Konposatu inorganikoen nomenklatura

Konposatu inorganikoen nomenklatura Kimika inorganikoaren elementu eta konposatuen konposizioa, egitura eta formakuntzak aztertzen dituen kimikaren arloa da. IUPACek zenbait arau aholkatzen ditu kimika inorganikoaren konposatuaren izendapenari buruz; IUPACen liburuari, liburu gorria ere deitzen zaio. Idealki, edozein konposatuk izen bat izan beharko luke, zeinetik nahasketarik gabe formula kimiko bat atera daiteke.

Konposatu inorganikoak, gehienbat, metalez osatuta egon ohi dira (M + EzM) non M-n metal baten katioia izango genuke, eta EzM-ean, ez-metalikoa den atomo baten anioia. Hala eta guztiz ere, ez-metalez soilik osatutako konposatu ez-organikoak daude ( adibidez). Horren arrazoia kimika organikoa karbono-karbono loturan oinarritzea da. Horregatik, ez-metalak ditugunean beste konposatu batzuk osatzen, kimika inorganikoaren barnean kokatzen ditugu.

 Nomenklatura motak 

Urteetan zehar, konposatu inorganikoak izendatzeko hainbat modu egon dira. Gaur egun IUPAC izeneko erakundeak aukeratzen du zein modutan idatzi behar den, edo zein hobesten duen. Nahiz eta modu asko egon konposatu inorganikoak izendatzeko, garrantzitsuenak 3 dira.

 Nomenklatura sistematikoa 
IUPACek hobesten duen izendatze-metodoa da. Nomenklatura mota honetarako, konposatuaren atomizitatea begiratu behar da, hau da, atomo berdinaren kopurua zenbatu behar da, eta horren arabera aurrizki bat erabili, ondoren konposatuaren izena jarriz.
+Ordezkatzaile kopurua12345678910Aurrizkiamono-di-tri-tetra-penta-hexa-hepta-okta-nona-deka-

Adibidez:

Na2[SO4]: Disodio tetraoxosulfatoa

 Stock nomenklatura 

Nomenklatura mota hau ere IUPAKek onartzen du eta kasu honetan balentzia kopurua konposatuaren bukaeran idazten da zenbaki erromatarretan. Baina balentzia ezberdin bakarra izan dezakeen konposatua bada, ez dago idatzi beharrik zenbaki erromatarrez.

Adibidez:

 Al2O3: Aluminio oxidoa
 HgO: Merkurio(II) oxidoa
 FeCl2: Burdina(II) kloruroa
 FeCl3: Burdina(III) kloruroa

 Nomenklatura tradizionala 
Nomenklatura tradizionala edo klasikoa ez da IUPACek hobesten duena, gaur egun ditugun konposatu guztiak ezin baititu izendatu. Nomenklatura mota hau erabiltzeko, gure konposatuaren balentzia zenbakia jakin behar da, honen arabera izen ezberdina hartzen baitu.
+Elementuak Li
 Na
 K
 Rb
 Cs Be
 Mg
 Ca
 Sr
 Ba B
 Al
 Ga
 In
 Tl C
 Si
 Ge
 Sn
 Pb N
 P
 As
 Sb
 Bi O
 S
 Se
 Te F
 Cl
 Br
 IBalentzia kopurua  +1 +2 +3±4±3,+5 -2,+4,+6±1,+3,+5,+7

Balentzien taula horretan elementu gehienak daude, baina ez guztiak, batzuk salbuespenak baitira.

Behin oxidazio-egoera dakigula, izendatu egingo dugu; horretarako, atzizki eta aurrizkiak jakin behar dira.
+AurrizkiakAtzizkiakHipo- -oso - -oso - -ikoPer- -iko

Gure konposatuak eduki ditzakeen balentzia kopuruaren arabera, ezberdin aukeratuko ditugu atzizki eta aurrizkiak.

 Balentzia bakarra eduki ditzaketenak, beti -iko atzizkia erabiliko dute.
 K2O: oxido potasikoa
 Bi balentzia ezberdin eduki ditzaketenak, -iko edo -oso atzizkiak erabil ditzake.
 FeCl2: kloruro ferrosoa
 FeCl3: kloruro ferrikoa
 Hiru balentzia ezberdin eduki ditzaketenak, hipo--oso, -oso, -iko erabil ditzake.
 TiO: oxido hipotitaniosoa
 Ti2O3: oxido titaniosoa
 TiO2: oxido titanikoa
 Lau balentzia ezberdin eduki ditzaketenak, hipo--oso, -oso, -iko, per--iko erabil ditzake.
 Br2O: anhidrido hipobromosoa
 Br2O3: anhidrido bromosoa
 Br2O5: anhidrido bromikoa
 Br2O7: anhidrido perbromikoa

 Oxidoak 

Oxidoak konposatu inorganikoak dira, eta oxigeno eta beste konposatuez osatuak dauden. Oxigenoaren oxidazio-zenbakia kasu hauetan -2 da. Metal batekin lotuta baldin badago, oxido basikoa da. Berriz, ez-metal batekin baldin badago, oxido azidoa da.

Lehen azaldutako nomenklaturez gain, oxido mistoen nomenklatura daukagu:

 KNaO: potasio sodio oxidoa (Stock), potasio sodio oxidoa (sistematikoa) eta oxido potasiko sodikoa (klasikoa).
 Pb3O4: berun(II,IV) oxidoa, triberun tetraoxidoa eta oxido plumboso plumbikoa.

 Oxido azidoa 
Oxido azidoen ezaugarri nabarmenena uretan disolbatzerakoan oxoazido bihurtzen direla da. Adibidez: SO3 + H2O = H2SO4 . Konposatu horiek ez-metal eta oxigenoz osatuta daude, zeinetan oxigenoa -2 oxidazio-zenbakia dauka, eta ez-metala beste oxidazio zenbakiren bat izan dezake (+1etik +5era joan daitezke).

 Oxido basikoa 
Oxido basikoak, bere izenak dion bezala, base bihurtzen dira uraren aurrean, hidroxido bihurtuz. Adibidez: Fe2O3 + 3H2O = 2Fe(OH)3

Konposatu horiek katioi metaliko batez eta oxigeno anioiz osatuta daude, non oxigenoak -2 oxidazio zenbakia du, eta metalak oxidazio zenbaki positibo bat du.

 Oxido mistoa 
Oxido bikoitzak bi katioi edo gehiago nahasita dituen oxidoak dira. Kasu honetan, katioiak berdinak izan daitezke, baina balentzia-zenbaki ezberdinez osatuta dago (Pb2O3 = PbO{+}PbO2) edo bi katioi ezberdinez osatuta dago (KNaO)

Pb2O3: berun(II,IV) oxidoa edo oxido plumboso plumbikoa

 Superoxidoak 
Superoxidoetan, oxigeno diatomikoaren balentzia -1 da (O2)^{-1}. Peroxidoak bezala, konposatu hauek ez dira oso egonkorrak. Adib: NaO2

NaO2: sodio superoxidoa

Fe(O2)2: burdina(II) superoxidoa edo burdin disuperoxidoa

 Ozonidoak 
Ozonidoak, bere izena adierazten duen bezala, ozonoa daramate (O3^{-}). Normalean, metalekin lotzen dira.

NaO3: sodio ozonidoa

Fe(O3)2: burdina(II) ozonidoa edo burdin diozonidoa

 Oxoazidoak 
Oxido azido bati ur molekulak gehitzerakoan sortzen diren konposatuak, azidoak dira.
+AdibideaNomenklatura sistematikoaAdizio nomenklaturaNomenklatura tradizionalaH2SO4Hidrogeno tetraoxidosulfatoa(VI)Dihidroxidodioxidosufre(VI)Azido sulfurikoaH3PO4Hidrogeno tetraoxidofosfatoa(V)Trihidroxidooxidofosforo(V)Azido fosforikoa edo azido ortofosforikoaHNO3Hidrogeno trioxidonitratoa(V)Hidroxidotrioxidonitrogeno(V)Azido nitrikoa

 Peroxidoak 

Konposatuak oxigenoa -2 oxidazio-zenbakia izan ordez, -1 zenbakia badu peroxido bat da. Oxigenoaren ohizko oxidazio-maila ez denez, peroxidoak sortzen dira, hauek konposatu ezegonkorrak dira.

 H2O2: ur oxigenatua edo hidrogeno peroxidoa
 Na2O2: sodio peroxidoa

 Hidroxidoak 
Hidroxidoak oxido basikoen eta uraren arteko loturaz osaturiko konposatuak dira. Erraz bereizten dira hidroxilo taldea (OH-) taldea izaten dutelako, horiek izendatzeko metal elektropositiboaren izena eman behar da eta ondoren hidroxilo.
Na2O + H2O -> 2Na(OH)

KonposatuakNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaLi(OH)Litio hidroxidoaLitio(I) hidroxidoaLitio hidroxidoaPb(OH)2Berun dihidroxidoaBerun(II) hidroxidoaHidroxido plumbosoaAl(OH)3Aluminio trihidroxidoaAluminnio(III) hidroxidoaAluminio hidroxidoa

Konposatu horiek, uretan disolbatzen dira ioietan banatuz; alde batetik, metal katioiak eta, beste aldetik, hidroxilo taldeak. Baina prozesu hau itzulgarria da, berriro ere konposatua osatzea baitago.

 Hidruroak 
Hidruroak hidrogenoz eta beste elementu batez osaturiko konposatuak dira, elementu hori metala edo ez-metala bada, talde ezberdinetan banantzen dira.

 Hidruro metalikoak 
Hidruro metalikoak, izenak dioen bezala, hidrogenoz eta metal batez osatriko konposatu binarioak dira. Hidruro metalikoek duten bereizgarria hidrogenoaren balentzia da, kasu guztietan -1 balioa baita. Hidruroak izendatzeko, lehenengo metalaren izena esan behar da eta ondoren hidruro hitza.

2K + H2 -> 2KH

KonposatuakNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaKHPotasio monohidruroaPotasio hidruroaHidruro potasikoaNiH3Nikel trihidruroaNikel(III) hidruroaHidruro nikelikoaPbH4Berun tetrahidruroaBerun(IV) hidruroaHidruro plumbikoa

 Hidruro ez-metalikoak 
Hidruro ez-metalikoak, hidrazido izenez ere ezagunak, hidrogenoz eta elementu ez-metalikoz osatuta daude, elementu ez-metalikoak kalkogenuro eta halogenuro taldekoak izanik.

Talde horietako elementuek osa ditzakete hidruro ez-metalikoak: S, Se, Te, F, Cl, I eta Br. Hidogenoa kalkogenuroekin bateratzean, kalkogenuroaren balentzia -2 da, berriz, halogenuroarekin bateratzean, -1. Konposatu horiek izendatzeko, bi era daude, alde batetik estatu puruan daudenak, eta bestetik disoluzio akuosoetan daudenak.

Estatu puruan daudenak gas egoeran egon ohi dira, eta hidruro ez-metalikoak direla esaten da. Beste aldetik, disoluzio akuosoan daudenak hidrazidoak dira, eta horiek hidruro ez-metalikoak uretan disolbatzean sortzen dira.
KonposatuaEstatu puruanIUPAC izen berriaDisoluzio akuosoetanHFHidrogeno floruroaFluoranoaAzido fluorhidrikoaHClHidrogeno kloruroaKloranoaAzido klorhidrikoaHBrHidrogeno bromuroaBromanoaAzido bromhidrikoaHIHidrogeno ioduroaIodanoaAzido iodhidrikoaH2SHidrogeno sulfuroaSulfanoaAzido sulfhidrikoaH2SeHidrogeno seleniuroaSelanoaAzido selenhidrikoaH2TeHidrogeno teluroaTelanoaAzido telurhidrikoa

 Hidruro nitrogenoideak 
Hidruro ez-metaliko hauek konposatu binarioak dira, hidrogenoz eta ez-metalez osatuak, baina ez-metal hauek nitrogenoide taldekoak izanda. Konposatu hauek izendatzeko garaian, izen komuna esaten dugu normalean, baina badauka hidruro ez-metalikoak izendatzeko beste era bat ere. Hidruro ez-metaliko hauetan, hidrogenoa da konposatu elektronegatiboena.
N2 + 3H2 -> 2NH3

KonposatuaIzen komunaIzen zientifikoaNH3Amoniakoa/azanoaNitrogeno trihidruroaPH3FosfanoaFosforo trihidruroaAsH3ArsanoaArseniko trihidruroaSbH3EstibanoaAntimonio trihidruroaBiH3BismutanoaBismuto trihidruroaBH3BoranoaBoro trihidruroaB2H6DiboranoaBoro hexahidruroaCH4MetanoaKarbono tetrahidruroaSiH4SilanoaSilizio tetrahidruroaGeH4GermanoaGermanio tetrahidruroa

 Boranoak 
Boranoak, boroz eta hidrogenoz osaturiko konposatu bereziak dira, eta formula hau jarraitzen dute, BnHn+4. Konposatu hauek izendatzeko ez da betiko erregela erabiltzen, boro kopuruaren arabera izendatzen baita.
KonposatuaIzenaBnH3BoranoaB2H6DiboranoaB3H7TriboranoaB4H8TetraboranoaB10H14Dekaboranoa

 Silanoak 
Silanoak, boranoak bezala, konposatu bereziak dira hidrogenoz eta silizioz osatuak, eta formula hau jarraitzen dute, SinH2n+2. Konposatuak izendatzeko boranoen formatu bera jarraitzen dute.
KonposatuaIzenaSinH4SilanoaSi2H6DisilanoaSi3H8TrisilanoaSi4H10TetrasilanoaSi10H22Dekasilanoa

 Germanoak 
Germanoak, borano eta silano bezala bereziak dira, eta izendatzeko ere formatu bera dute. Germanoek ere formula berezi bat jarraitzen dute, GenH2n+2.
KonposatuaIzenaGenH4GermanoaGe2H6DigermanoaGe3H8TrigermanoaGe4H10TetragermanoaGe10H22Dekagermanoa

 Gatzak 
Gatzak azido eta baseen arteko erreakzioen ondorioz sortzen diren konposatuak dira. Katioi metaliko bat eta anioi ez-metaliko batez osatutako konposatuak dira gatzak normalean, nahiz eta beste mota askotariko egitura izan dezaketen. Gatzen barruan, gatz neutroak, gatz azidoak, gatz basikoak eta gatz mistoak ditugu.

 Gatz neutroak 
Gatz neutroak azido bat hidroxido batekin erreakzionatzerakoan sortzen diren konposatuak dira (erreakzioaren ondorioz ura ere sortzen da). Bi gatz neutro izan ditzazkegu: binarioak, hidrazido eta hidroxidoen baturaz sortzen direnak, eta ternarioak, oxoazido eta hidroxido baten baturaz sortzen direnak.
+Gatz binarioen nomenklaturaKonposatuaNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaNaClSodio kloruroaSodio kloruroaKloruro sodikoaCaF2Kaltzio difluoruroakaltzio fluoruroaFluoruro kaltzikoaFeCl3Burdina trikloruroaBurdina(III) kloruroaKloruro ferrikoa
Gatz ternarioen kasuan, oxoazidoen eratorriak dira; beraz, horien anioiek -iko, -oso, per- -iko eta hipo- -oso atzizki eta aurrizkiak erabili ordez, -ato, -ito, per- -ato eta hipo- -ito erabiltzen dituzte
+Gatz ternarioen nomenklaturaKonposatuaNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaNa3PO4Sodio tetraoxofosfatoa(V)Sodio fosfatoa(V)Sodio fosfatoa edo sodio ortofosatoaCaSO4Kaltzio tetraoxosulfatoa(VI)Kaltzio sulfatoa(VI)Kaltzio sulfatoaNaClO4Sodio tetraoxokloratoa(VII)Sodio kloratoa(VII)Sodio perkloratoa

 Gatz azidoak 
Gatz azidoak konposatu kuaternarioak dira, non azido poliprotiko baten protoi bat katioi metaliko bat ordezkatzen du. Konposatu horiek oxoazidoak bezala izendatzen dira, "hidrogeno" gehituz anioaren izenari.
KonposatuaNomenklatura sistematikoa eta Stock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaNaHSO4Sodio hidrogenosulfatoa(VI)Sodio sulfato azidoaKHCO3Potasio hidrogenokarbonatoa(IV)Potasio karbonato azidoa

 Gatz basikoak 
Kasu honetan, base baten hidroxidoak ordezkatzen dira partzialki azidoen anioiekin. Izendatzeko, lehenik, basearen metala izendatzen dugu, eta gero, azidoaren anioiari hidroxi- aurrizkia eransten diogu.
KonposatuaNomenklatura tradizionalaMgCl(OH)Magnesio hidroxikloruroaCaNO3(OH)kaltzio hidroxinitratoa

 Gatz mistoak 
Gatz mistoetan, bi katioi ezberdin edo gehiagoz osatuak egon daitezke gatzak, eta katioi horiek hidroxilo ezberdinetatik datoz.
KonposatuaNomenklatura tradizionalaNaKSO4Potasio sodio tetraoxosulfatoa CaNaPO4Kaltzio sodio ortofosfatoa

 Poliazidoak 
Azido horien sorkuntzan, bi azido edo gehiago batzen dira, ur molekula bat galduz prozesuan.
AdibideaStock nomenklaturaNomenklatura sistematikoaNomenklatura tradizionalaH2S2O7Azido heptaoxodisulfurikoa(VI)Hidrogeno heptaoxodisulfato(VI) Azido disulfurikoaH2Cr2O7Azido heptaoxodikromikoa(VI)Hidrogeno heptaoxodikromato(VI) Azido dikromikoaH5P3O10Azido dekaoxotrifosforikoa(V)Hidrogeno decaoxotrifosfato(V) Azido trifosforikoa
Gatz deribatuak oxogatzak bezala izendatzen dira.
AdibideaNomenklatura sistematikoaNomenklatura tradizionalaCaCr2O7Kaltzio heptaoxodikromatoa(VI) Dikromato kaltzikoa Mg2P2O7Magnesio heptaoxodifosfatoa(V) Difosfato magnesikoaNa2S2O7Sodio heptaoxodisulfatoa(VI) Disulfato sodikoa

 Peroxoazidoak 
Azido hauen berezitasuna oxigeno bat peroxido batekin ordezkatzean datza.

Nomenklatura sistematikoan eta Stocken, -peroxo- gehitzen zaio izenari, eta tradizionalean, peroxo-.
AdibideaNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaH2SO5Azido trioxoperoxosulfurikoa(VI)Hidrogeno trioxoperoxosulfatoa(VI) Azido peroxosulfurikoaHOONO ó HNO (O2)Azido monoxoperoxonitriko(V)Hidrogeno monoxoperoxonitratoa(V) Azido peroxonitrikoaH3BO4Azido dioxoperoxoborikoa(III)Hidrogeno dioxoperoxoboratoa(III) Azido peroxoborikoa
Peroxogatzak oxigatzak bezala izendatzen dira.
AdibideaNomenklatura sistematikoa eta stock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaK2S2O8Potasio hexaoxoperoxodisulfatoa(VI) Potasio peroxodisulfatoaBa[NO (O2)]2Bario oxoperoxonitrato(III) Batio peroxonitrito CaSO5Kaltzio trioxoperoxosulfato(VI) Kaltzio peroxosulfato 

 Tioazidoak 
Hauek sortzen dira oxoazidoen oxigenoak sufre molekulekin ordezkatzen direnean.

Tio- aurrizkia edo -tio- artizkia daramate nomenklaturan.
AdibideaNomenklatura sistematikoaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaH2S2O3Azido trioxotiosulfurikoa(VI)Hidrogeno trioxotiosulfatoa(VI) Azido tiosulfurikoaHNSO2Azido dioxotionitrikoa(V)Hidrogeno dioxotionitratoa(V)Azido tionitrikoaH3PS2O2Azido dioxoditiofosforikoa (V)Hidrogeno dioxoditiofosfatoa (V) Azido ditiofosforikoa
Tiogatzak oxogatzak bezala izendatzen dira.
AdibideaNomenklatura sistematikoa eta stock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaFeS2O3Burdina(II) trioxotiosulfatoa(VI) Tiosulfato ferrosoaAl2(HPS4)3Aluminio hidrogenotetratiofosfatoa(V) Aluminio hidrogenotiofosfato Na3PS3OSodio oxotritiofosfatoa(V) Sodio tritiofosfatoa

 Ioiak 
Ioiak atomo edo molekula kargadunak dira. Karga positiboa badute katioi deritze. Karga negatiboa dutenek, ordea, anioi deritze.

 Katioi mono eta poliatomikoak 
Izenak adierazten duen bezala, atomo bakarrez edo atomo anitzez osatuta egon daitezke katioiak. Izen tradizionala erabiltzeko orduan, kontuan izan behar dugu ioiaren oxidazio-zenbakia, atzizki egokia erabiltzeko.
AdibideaStock nomenklaturaNomenklatura tradizionalaFe3+Burdina(III) katioiaKatioi ferrikoaCu+Kobre(I) katioiaKatioi kuprosoa
Bi motatako katioi poliatomikoak izan ditzazkegu:

Oxoazidoetatik eratorriak direnak edo hidruroetatik eratorriak direnak.

Oxoazidoetatik datozenean ioiak, -ilo atzizkia gehitzen zaio nomenklatura tradizionalean. Stocken, oxigeno kopurua kontatzen da eta adizio nomenklaturan bezala izendatzen da.
AdibideaNomenklatura tradizionalaStock nomenklaturaNO2+Nitroilo katioiaDioxonitrogeno(V) katioiaNO+Nitrosilo katioiaMonoxonitrogeno(III) katioiaSO2+Sulfinilo o tionilo katioiaMonoxosufre(IV) katioiaSO22+Sulfonilo o sulfurilo katioiaDioxosufre(VI) katioiaUO2+Uranilo(V) katioiaDioxouranio(V) katioiaUO22+Uranilo(VI) katioiaDioxouranio(VI) katioiaVO3+Vanadilo(V) katioiaMonoxobanadio(V) katioiaVO2+Vanadilo(IV) katioiaDioxobanadio(IV) katioia
Hidruroetatik eratorritakoei -onio atzizkia jartzen zaie.
AdibideaIzenaH3O+Hidronioa edo oxonioaNH4+AmonioaPH4+FosfonioaSbH4+EstibonioaAsH4+ArsonioaBiH4+BismutonioaH3S+SulfonioaH2Cl+Kloronioa

 Anioi mono eta poliatomikoak 
Anioi monoatomikoetan, -uro atzizkia jartzen zaie ioiei
AdibideaStock nomenklaturaCl-Kloruro anioiaO2-Oxigeno anioia
Anioi poliatomikoetan, nomenklatura sistematikoan, betiko atzizkiak gehituko zaizkio.
AdibideaNomenklatura tradizionalaSO42-Sulfato anioiaPO43-Fosfato anioia edo ortofosfato anioiaNO3-Nitrato anioia


 Erreferentziak 
 Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005 - Full text (PDF) 2004 version with separate chapters as pdf: IUPAC Provisional Recommendations for the Nomenclature of Inorganic Chemistry (2004) Archived 2008-02-19 at the Wayback Machine.
 International Union of Pure and Applied Chemistry (2005). Nomenclature of Inorganic Chemistry (IUPAC Recommendations 2005). Cambridge (UK): RSC–IUPAC. . Electronic version.
 Chang, Raymond (1999). Química. McGraw-Hill.
 ↑ Baldor, F. A. (1965). Nomenclatura Quimica Inorganica. Nueva York: Minerva Books,LTD. p. 48. .
 Angelini M., Baumgartner E., Benítez C., Brudnick G., Crubellati R., Di Risio C., Guerrien D., Landau L., Lastres L., Roverano M., Servant R., Sileo M., Torres N., Vazquez I. (2005). «Uniones químicas. Los compuestos químicos». Química: material de estudio y ejercitación. CCC Educando. pp. 39-45. 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nomenklatura kimikoa
Kategoria:Kimika inorganikoa