Azuki

Azuki babarruna (Vigna angularis), batzuetan soja gorria, Ekialde Urrunean eta Himalaian egiten den lekale bat da. Izena japonieratik datorkio: 小豆 (hiragana: アズキ), azuki.

Bere haziak 5mm inguruko tamaina du eta normalean bariazio handirik gabeko kolore gorri ilun uniforme bat izaten du, aipatzekoa da, kasu gutxi batzuetan txuria, grisa edo beltza ere izan daitekeela.

 Deskribapena 
Urteko belarrak dira, zutituak edo txirikordatuak eta 30-90 cm inguruko altuerara iristen direnak. Talo angeluarrak, iletsuak. 8 mm inguruko lantza itxurazko txorten-hostoak dituzte. Foliolo edo hostoxka obalatuak edo erronboide-obalatuak dituzte, 5-10 x 5-8cm-ko tamaina dutenak. Infloreszentziak galtzarbeko edo axilar-mordoan dituzte, 5 edo 6 loreekin, pedunkulu edo kanduekin. Kanpai itxurako kaliza dute, 3-4mm ingurukoa. Bestalde, 15mm-ko korola horia aurki dezakegu landare hauetan. Zilindro-itxurako lekaleak dira, 5-8 x 0,5-0,6 cm-koak, ilegabeak edo ia ilegabeak. Haziari dagokionez, kolore gorri ilunekoak izan ohi dira, nahiz eta beste kolore batekoak ere izan daitezkeen, luzangak dira, 5-6 x 4-5 mm-koak, ebakia bat dute bi muturretan.

 Ekoizpena 
Txinan asko ekoizten da eta era basatian ere aurki daiteke. Jatorriz Asiako landare bat den arren, Amerikan, Afrikan eta beste lurraldeetan gizakiak modu artifizialean sartu du.

 Gastronomia 
Bere zapore gozoa dela eta, hainbat gastronomia ezberdinetan erabiltzen da, erabilera nagusienetako bat gozogintzan aurki dezakegu, izan ere, pasta moduan asko ikusten da (japonieraz anko bezala ezagutzen da ore hori). Japonian eta Txinan "soja-kimuak" hozitzeko erabiltzen dira, kimu hauek kolore gorrikoak izango dira ordea. Aipatzekoa da, barietate beltzekoa (Vigna mungo) eta horikoa (benetako soja: Glycine max) lortzeko ere berdina egiten dela. Malaysian aldiz, izozkiak egiterakoan aurkitzen zaio erabilgarritasuna, adibidez, Ais kacang izeneko izozkian.

Lekale honek beste lekaleek baino grasa gutxiago dituenez, errazagoa izaten da digeritzeko.

 Historia 
Genetikak erakutsi digu azuki landarea lehenengo Himalaian hasi zela landatzen eta ondoren, Txinara eta Koreara sartu zela (K.A. 1000. urtetik aurrera), azkenik Japoniara iristeko. Bertan, gaur egun gehien kontsumitzen den bigarren lekalea da, sojaren atzetik.

 Izenak 
Landarearen mendebaldeko izena japonieraz duen izenean oinarrituta dago: アズキ (azuki). Japonian azuki lekalea adierazteko txineratik hartutako mailegua ere erabiltzen da: shōzu (小豆), "hazi txikia" esan nahi du (sojarekin alderatuta: 大豆 [daizu], "hazi handia"). Kanji karaktereetan shozu bezala idaztea ohikoa da, baina ahoskatzeko unean /azuki/ esaten da.

Txinan dagokion izena (小豆 xiǎodòu) oraindik ere botanikan eta nekazaritzan erabiltzen da. Hala ere, gehien erabiltzen den hitza hongdou (红豆; hóngdòu) da, "babarrun gorria" esan nahi du, bere kolore gorri uniformearengatik.

Kontuz! Beste hizkuntza batzuetan "babarrun gorria" hitza erabiltzea nahasgarria izan daiteke, izan ere, babarrun arruntekin nahastera eraman gaitzake.

 Ikus, gainera 

 Lekalea
 Soja
 Taiyaki

 Kanpo estekak 

Kategoria:Vigna
Kategoria:Sendabelarrak
Kategoria:Lekaleak
Kategoria:Elikagaien osagaiak
Kategoria:Txinako flora