Errotazismo (hizkuntzalaritza)

Hizkuntzalaritzan, errotazismoa (grezierazko ρ rho letraren izenetik, gure erre letraren baliokidea) fenomeno bat da: hor, kontsonante bat R bilakatzen da (euskaraz, esan > erran; latinezko, bella > gaskoizko bera, "ederra"). Aldaketa linguistikoa eragiten duten fenomenoetako bat da.

 Adibideak 

 Euskaraz 
Akitanierazko *l > r leuna da euskaraz, latinetikon maileguek erakusten dutenez: caelum > zeru (caelum > celu > zeru; gaztelaniaz eta italieraz, cielo; frantsesez, ciel; katalanez, cel...). Hala ere, hitz horretako jatorrizko l zubereraz gorde da: caelum > celu > zelü.

Nafar-lapurteraz, hainbat hitzetan gertatzen da, r / s eta rtz / st alternantzietan: erran / esan; bertze / beste; ortziral / ostiral; hertze / heste, bortz / bost... Hego Euskal Herriko deitura banaka batzuetan ere bai: Elortza / Elosta.

 Latinez 
Errotazismoa latinez gertatzen da, /s/ bokal artean dagoenean. Adibidez, hirugarren deklinabideko izenetan, forma nominatiboa -s soinuaz amaitzen da, baina segidan, deklinabideko silabaren bat badarraio, s / r alternantzia gertatzen da:
NominatiboaGenitiboaEsanahiacoloscoloriskolorecorpuscorporisgorputzflosflorisloregenusgenerisjaiotza, genero, orokorhonoshonorisohoreiusiuriszuzenbide, lege, epai, epaitegirusruriskanpoa, errustikoatempustemporisdenbora, denboraleVenusVenerisVenusvetusveteriszahar, antigualekovulnusvulneriszauri
Antzeko zerbait gertatzen da aditzetan:

 esām ("zen") > erām ("zen", cf. es-se, "izan").

Horretaz gain, infinitiboetako -re aditz-atzizkiak sanskritoko -san formaren zerikusia bide du, tartean errotazismoa izanda:

 *legese > legere ("irakurri")
 *videse > videre ("ikusi")

 Gaztelania zaharrean 
Halaber, latinetik gaztelaniarako bilakaeran gertatu zen. -iie- multzo latindarra (i azentugabea zen) -(b)re bihurtu zen. Adibide batzuk:

 homine(m) > omneOndo dokumentutako forma da gaztelania zaharrean: castellano antiguo. *omre > hombreKasu honetan,-b- ahoskapena errazteko funtzioa betetzen du.
 nomine(m) > *nomne > *nomre > nombre
 sanguine(m) > *sangne > sangre.

 Egungo gaztelanian 
l/r likidoen neutralizazioa gaztelaniaz bi fenomenoren sortzailea da: 

 lambdaizazioa (r inplosiboaren ahoskera edo l bezalako silaba amaiera bat): amor > amol ("maitasuna"); televisor > televisol ("telebista"); trabajar > trabajal ("lan egin"), eta 
 errotazismoa edo l > r moduan ahoskatzea. Fenomeno hori hainbat eremutan gertatzen da: Karibe osoan soziolekto baxuetan gertatzen da, baina Andaluzian eta Murtziako leku batzuetan soziolekto baxuarekiko erabat independentea da: el niño > er niño ("mutikoa").

Errotazismoaren beste fenomeno batek eragina du /z/ soinuan, zehazki, s ahostun baten aurrean dagoen ahostun bilakatzeko asimilazioa gertatzen zaio. Nahiko fenomeno berria da baina, egun, gaztelaniazko basilekto askotan zabalduta dago.

 mismo > mirmo ("bera").

 Katalanez 
Algereraz, bokalen arteko l > r (eta aurkakoa, r > l) gertatzen da: escola > escora ("eskola"), català > catarà ("katalan"), plou > prou ("euria ari du"). Halaber, bokalen arteko d > r bilakaera ere dago: cada > cara ("bakoitz"), Nadal > Naral ("Eguberriak")...

 Galizieraz 
/s/ fonemaren errotazismoa lagunarteko galizieran gertatzen da: as vacas > ar vacas ("behiak").

 Galizieraz eta portugesez 
Galizieraren eta portugesaren historian, l > r errotazismoa gertatu da: branco ("zuri [kolore]"), praza / praça ("plaza"), praia ("hondartza"), nobre ("noble")...

 Ingelesez 

 was eta were.

 Oharrak 

 Ikus, gainera 
 Azentu errotiko eta ez errotiko
 Lambdazismo
 Iotazismo

 Kanpo estekak 

Kategoria:Fonetika