Jafar Panahi

Jafar Panahi (; Mianeh, Ekialdeko Azerbaijan, ) irandar zinema zuzendaria eta gidoilaria da.

 Zigorra 
2010ean zinemagilea kartzelatua izan zen, Irango erregimenaren kontrako jarrera publikoa agertu ostean. Ordurako, herrialdeko zinemagilerik garrantzitsuenetakoa zen Panahi.

Zuzendaria zigortua izan bezain laster, nazioarteko kanpaina indartsu bat jarri zen martxan hura aske uztea eskatzeko. Zinema munduko kide ezagun ugarik hartu zuten parte, eta protestek ataka zailean jarri zuten Irango gobernua.

Egoera are gehiago korapilatu zen Canneseko zinemaldiak Panahi aukeratu zuenean sail ofizialeko epaimahaikide izateko. Zuzendariak, jakina, ez zuen Frantziara bidaiatzeko baimenik lortu, eta aulki huts baten bitartez salatu zuten hutsunea.

 Bizitza 
Jafar Panahi(Mianeh, Iran) Iraniar-Azerbaijandar familia batean jaio zen. Bere familia langile klasekoa zen eta lau arreba eta bi anaiekin hazi zen. Bere aita etxe margolaria zen. Bere familia hizkuntza Azerbaijanera zen, baina kalean beste Iraniar batzuekin Persieraz hitz egiten zuen.

Hamar urterekin bere lehen liburua idatzi zuen eta horrekin literatura lehiaketa bat irabaztea lortu zuen. Adin horrekin zinema munduaz interesatu zen eta 8mmtan film batzuk grabatu zituen. Geroago argazkilaritza jorratu zuen.

12 urtetik aurrera eskola ondoren lan egin zuen filmak ikustera joan ahal izateko.

20 urterekin Irango armadan engaiatua izan zen Iran-Irak gudan parte hartzeko. Armadako zinegile izan zen 1980tik 1982 arte. 1981 urtean Kurduek bahitu zuten eta 76 eguneko gatibutza pairatu zuen. Bere eskarmentuarekin guda horren inguruko dokumental bat egin zuen.

Zerbitzu militarra bukatu ondoren, Teherango unibertsitatean zinema Zuzendaritza ikasi zuen.

1992 urtean Panahik bere lehen film labur narratiboa egin zuen, The Friend (Doust). Film honek Kiarostamiren lehen film laburra omentzen zuen: The Bread and Alley (Nan va Koucheh), 1970 urtekoa. Urte horretan bertan, Panahik bere bigarren film labur narratiboa zuzendu zuen, The Final Exam (Akharin Emtehan). Bi film hauek aktore ez profesionalekin egin zituen eta Iraneko telebista nazionaleko 1992ko festibalean film onena, gidoi onena, argazkigintza onena eta muntaketa onenaren sariak irabazi zituzten. 1994an “Through the olive trees” filman,  Abbas Kiarostamiren zuzendari laguntzaile gisa lan egin zuen. Horren ostean bere film luze propioak zuzentzen hasi zen.

1995ean, bere lehen film luzearekin, “The White Balloon “, arrakasta handia lortu zuen eta Canneseko zinema festibalean Urrezko Kamera saria jaso zuen.

 Lanak 
Zinegilea Irango zinemaren olatu berriaren parte da. Korronte honetan influentzia handia izan du. Bere lanak zinema kritikari eta teorikoen artean laudorio ugari jaso ditu. Bere filmak hainbat sari jaso dituzte zinema festibal garrantzitsuenetan, Urrezko lehoia Venezian eta Urrezko artza Berlinen, besteak beste.

1995 urtean Panahik bere lehenengo film luzea ondu zuen, “The white balloon”. Abbas Kiarostami zuzendari famatuak gidoia egiten eta diru laguntzak bilatzen lagundu zion. Panahik Iran osotik bidaiatu zuen etnia ezberdineko aktoreen bila. Film honetako aktore gehienak ez ziren profesionalak.

Filmean, Teherango neskatila  batek, zortea eragiten duen arrain bat erosi nahi du Irango Urte Berriko ospakizunerako, baina kostatu egiten zaio arraina erosteko behar den 500 tomaneko billeteari eustea.

Lau sari irabazi zituen Iranen Isfahaneko Haur eta Gazteentzako Zinema Jaialdian eta Fajr Nazioarteko Zinema Jaialdian. Iranetik kanpo “The White Balloon” filmak kritika bikainak jaso zituen eta 1995eko Cannesko Zinemaldian erakutsi zuten. Bertan “camera dór” saria irabazi zuen.

1997 urtean “The Mirror” filma zuzendu  zuen. Filmak hainbat sari jaso zituen munduko festibal ugarietan. Panahiren arabera ”Haur goiztiar bat aukeratu eta bakarrik dagoen egoera batean jarri zuen. Bere bidaian ezagutuko dituen pertsona guztiek maskara bat daramate edo rol bat jokatzen dute. Maskara hauek bota nahi nituen.” Esan liteke aktore protagonistak bi paper antzezten dituela, lehenengoa Baharan izeneko neskato baten papera  eta bigarrena bere burua. Bigarren parte honek  dokumental baten izaera du.

Panahiren hurrengo filma “The Circle” izan zen, 2000. urtekoa. Film horretan haurren istorioak alde batera utzi zituen eta Irango emakumeen egoera salatu zuen. Horren ondorioz, eta aurreko filmekin ez bezala, arazoak izan zituen Irango gobernuarekin eta Zentzurarekin.

Zuzendariaren arabera “nire lehen filmetan umeekin eta gazteekin lan egin nuen, baina hazi ahala neska hauek izango zituzten mugez hausnartzen hasi nintzen. Muga horiek ikusarazteko eta muga horiek bisualki hobeto proiektatu ahal izateko, ideia hori indartsuago islatzeko, klase sozial zehatz batera jo nuen, klase behartsuenera, zeinak muga gehiago dituen”. Filmak hainbat sari jaso zituen festibal garrantzitsuenetan, Venezian eta Donostian, besteak beste.

2003an “Crimson Gold” filma ondu zuen. Filmak pizza banatzaile txiro baten bitxi denda bat lapurtzeko alferrezko saiakera kontatzen du. Kiarostamik zuzendariari kontatutako benetako gertaera batean oinarrituta dago. Zuzendariak filma Cannes festibalean aurkeztu zuen, baina Irango kultur ministerioaren baimenik gabe. Zinegileak baimena eskatu zuen baina ministerioak zenbait mozketa  egiteko eskatu zion eta Panahik ez zuen onartu. Cannesen “Un certain regard” saria irabazi zuen.

2006an “Offside” filma sortu zuen. 1979ko Iraultza Islamiarraz geroztik Iranen emakumeei debekatu egiten zaie futbol partidetara joatea. Horri buruz arreta deitzeko, “Offside”k Iran eta Bahrainen arteko futbol partida ikusi nahian estadiora sartzea lortzeko mutilez mozorrotzen den neska talde baten bizipenak kontatzen ditu. Filma partzialki irudikatzen duen benetako futbol partiduan filmatu zen.

Film honen harira, Panahik adierazi zuen "Futbol jokoa metafora gisa erabiltzen dut emakumeen aurkako diskriminazioa eskala handiago batean erakusteko. Nire film guztiek dute gai hori erdigunean. Hori da Irango gizartean aldatzen saiatzen ari naizena".

Filma debekatua izan zen Iranen baina Berlineko festibaleko Urrezko Hartza irabazi zuen. kopia ilegalei esker, Iranen bere film ikusiena izan zen.

Zuzendariak bideo kamera digitala  eta aktore ez profesionalekin egin zuen filma.

Filma estreinatu ondoren, Irango “White Scarf Girls” izeneko protesta talde feminista  futbol partidetan agertzen hasi zen. Pankartetan hau irakur zitekeen: "Ez dugu jokoz kanpo egon nahi.”

2009tik aurrera, eta urte hoietan “Mugimendu berdea” deituriko mugimenduak gobernuaren kontra egin zituen protestak babesteagatik, Panahi gobernuaren “zerrenda beltzan” sartu zen. Hortik aurrera atxiloketak eta bere lanbidea aurrera eramateko oztopoak eguneroko gauza bilakatu dira. Zuzendariak 2010etik zinema zuzentzea eta herrialdetik irtetea debekatua dauka. Hala ere, azken urteetan ezkutuan hainbat film grabatu ditu. Denak errealitatea eta fikzioaren arteko mugaz jarduten dute. Guztiek zinema leku arazotsu, politikoa, eta askea bezala ulertzen dute. 'This is not a film' (2011), 'Closed Curtain' (2013), 'Taxi Teherán' (2015) , 'Three faces''' (2018)  eta “No bears”(2022) dokumentala eta fikzioaren arteko mugaz mintzatzen dira.

Lehen esan bezala, zinegileak 2009tik zinema egitea debekatua duenez,  behartuta ikusi du bere burua filmak baliabide oso murritzekin egitera, gerrilla zinema minimalista bat sortuz. Akabera formalari garrantzia erlatiboa ematen dio, lanaren sakontasunari, aldiz, lehen mailako arreta.

Zinema gerrilla honen adibide dira bere azken urteetako film guztiak, hala nola “Taxi Teheran” edota “This is not a film”. Bi film hauetan, apustu narratibo eta audiobisuala autonomoak omen diren narrazioetan oinarritzen da. Horrek Panahiri zentzura saihestea eta bere lanetako bi ertz nagusiak jorratzea ahalbidetzen dio; gizarte Iraniarraren erradiografia egitea eta irudikapen moduak zalantzan jartzea(Azken hau lortzeko tresna zinematografikoa agerian uzten du).

Nahiz eta Urteen poderioz bere zinema ilunago bihurtu, Panahik ez du inoiz herriko jendearen kontra egin. Kontrakoa, behatu eta entzuten ditu, baina nahiz eta ados ez egon filmatzen duen jendearekin ez ditu nagusitasunez tratatzen. Jendea maite duela nabaritzen da. Bere azken filmean, “No bears”(2022)en,  adibidez, nekazal tradizioen eta batez ere adostutako ezkontzen kontrako kritika zorrotza dago. Hori horrela izanda, Panahik ez du errudun indibidualik bilatzen, berarentzat han bizi direnak kultura zapaltzaile baten biktimak dira.

“No bears” filmean Iranetik Europara ihes egin nahi duen bikote iraniar baten istorioa kontatzen da, baina filmaren grabaketa Turkian gertatzen ari da. Aldi berean, Panahi ordenagailu baten bidez Turkiaren mugan dagoen Irango nekazal herri txiki batetik grabazioa zuzentzen ari da( Ezin delako Iranetik atera). Filmak salto egiten du bikotearen lehen fikziotik Panahik herrian bizi dituen egoeretara.

Filmak Epaimahaiaren sari berezia Irabazi zuen Veneziako festibalean.

 Gaiak eta estiloa 
Panahiren estiloa askotan “Irango neorrealismoa” deitu izan da. Jake Wilsonek dokumentalaren bat-batekotasuna eta ezaugarri formalen arteko tentsioa bezala deskribatzen ditu zuzendariaren filmak. Horrez gain, bere zinemak Iraniar gizarteak inposatzen dituen mugekiko haserrea eta kritika soziala agerian uzten ditu.

Zuzendariak dioenez, horrela deskriba daiteke bere estiloa” era poetiko eta artistikoan interpretaturiko gertaera humanitarioak”. Bere zinemaren beste ezaugarri bat da oso baliabide gutxiekin eginda dagoela. Zinegileak honako hau gaineratzen du ”Nire filmetan ez duzu inoiz izaera maltzurrik ikusiko, ez gizonik ez emakumerik. Pertsona guztiak onak direla sinesten dut.”

Stephen Teoren aburuz ”Panahiren filmek Irango gaur egungo zinemaren gai humanitarioak bir definitu egiten dituzte, bereziki eta lehenengo eta behin gaur egun Iranen emakumeek pairatzen duten arazoaz jarduten dutelako, eta bigarrenik, pertsona zehatzak ez diren baizik eta gehienbat figurak diren giza pertsonaiak irudikatzen dituelako. Pertsonaia hauek bizitzaz beteta daude. Ikusleen arreta bereganatzen eta beraien zentzuak atrapatzen dituzte. Mundu osoan aitortuak izan diren beste Iraniar zuzendari bezala, zinegile honek humanismoa sentiberatasun gutxirekin erakusten du. Hau da, bere filmetan errealismoa gailentzen da. Bere zineman ez da beharrezkoa mezu soziala edo politikoa lehentasunezkoa izatea. Funtsean, hau da Iraniar zinemaren estetika berezia definitu duena.  Bere sentikortasuna hain da indartsua non Irango zinema kontenplatzeko modu bakarra gizatasunaren kontzeptu unibertsalarekin parekatzea da.”

Anthony Kaufmanekin egindako elkarrizketa batean, Panahik hurrengoa esan zuen bere estiloari buruz” Oso kontzientea nintzen ez nuela jendearen emozioekin jokatu nahi, ez geunden saiatzen ari eszena negartiak sortzen. Beraz,  jendearen alderdi intelektualak parte hartzen du. Baina hori alderdi emozionalaren laguntzarekin eta bien uztarketarekin gertatzen da.”

Bere lanetan, lehen aipaturiko emakumeez gain, haurrek eta pobretuek dute protagonismoa.

Gaiei dagokionez, Panahiren zineman bi  azpimarratu daitezke:  Irango gizartearen kontraesanen irudikapena eta gailu zinematografikoa zalantzan jartzea. “This is not a film” eta “Taxi Teheran''” filmetan, Panahik “The Mirror”rekin asi zuen zinemaren arauen azterketarekin jarraitzen du, eta “bakarrik egiten den” film bat ikustera gonbidatzen gaitu, hau da, zuzendari edo narratzaile jakitunik gabe funtzionatzen duen gailu bat. Baizik eta kameralari(instrukziorik onartzen ez duena) jarduera soilagatik edo tresna baten operazioagatik(Taxi bateko kabinan dagoen kamera edo bidaiari baten mugikorra) funtzionatzen duen tresna. Horrela, Panahik zentzura ekidin egiten du eta aldi berean agerian uzten ditu digitalizazio eta teknologia berrien testuinguruaren baitan narrazio audiobisualean sortzen diren ezaugarri batzuk.

 Filmografia 
UrteaEuskarazko izenburuaFilmaPertsonaia(k) Oharra(k)1995Puxika zuriaBadkonake SefidAida Mohammadkhani, Mohsen Kafili, Fereshteh Sadre OrafaiyAbbas Kiarostamirekin batera idatzia1997IzpiluaAynehMina Mohammadkhani, Kazem Mojdehi, Naser Omuni, Jafar Panahi2000ZirkuluaDayerehNargess Mamizadeh, Fereshteh Sadre Orafaiy, Fatemeh Naghavi, Mojgan FaramarziKambuzia Partovirekin batera idatzia2003Odola eta urreaTala-ye SorkhHossain Emadeddin, Kamyar Sheisi, Azita RayejiAbbas Kiarostamirekin batera idatzia2006OffsideShima Mobarak-Shahi, Safar Samandar, Shayesteh Irani, Ayda Sadeqi, Golnaz FarmaniShadmehr Rastinekin batera idatzia2011Hau ez da pelikula batIn film nistJafar Panahi, Mojtaba MirtahmasbMojtaba Mirtahmasbekin batera zuzendua, legez kanpo egina2013Gortina itxitaPardéKambuzia Partovi, Maryam Moqadam, Jafar PanahiKambuzia Partovirekin batera zuzendua, legez kanpo egina2015TaxiJafar PanahiLegez kanpo egina2018Hiru aurpegiSe rokh Behnaz Jafari, Jafar Panahi as himself, Marziyeh Rezaei, Maedeh Erteghaei
2021	The Year of the Everlasting Storm
		Antologiako filma
2022	No Bears
Khers Nist	Jafar Panahi as himself, Naser Hashemi [fa], Vahid Mobsari, Bakhtiar Panjei, Mina Khosravani, Reza Heydari	Idazlea, ekoizleaeta zuzendaria ere, ilegalki eginda2021Betiko ekaitzaren urteaAntologiako filma2022Hartzak ez dira existitzenKhers NistJafar Panahi as  himself, Naser  Hashemi [fa], Vahid Mobsari, Bakhtiar  Panjei, Mina Khosravani, Reza HeydariIdazlea, ekoizlea eta  zuzendaria ere, ilegalki eginda
FILM LABURRAKUrteaIzenburuaJatorrizko izenburuaOharrak1988The Wounded HeadsYarali Bashlardokumentala1991Kishdokumentala1992The FriendDoustThe Last ExamAkharin Emtehan1993A Second LookNegah-E Dovomdokumentala1997Ardekouldokumentala2007Untying the KnotPersian Carpet (Farsh-e  Irani) filmaren zati bat2010The AccordionTHEN AND NOW Beyond Borders and Differences film-zikloaren parte, Art for  The World-rakoBESTE LAN BATZUKUrteaIzenburuaEginkizunaZuzendaria1991The  FishZuzendari laguntzaileaKambuzia Partovi1994Through the Olive TreesZuzendari laguntzailea, aktoreaAbbas Kiarostami1997Traveler from the SouthEditoreaParviz Shahbazi2005VerdictEditoreaMasud KimiaiBorder CaféEditoreaKambuzia Partovi2009The White MeadowsEditoreaMohammad Rasoulof

 Sariak  
SARIAKUrteaFestibala/InstituzioaSariaFilma199548th Cannes Film  FestivalUrrezko kameraren sariaThe White Balloon1997Locarno  International Film FestivalUrrezko lehoinabarraThe Mirror200057th Venice  International Film FestivalUrrezko lehoiaThe Circle2003Cannes Film FestivalEpaimahaiaren saria – Un Certain RegardCrimson Gold2006Berlin Film Festivalzilarrezko hartza - Epaimahaiaren sari nagusiaOffside2007Valdivia  International Film FestivalPudú sariafor his life-time artistic  accomplishments2007HIVOSHIVOS Cinema Unlimited saria2011Cannes Film FestivalCarrosse d'OrThis Is Not a Film2011Passion For Freedom London FestivalEpaimahaiaren sari bereziaThis Is Not a Film2012The European ParliamentSakharov saria2013Berlin  International Film FestivalGidoigintzarako zilarrezko hartzaClosed Curtain2014Motion Picture AssociationAcademy Film Fund bekaFlower201565th Berlin  International Film FestivalZilarrezko hartzaTaxi201871st Cannes Film  FestivalGidoi hoberenaThree Faces202279th Venice  Film FestivalEpaimahaiaren sari bereziaNo Bears

 Epaimahaiaren parte 
EPAIMAHIKIDEUrteaFestibalaEginkizuna2001Karlovy Vary  International Film FestivalEpaimahaikide2007International Eurasia Film FestivalEpaimahaikide2007International  Film Festival of KeralaEpaimahai burua2008Rotterdam Film FestivalEpaimahairen presidentea2009Montreal  World Film FestivalEpaimahaiaren presidentea

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Jafar Panahi IMDb

Kategoria:Irango zinema zuzendariak
Kategoria:Irango zinema gidoilariak
Kategoria:Amnistia Internazionalaren kontzientzia presoak
Kategoria:Irango xiiak
Kategoria:Sakharov sariaren irabazleak