Bariba (hizkuntza)

Bariba, baatonum (baatɔnum), baatombu, baatoni, barba, barganchi, bargawa, bargu baruba, berba, bogung, edo burgu, Nigeria-Kongoko hizkuntza familiako afrikar hizkuntza da, bariba herriak hitz egiten duena. 450.000 hiztun inguru ditu, Beninen populazioaren %8,5a osatzen duena.

Batez ere Benin iparraldean erabiltzen da 50.000 km2 baino gehiagoko eremu zabalean, baina Kwara estatu mugakidean ez ezik, Nikki, Parajou, Kandi eta Natitingou lurraldetan ere hitz egiten daJ. Lombard (1965) Structures de type féodal en Afrique noire. Étude des dynamiques internes et des relations sociales chez les Baribas du Dahomey, Paris / La Haye, Mouton, 1965, p. 31. Nigerian, Kwara estatuan hitz egiten da Okuta, Ilesha, Yashikira, Gwanara, Kaiama eta Bus eremuetanLavergne de Tressan (1953) Inventaire linguistique de l’Afrique occidentale Française et du Togo, Dakar, IFAN..

Bariba hitz egiten deneko lurraldeari Baru Tem (baatɔnu lurra) edo Baru wuu (baatɔnu herria) esaten zaio. Hala ere, Baru wuu-k Borgou izena hartzen du frantsesez kolonizatzaileak, garai hartan, zailtasun linguistiko eta fonetikoak zituztelako hizkuntza tonalen aurrean. Horrela, Baru Wuu lurraldea, Borgou idazten da gaur egun ere.

Biztanleei baatɔmbu edo baru bibu deitzen zaie (Baru Wuu semeak) eta bariba hizkuntza hitz egiten dute. Baru Wuu (Borgou) Beningo Errepublikako iparraldeko departamenduetako bat da. Niger ibaiaren eskuinaldean dago, 70.000 km2 baino gehiagoko azalerarekin, 20.000 Nigerian eta 50.000 baino gehiago ipar Beninen, Borgou, Alibori, Atacora departamentuetan Kèru, Wassa eta Kpande (gaur egun Kouandé) eskualdetan.

 Estatusa 
Beningo hizkuntza ofizial bakarra frantsesa da eta gainerako hizkuntzek ez dute inolako onarpenik estatuaren zein erakunde publikoen aldetik.

 Deskribapen linguistikoa 

 Alfabetoa 
Beningo alfabeto nazionala (Beningo hizkuntzen idazkera arautzeko 1975ean Commission Nationale de Linguistique-k sortua eta Centre National de Linguistique Appliquée-k errebisatuta 1990 eta 2006an)

 Zenbakiak 
 1  tiā 2  yìru 3  yìta 4  ǹnɛ 5  nɔ̄ɔ̄bù 6  nɔ̄ɔ̄bâ tiā 7  nɔ̄ɔ̄bá yìru 8  nɔ̄ɔ̄bá yìta 9  nɔ̄ɔ̄bá ǹnɛ 10  ɔkuru 20  yɛndu 30  tɛ̀nā
 Hiztegia 

 Izenak 
y-motako izenakt-motako izenakg-motako izenakw-motako izenakm-motako izenaks-motako izenakn-motako izenakeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabaribaplatanoaàgɛ̀dɛ̀ (no pl.)alfanjeàdarukameleoiaàgāmānàkí, -bàaitabàahizkuntzabàrūm̄bat (kalabaza)?tan (teèsū)batteènūpalmondoabããdisenteriabàǹdúbàǹdūtipulaàlùmásà, -nubariba pertsona edo hizkuntzabàtɔ̀nùesneabomoinanaàsuhosto barazkiakàfonu kalabaza  bàkagaixotasunabaràrūahuntzaboo, bonuneba/anai nagusia, lagunabɛɛrɛ̄indarradamzilarrasigeèsūgauzagáánu makila  bɔ̀ratentsio danborrabàraruur-lapikoabòo, -nuumeabìīkoipegumburdinasísúlepokoagoònū eltxoa  bũ̀ɛ̃̀yãatariabàràrūtxakurrabɔ̃ɔ̃, bɔ̃nuultzerabòōlorategiko ilara altxatuakɔ̀rɔ̄m̄kotoiawɛ̃suartoagbèrɛnu pertsonaia?  dàà (no pl.)zapatabàràrū (only pl.)hontzabooro, -suehiztariabɔsouranimbelarra, zuhaixkayàkàsupepinogbɛ̀zɛnu zuhaitza, egurra  dã̀ã̀ (pl.?)oihalabekùrūmuskerbɔ̀su, -nusuadɔ̃̀ɔ̃̀likoreatamokra (barazkia)yàbonu eroritako adarra  dã̀kàmāsaskiabíréruzorri infestazioagã́ã́ní (pl.?)amaren nebadùànilurra, zikinkeriatem zuhaitzeko adarra  dã̀kàsāatzea/sorbalda?biruzorriagã́ã́núkú, -nùgizon aberatsagobigimedikuntzatìm̄ sustraia  dã̀kpināgatzabɔ̀rūhegazkinagogùnɔ̀, -supertsonagooeztiatim ohitura  dēn̄dī (pl.?)ibaiadaarubatagɔ̃kɔ, -suhaurdun dagoen emakumeaguràgixaboiawerem ispulia  digí (pl.?)solomodɛmbɛrudanborragɔ̃̀ɔ̃̀, gã̀ã̀suJainkoagúsūnɔ̄aireawom Gineako artoa  dobi (pl.?)etxeadìrūibilgailuagòo, -suzaindarikɔ̃soespazioa, gelayam pistola  dɔ̃̀bɔ̀rahortzadondupiraguagòoninkū, -nuamamerōhareayànīm̄ ondo  dɔ̀kɔ̀ (pl.?)zurtoinagãnã̀rūtxoriagùnɔ̄, -suneba/anai nagusiamɔɔ̄odolayem gizona  duabesoagã̀sèrūkilkerragbɔɔ̄, -nunagusiasènàboko zaldia  dumaarratoiagɔnɔruhare-euliakòtókámbu, -munuarreba/ahizpasesu poltsa  fɔ̀rɔ̀tɔ̀, -báarratoi basati handiagɔ̀nɔ̀ǹgurukoilarakààtó, -nùeguzkia, egunasɔ̃ɔ̃ hilabetea?  gã̀ã̀ní (no pl.)arrautzagoòsĩã̀rūkatuakòkónyambu, -mununagusiasùnɔ̄, sìnambu herriko atea  gàm̀bò, -bàmendiaguruatariakɔ́ǹdɔ, -suilargia, hilabeteasurú horma  ganaeuri hodeiagúrúwirualfonbrakɔ̃ɔ̄, -supertsonatɔ̀nū, tɔ̀m̀bu hitza, gaia  gari (pl.?)tronpa (musikala)guùrūtxerriakúrúsɔ̄, -suneba/anai txikiawɔ́nɔ̄ termita  gɛ́mabeleagbãgbã̀rūeperrakusu, -nuizpiritu zaindariayãrō inurri gidaria  gɛ̃́yazelaia, baserriagbèrūlehoinabarra, katuamúsúkú, -nùesklabuayòō gazela  ginalapikoagbɛ̃́ruantilopeanemū, neǹnuetsaiayíbɛ̀rɛ̀ dirua  gobi (pl.?)kalabazakaarubeginɔnu, nɔni guinea fowl  gònāzuhaixka behiakɛ̀tɛ̀gbèèkìrūzuhaixka txerriasàkɔ̄, -nu heriotza  gɔɔ (no pl.)arra (animalia)kìnèrūtranpasɛ́kpɛ̀ǹkú, -nù euria, ekaitza  gúraogiakìràrūgeziasɛ̃ũ̄, sɛ̃ɛ̃̀nu oilaskoa/oiloa?  guwā, guwēmaitasunakĩ́rulapikoasirū, -su aizkora  gbããaulkiakìtàrūeuliasɔnu, -su kalabaza  gbàkákutxakpàkorurubelarriaso / soa, -su lehoia  gbèsùnɔ̄, gbèsìnansuharriakpèrūelefanteasùùnū, -su artatxikia  gbɛyāoheakpenyerueraztunatààbu, -nu espiritua  hùindè (pl.?)hezurrakukuruinurri beltz txikiatàm̀bu, -munu papaia  kàràbósì, -bàhanturamɔsìrūinurri gerrariatàsonu, -su motorra  kɛ̀kɛ, -bàusainanubùrūaitzurratebo, -nu animalia adarra  kɔbāuntxiasatàbūr̄ūitzalatíro, -nu katu basatia  konāhobiasɛ̃̀rūloroatitimokò, -nu banbu zurtoina  kɔ̃sāletoia, kobreasigàǹdūurteawɔ̃̄ɔ̃̄n, wɔ̃̄su antilopea  kpásahilobiasìkìrūtximinoawomu, wonnu eltzekaria  kpee (no pl.)buztanasiruhaizeawoo, -nu izarra; hipopotamoa  kperakiratsasísíkènèrūzuloawɔrū, -su arto tarta  másà, -bàpounded yam (janaria)sɔ̀kùrūhiriawuu, -su arroza  mɔ́ralanasɔ̀mbùrūuntxiawùkū, -nu behia  naālapikoetarako buztinasɔǹdūhostoawurū, -su etxeko armiarma  náramorteroasorumihiayara, -nu eskorpioia  níaporridge (janaria)sòrūsaiayèbèrèkú, -nù emakumezkoa  niaaposuréruetxeayɛnu, -su ahoa  nɔɔ (pl.?)hankataaruantilopeayiiku, -nu eskua  nɔbū, nɔmalorategi muinoatakàrū kakahuetea  sããarkuatendu eskaintza  sàrâpanteratúǹdū zubia  sàsarāsudurrawɛ̃ru orrazia  séḿbù, -baburuawiru ilea  serālepoawĩ́yìrū estaldura  sèsèbìalabanawobùrū pestila  sobiālapikoawókeru jateko haziak  sonki (pl.?)gaua, iluntasunawɔ̃̀kùrū errepidea, bidea  súababuinawompɔkɔru arraina  sũ̀ãtximino gorriawónsũ̀ã̄rū babarruna  suìāhotzawóòrū eskumuturrekoa  sumāardiayã̀ã̀rū epaia  tààrɛ (pl.?)merkatuayàburu tabakoa  tábasakrifizioayãkùrū inurria  tànālekuayanyeeru lokatz adreilua  tèǹdɔ́kaespazio irekiayeeru norberak  tīīerratzayiìrū erlea  tĩyaizena yísìrū herentzia  túbí (pl.?)igelayɔ̃ɔ̃ru sugea  waā soka  wɛ̃ya lastoa  wĩ́ya, wĩĩ legea  wodà tximino gris txikia  wonkéra urrea  wúra (no pl.) aurpegia  wurusuā, -ɛ̄ animalia, haragia  yaa orratza  yabúra oihala, bata  yasa lantza  yàsa/yɛ̀sa piperra  yɛ̃̀ɛ̃̀kú (no pl.) espiritu gaiztoa  zínì

 Aditzak 
euskarabariba gaixotu  bārā zatitu  bɛ̄rā bultzatu  bɔ̄rīā zuritu  būrūrā, S burīrī dastatu  dēn̄dā pasatu  dōōnā saldu  dɔ̄ɔ̄rā lo egin  dūīā, S dò sartu  dūmā tiratu  gāwā atzetik joan  gīrā erregutu  kānā apurtu (soka)  kārā apurtu  kɔ̄ɔ̄rā askatu  kūsīā etzan  kpūnā, S kpī̃ jaso  mūā erre  mūārā borrokatu  sān̄nā garbitu  sā̃rā deitu  sīā jaso  sūā garbitu  tīā belztu  tī̃ī̃rā, S tĩĩrī iritsi  tūnūmā erori  wɔ̄rūmā bete  yībīā ezagutu  yīn̄nā gelditu  yɔ̃̄rā utzi  dērī jan  dī (Cont. di) ahaztu  dūārī min egin suarekin  mɛ̄nī lagundu  sōmī handitu  sōsī lotu  sɔ̄rī luze eman  tɛ̄ eman, pasatu  wɛ̃̄ putz egin (airea)  wūrī bota  yārī etzan  yī gogortu  bɔbiā, S bɔ̄(bū) loditu  bɔriā, S bɔ̄rū handitu  dabiā, S dabī eguneratu (pertsonekin)  deèmā luzatu  dẽɛ̃̀nyā, S dɛ̄ū̄ sakondu  dukiā, S dúku ikasi  giā buelta eman  gɔsìā biratu  gɔsìrā bildu  gurā hazi  guriā, S gúru ireki  kɛnīā makurtu  sarā zaildu  sɛ̃sīā, S sɛ̃̄ eseri  sinā, S sɔ̃̀ migostu  sosiā, S sō(sū) gorritu  sũɛ̃rā, S sũɛ̃rī gogortu  taàyā, S tāū zabaldu  yasiā, S yasū hoztu  yemiā, S yēm̄ tiro egin  suē ikutu  babā inguratu  besirā bitan apurtu  buā bitan moztu  burā gozotu  dorā, S harrapatu  gabā lehortu  gberā kendu  gĩā̃ marratu  gɔ̃rā nahi  kĩã̄, S kĩ́ moztu  murā jauzi  surā marraztu  takā ekarri  tamā hobetu  wɛ̃rā, S wã sinetsi  wurā bueltatu  wúràmā zulatu  yabā gogoratu  yayā jolastu  duē garbitu  dɛ́ɛ́rā handitu  kpɛ̃́yā, S kpã́ berotu  sṹyā, S sum̄ argitu  déérē bilatu  kásū erakutsi  sɔ̃́nɔ̃́sĩ̄ norbera berotu  wɔ̃́sū estaldu  wukírī zuritu  kɛ̄ɛ̄rī mastekatu, jan  tēm̄ landatu  dūūrē banandu  gɔsi zulatu  gbe itxaron  ma, maru ikasi  mɛɛri erori/jausi (euria)  nɛ joan, ibili  sĩ deitu  soku nahikoa izan, iritsi  turi ikusi  wa erantzun  wisi neurtu  yĩre entzun  nɔ̂ konpondu  sɔmɛ̀, sɔm̀ beltzez tindatu  wɔ̃kù dantzatu  yâ sartu, mindu  dū jariatu  kōkū zutitu  sē, S yɔ̃̀ igo  yɔ̄ distira egin  baàlì zenbatu  garì usteldu  kɔ̃sì erditu  mâ, marù puztu  mɔsì poztu  yɛ̃ɛ̃rì erosi  dūē eman  kɛ̃̄ eraiki  bānī lapurtu  gbɛ̄nī ziztatu  sɔ̄kū kontatu  sɔ̃ buruan jarri  sɔbe, sɔ frijitu  sɔmɛ, sɔm ?  su hegan egin  yɔ̃ lotu  bɔ̄kē josi  yīnɛ̄ hitz egin, esan  gere itxi  kɛnɛ̀ ezkutatu  kukè berdurtu  narè janaria prestatu  yikè idatzi  yɔ̃rì egin  kō, S mɔ̀ hil  gô behera bota  kɔ̃̂ amaitu  kpê jo  sô

 Izenondoak 
t-motag-motaeuskarabaribaeuskarabaribaeuskarabariba gizonezkoa  dɔ, dua(gutxi) batzuk (bakarrik plurala)binutxikiyã̀kàbū gordin  gomaaskodabīrūtxikipíbu altu  gbãrãhildagorūbaxu, txiki (t-mota)kpirìbū zuri  kaàarra (animalia batzuk)kìnèrū pixka bat  pikózahartɔ̀kɔ̄rū estu  tererébaxu, txiki (g-mota)kpirìrū zaila  sɛ̃sɔ

euskarabariba handia  baka- freskoa  bèku- gogorra  bɔɔ̀bɔā- lodia  bɔrùbɔrū- ona  bùra- indartsua  dangi- luzea  dɛǹdɛn̄- ona  ge- lehorra  gbebu- berria  kpaà- zuria  kpikī- emakumezkoa  ni- lodia  sìnùǹgi- mingotsa  soòsuā- gorria  sũ̀ã̄- beroa  súm- zaila  taàtaā- beltza  wɔ̃kū- hotza  yĩ́re-

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Beningo hizkuntzak
Kategoria:Nigeriako hizkuntzak