐ  / ĭ) / ỉ(ĩ) / įịîíïì

 Gramatika 
Mizoan unitate polisilabikan dauden banakako silabak beren banako esanahia dute. Hizkuntza monosilabikoa da, beste hitzak konposatuak dira.

 Hitzen ordena 
Mizoren hitz ordena Objektua-subjektua-aditza. Baina esaldiaren ordena aldatzen bada, Subjektu-aditza-objektu osatzen, ez da esanahia aldatzen eta ez da gaizki hartzen, baina bakarrik egoera batzuetan erabiltzen da.

 Aditzak 

 Aditz jokoa 
Aditz jokoa jakiteko begiratu behar da itxuragatik eta partikula batzuen eransketagatik.

 ang (etorkizuna)
 tawh (iragana eta iragan burutua)
 mék (denbora progresiboa, orainaldia eta iragana)
 dáwn (etorkizuna)
 dáwn mék (etorkizun hurbila)

 Aditzen aldaketa 
Mizoren aditzak gehienetan gerundioan erabiltzen dira. Aldaketa hau tihdanglamna deitzen da. Erabili daiteke iraganeko partizipioa.
Mizo aditzaTihdanglam (aldatuta)Esanahiaziakziahziak – idatzi
ziah – idazten, idatzitatâttahtât – zorroztu
tah – zorrozten, zorroztutamàmâkmà – dibortziatu
mâk – dibortziatzen, dibortziatuta

 Sustantiboak 
Ez dago generorik subjektuentzat eta ez daude artikulurik. Atzizki batzuk daude sustantiboak eratzeko aditzekin eta adjektiboekin. Komunenak -na eta -zia atzizkiak dira.

-na atzizkia sustantiboak egiteko aditzekin eta adjektiboekin erabiltzen da. -zia atzizkia adjektiboak izendatzeko erabiltzen da.

 Sustantiboen deklinazioa 
KasuaDesinenceTonua (ahoskatzea)AdibideakNominatiboa
Akusatiboa
Genitiboano change -
-
-1. tui
2. nula
3. hmangaihnaErgatiboasuffix -in for non-proper nouns, n for proper nouns
|short low pitch for -in| rowspan="2" |1. tuiin2. nulain3. hmangaihnain|-
!Instrumental
|short high pitch on -in
|-
!Lokatiboa
|suffix -ah
|
|1. tuiah2. nulaah 
3. hmangaihnaah'''''

 Sustantiboen pluralizazioa 
Sustantiboak pluralizatuta daude -te, -ho, -teho eta -hote atzizkien bitartez.
IzenaPluralaEsanahiamipamipate
mipahomipa – gizona
mipate/mipaho – gizonaknaupangnaupangte
naupanghonaupang – umea
naupangte/-ho – umeak

 Izenordain 

 Itxura 
Izenordainak aske forman eta zikliko itxuran agertzen dira.
Forma askeaForma zikliikoakei(I)ka (I)keimah (I)keini (we)kan (we)keimahni (we)nang(you, singular)i (you, singular)nangmah (you)nangni (you, plural)in (you, plural)nangmahni (you, plural)ani (he, she, it)a (he, she, it)amah (he, she, it)anni (they)an (they)anmahni (they)
Forma askea nabarmentzeko erabiltzen da eta forma ziklikoarekin erabili behar da.

Itxura ziklikoa ere erabiltzen da izenordainaren forma genitiboaz.

 Deklinabidea 
IzenordainaGenitiboaAkusatiboaErgatiboaForma ziklikoakakami, minkeimahin=keima'nkankanminkeimahni-in=keimahniniichenangmahin=nangma'nininche unangmahni-in=nangmahninaaamahamahin=ama'nanananmahnianmahni-in=anmahni'nItxura askeakeikeimakeimah, keimah minkeimahin=keima'nkeimahkeimakeimah, keimah minkeimahin=keima'nkeinikeinikeini, keini minkeini-in=keini'nkeimahnikeimahnikeimahni, keimahni minkeimahni-in=keimahni'nannianniannianni'nanmahnianmahnianmahnianmahni-in=anmahni'n

 Adjektiboa 
Adjektiboak deskribatzen duten sustantiboaren atzean doaz.
1.naupangfelume onachildgood2.lehkhabuchhiartlâkLiburu atseginabookreadable3.hmasawnnachhenfâkawmGarapen iraunkorradevelopmentsustainable

 Ezekoak 
Egiten da lo jartzen esaldiaren bukaeran.
EsaldiaEzezkoaLala a lo kal
Lala etorri daLala a lo kal lo
Lala ez da etorriPathumin paruk a sem thei
Hiru ksei zatitzen duPathumin paruk a sem thei lo
Hiruk ez du sei zatitzen

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Indiako hizkuntzak
Kategoria:Bangladeshko hizkuntzak
Kategoria:Myanmarko hizkuntzak
Kategoria:Sino-tibetar hizkuntzak