Emakumeen ibilbidea Nobel Sarietan

Nobel Sariak  Alfred Nobelek asmatu zituen 1895an egin zuen testamentuan, bere ondarearen parte garrantzitsu bat urtero Fisika, Kimika, Literatura, Bakea eta Medikuntza edo Fisiologia  arlotan ekarpen zientifiko edo kultural nabarmenengatik gailentzen diren pertsonak saritzeko erabiliko zela erabaki zuenean.

1968an, Suediako Bankuaren 300. urteurrena ospatu zenean, honek Nobel Fundazioari dohaintza bat egin zion Ekonomiako Nobel Saria ere eman zezan. Ofizialki Nobel Sariduna ez bada ere, jatorrizko Nobelen baldintza eta ezaugarri berdinekin ospatzen da. 

Saria emateko ekitaldia urtero egiten da abenduaren 10ean , Stockholmen eta bertan  Fisika, Kimika, Literatura,  Medikuntza edo Fisiologia  eta Ekonomia nobel sariak banatzen dira. Bakearen Nobel Saria aldiz, Oslon ematen da. Bi egoitzetan, irabazleei diploma bat, domina bat eta txeke bat ematen zaie, bakoitzari dagokion diruarekin.

1901 eta 2025 2024 urteen artean, Nobel Sariak eta Alfred Nobelen Oroimenezko Ekonomia Zientzietako Sveriges Riksbank Saria 627 aldiz eman zaizkie 1.012 pertsona eta erakunderi. Pertsona batzuek Nobel Saria behin baino gehiagotan jaso dutela kontuan hartuta, guztira 910 gizon, 66 emakume eta 28 erakunde dira. Horrek esan nahi du emakumeen portzentaia % 6,5 ingurukoa besterik ez dela 

 Nobel sarien genero desoreka 
Nobel Saria jaso duten 67 emakumeak saritutako 904 gizonekin eta 27 erakunderi emandako 30 sariekin alderatzen baditugu, argi dago emakumeak nabarmenki kaltetuak izan direla sari horien banaketan. Nobel Sariaren lehen ehun urteetan, erakundeak kenduta, sarituen % 4 inguru baino ez ziren emakumeak izan, alegia, % 3 inguru zientzietan eta % 10 baino gutxiago batez beste literaturan eta bakean. 

Desoreka hau azaltzeko hainbat arrazoi eman dira:

 Arrazoi nagusia, gutxienez hasieran, emakumeek goi mailako ikasketa zientifikoak egiteko aukerarik ez izatea izan daiteke. Horren ondorio logikoa da emakumeek egindako aurkikuntza adierazgarrien kopurua urritzea. 
 Bigarren faktorea berriz, gizonezkoei baino gehiago emakumeei sariak lortzea errazten duten erantzukizunezko postuetan sartzea galarazteko gizarteak duen joera izan liteke. Autore batzuek argudiatzen dute Gerra Hotzaren garaian ere alborapen bat sortu zela: 1948tik 1962ra, emakume asko izendatu zituzten, baina bakar bat ere ez zen sarietarako hautatua izan, garaiko epaimahaien jarrera matxistaren ondorioz, gerraren testuinguruan figura "indartsuak" sustatzea beharrezkotzat jotzen baitzuten. 
 Hirugarren arrazoia, hein batean, izendatuak izateko beharrezkoa den sostengu-komunitaterik ez izatea izan daiteke. Gehienetan, gizonek euren artean egiten dituzte hautaketak. Emakumeek, berriz, gizonezko lankideak aintzatesteko joera izaten dute, kontuan hartu gabe gizonezkoek dituzten prestakuntza bera edo hobea duten emakumezkoak. 
 Laugarren arrazoi bezala zenbait zientzia arlotan dagoen genero desoreka nabarmena aipatzen da. Egia da zientzia fisikoetan edo ekonomian emakumeen proportzioa txikia dela, baina, hala ere, beste ikerketa-arlo batzuetan emakumeen proportzioa askoz handiagoa da, eta ez zaie ematen gizonezko lankideei adina Nobel sari.
erdian|thumb|750x750px
Bestalde, 2000. urtera arte saritutako emakumeen egoera zibila adierazten duten estatistikek erakusten dutenez, une horretan saritutako 29 emakumeetatik bederatzi ezkongabeak edo dibortziatuak ziren, eta zazpik ez zuten seme-alabarik. Estatistika horrek erakusten du Nobel Sarirako bidea eta tradizioz emakumeei esleitutako umeak hazteko eginkizun soziala uztartzea konplexuegia dela oraindik. 2000ko hamarkadak aldaketa nabarmena eragin zuen egoera horretan: 2009an, errekor bat lortu zen, urte horretan izendatutako bederatzi emakumeetatik bost emakumeri eman baitzitzaien Nobel Saria. 2016an, joera berri bat hauteman zen termino erlatiboetan, izan ere, 2000. urteaz geroztik, Nobel saridunen % 9,79 emakumeak ziren, ordura arte Nobel saria jaso zuten emakumeen tasa bikoiztuz. 2018an, Nobel Saria sortu zenetik, saritutako emakumeen proportzioa % 5 baino zertxobait gehiago izatera iritsi zen. Guztira, 2001 eta 2019 artean, 23 emakumek jaso zuten saria. Hala ere, 2019ko ikerketa estatistiko batek ondorioztatu zuen gizon eta emakumeen arteko sarien banaketa desorekatua, neurri handi batean, emakumeen aurkako genero-alborapen baten ondorioz gertatu dela.

 Saria jaso duten emakumeak 
Marie Curie ikerlaria bi aldiz izan zen Nobel sariduna:1903an Fisikakoa eta 1911n Kimikakoa, bera izan zen baita ere saria jaso zuen lehenengo emakumea. Malala Yousafzai 2014an 17 urterekin Nobel Saria jaso duen pertsonarik gazteena da. 2007an Literaturakoa jaso zuen Doriss Lessing  emakume saridun helduena da, baina John B. Goodenough da nobel saria jaso duen pertsona helduena 97 urterekin. Hurrengo taulan Nobel Saria jaso duten emakumeak zerrendatzen dira urtez urte, bere irudia, izena, jatorria, zein eremutan jaso zuen eta epaimahaiak saria emateko aipatu zituen arrazoiak azalduz.
UrteaIrudiaSaridunaJatorriaEremuaSaria jasotzeko arrazoiak1903145x145pxMarie Curie
(Pierre Curie eta Henri Becquerel-ekin batera)Fisika"Bere senarra Pierre Curie eta Henri Becquerel irakaslearekin elkarlanean aurkitutako erradiazio fenomenoei buruz egin dituzten ikerketa bateratuei esker ona adierazteko»" 1905146x146pxBertha von Suttner20x20px Austria-Hungariako InperioaBakea"Gerrako izugarrikerien aurka egiteko erakutsi zuen ausardiagatik" 1909136x136pxSelma LagerlöfLiteratura"Bere idazkien ezaugarri diren idealismo handia, irudimen bizia eta pertzepzio espirituala aintzat hartuta"1911145x145pxMarie CurieKimika"Kimikaren garapenean egindako lanagatik; bereziki, erradio eta polonio elementuak aurkituz, erradioa isolatuz eta elementu horren izaera eta konposatuak aztertuz"1926121x121pxGrazia DeleddaLiteratura"Bere jaioterriko bizitza argitasun plastikoz erretratatzen duten eta, oro har, giza arazoei sakontasunez eta enpatiaz heltzen dieten bere idatziengatik"1928140x140pxSigrid UndsetLiteratura"Erdi Aroko iparraldeko bizimoduaren deskribapen indartsuengatik"1931122x122pxJane Addams
(Nicholas Murray Butler-rekin partituta)Bakea"Bakearen ideala berpizteko eta bere herrian eta humanitate osoan bakearen espiritua berpizteko egin duen etengabeko ahaleginagatik"1935106x106pxIrène Joliot-Curie
(Frédéric Joliot-Curie-rekin partituta)Kimika"Elementu erradioaktibo berriak sintetizatzeagatik" 1938106x106pxPearl S. BuckLiteratura"Txinako nekazari bizitzaren deskribapen aberats eta benetan epikoengatik eta bere maisulan biografikoengatik"1945137x137pxGabriela MistralLiteratura"Bere poesia lirikoagatik, zeinak, emozio indartsuetan inspiratuta, bere izena mundu latinoamerikar osoaren asmo idealisten ikur bihurtu duen"1946150x150pxEmily Greene Balch
(John Raleigh Mott-rekin batera)Bakea"Bakearen alde bizitza osoan egindako lanagatik" 1947131x131pxGerty Cori
(Carl Ferdinand Cori-rekin eta Bernardo Houssay-rekin batera)Medikuntza"Glukogenoaren konbertsio katalitikoaren nondik norakoak aurkitzeagatik" 1963138x138pxMaria Goeppert-Mayer
(J. Hans D. Jensen-ekin eta Eugene Wigner-rekin batera)Fisika"Maskor nuklearraren egiturari buruzko aurkikuntzengatik" 196498x98pxDorothy Crowfoot HodgkinKimika"Substantzia biokimiko garrantzitsuen egiturak X izpietako tekniken bidez zehazteagatik" 1966138x138pxNelly Sachs
(Samuel Agnon-ekin batera)Literatura“Israelen patua indar hunkigarriz interpretatzen duen idazkera liriko eta dramatiko bikainagatik” 1976109x109pxBetty WilliamsBakea"Ipar Irlandako gatazka bortitzari amaiera emango dion mugimendua sortzeko egindako ahalegin ausartengatik" 108x108pxMairead Maguire1977134x134pxRosalyn Sussman Yalow
(Roger Guillemin eta Andrew Schally-rekin batera)Medikuntza"Hormona peptidikoen erradioimmunoentseguen garapenagatik"1979154x154pxAma Teresa KalkutakoaBakea"Sufritzen duen gizarteari laguntzeagatik" 1982106x106pxAlva Myrdal
(Alfonso García Robles-ekin batera)Bakea"Armagabetzearen eta arma nuklearrik gabeko guneen alde egindako ahaleginagatik"1983142x142pxBarbara McClintockMedikuntza"Elementu genetiko mugikorrak aurkitzeagatik" 1986145x145pxRita Levi-Montalcini
(Stanley Cohen-ekin batera)Medikuntza"Hazkunde-faktoreen aurkikuntzengatik"1988140x140pxGertrude B. Elion
(James W. Black eta George H. Hitchings-ekin batera)Medikuntza"Tratamendu farmakologikorako printzipio garrantzitsuen aurkikuntzengatik" 1991157x157pxNadine GordimerLiteratura"Bere idazkera epiko bikainaren bitartez gizateriarentzat onura handikoa izan dena"1991122x122pxAung San Suu KyiBakea“Demokraziaren eta giza eskubideen alde biolentziarik gabeko borroka egiteagatik”1992149x149pxRigoberta MenchúBakea"Justizia sozialaren eta herri indigenen eskubideen errespetuan oinarritutako adiskidetze etno-kulturalaren alde egindako borrokagatik"1993132x132pxToni MorrisonLiteratura"Indar ameslaria eta poesia-inportazioa ezaugarri dituen nobeletan, errealitate amerikarraren funtsezko alderdi bati bizia ematen diona" 1995140x140pxChristiane Nüsslein-Volhard
(Edward B. Lewis-ekin eta Eric F. Wieschaus-ekin batera)Medikuntza"Enbrioi-garapen goiztiarraren kontrol genetikoari buruzko aurkikuntzengatik" 1996145x145pxWisława SzymborskaLiteratura"Bere poesiagatik, zehaztasun ironikoz testuinguru historiko eta biologikoa giza errealitatearen zatietan argitara ateratzeko aukera ematen duelako" 1997140x140pxJody Williams
(Pertsonen Aurkako Minen Debekurako Nazioarteko Kanpainarekin batera)Bakea"Pertsonen aurkako minak debekatu eta garbitzeko egiten duten lanagatik" 2003147x147pxShirin EbadiBakea"Demokraziaren eta giza eskubideen alde egindako ahaleginagatik. Bereziki emakumeen eta haurren eskubideen aldeko borrokan jarri du arreta" 2004145x145pxElfriede JelinekLiteratura"Bere eleberri eta antzerki ikuskizunetako ahotsen eta kontra-ahotsen jario musikalagatik, hizkuntzaren zorroztasun paregabeaz gizartearen klixeen zentzugabekeria eta botere menperatzailea agerian uzten dituztelako" 150x150pxWangari MaathaiBakea"Garapen iraunkorrari, demokraziari eta bakeari egindako ekarpenagatik" 130x130pxLinda B. Buck
(Richard Axel-ekin batera)Medikuntza"Usaimen-hartzaileei eta usaimen-sistemaren antolamenduaren gainean egindako aurkikuntzengatik" 2007123x123pxDoris LessingLiteratura"Eszeptizismoz, suaz eta botere ameslariaz, zatitutako zibilizazio bat arakatu duen emakume-esperientziaren epika horrengatik" 2008147x147pxFrançoise Barré-Sinoussi
(Harald zur Hausen-ekin eta Luc Montagnier-rekin)Medikuntza"Giza immunoeskasiaren birusa aurkitzeagatik" 2009140x140pxElizabeth Blackburn
(Carol W. Greider-rekin eta Jack W. Szostak-ekin batera)Medikuntza"Telomeroek eta telomerasa entzimak kromosomak babesten dituzten modua aurkitzeagatik" 105x105pxCarol W. Greider
(Elizabeth Blackburn-ekin eta Jack W. Szostak-ekin batera)111x111pxAda E. Yonath
(Venkatraman Ramakrishnan-ekin eta Thomas A. Steitz-ekin batera)Kimika"Erribosomaren egiturari eta funtzioari buruz egin dituen ikerketengatik" 123x123pxHerta MüllerLiteratura"Desjabetuen paisaia erretratatzeagatik poesiaren kontzentrazioa eta prosaren egiatasuna baliatuz" 146x146pxElinor Ostrom
(Oliver E. Williamson-ekin batera)Ekonomia"Gobernantza ekonomikoaren analisia egiteagatik, batez ere ondasun komunak aztertzeagatik" 2011139x139pxEllen Johnson-SirleafBakea"Emakumeen segurtasuna bermatzeko eta bakegintzan parte-hartze zuzena izateko indarkeriarik gabe egindako ahaleginagatik" 147x147pxLeymah Gbowee148x148pxTawakkol Karman2013146x146pxAlice MunroLiteratura"Ipuin garaikidearen maistra izateagatik" 2014148x148pxMay-Britt Moser
(John O'Keefe-rekin eta Edvard Moser-rekin batera)Medikuntza"Garuneko posizionamendu-sistema osatzen duten zelulen aurkikuntzengatik" 154x154pxMalala Yousafzai
(Kailash Satyarthi-rekin batera)Bakea"Haur eta gazteen zapalkuntzaren kontra eta haur guztiek hezkuntzarako duten eskubidearen alde egindako borrokagatik" 2015146x146pxTu Youyou
(William C. Campbell-ekin eta Satoshi Ōmura-rekin batera)Medikuntza"Malariaren aurkako terapia berriarekin zerikusia duten aurkikuntzengatik" 2015132x132pxSvetlana AleksievitxLiteratura"Gure garaiko atsekabearen eta adorearen oroigarri diren bere idatzi polifonikoengatik." 2018142x142pxDonna Strickland
(Gérard Mourou-rekin eta Arthur Ashkin-ekin batera)Fisika"Intentsitate handiko pultsu optikoak eta pultsu ultralaburrak sortzeko erabili duten metodoagatik" 115x115pxFrances Arnold
(Gregory Winter-ekin eta George P. Smith-ekin batera)Kimika"Entzimen eboluzio gidatuagatik" 143x143pxNadia Murad
(Denis Mukwege-rekin batera)Bakea"Sexu-indarkeria gerra eta gatazka armaturako tresna gisa desagerrarazteko egin dituen ahaleginengatik" 146x146pxOlga TokarczukLiteratura"Grina entziklopedikoaz, mugak zeharkatzea bizitzeko era gisa erakusten duen irudimen narratiboarengatik" 2019142x142pxEsther Duflo
(Abhijit Banerjee eta Michael Kremer-ekin batera)Ekonomia"Munduko pobrezia arintzeko duten ikuspegi esperimentalagatik" 2020130x130pxAndrea M. Ghez
(Roger Penrose eta Reinhard Genzel-ekin batera)Fisika"Gure galaxiaren erdigunean objektu trinko supermasibo bat aurkitzeagatik" 108x108pxEmmanuelle CharpentierKimika"Genoma editatzeko metodo bat garatzeagatik" 142x142pxJennifer Doudna133x133pxLouise GlückLiteratura"Edertasun soilarekin norbanakoaren existentzia unibertsal bihurtzen duen bere ahots poetiko nahastezinagatik" 2021140x140pxMaria Ressa
(Dmitri Murátov-ekin batera)Bakea"Demokraziaren eta bake iraunkorraren aurrebaldintza den adierazpen askatasuna babesteko egindako ahaleginengatik" 2022148x148pxCarolyn Bertozzi
(Morten P. Meldal eta Karl Barry Sharpless-ekin batera)Kimika"Klik kimika eta kimika bioortogonala garatzeagatik" 140x140pxAnnie ErnauxLiteratura"Memoria pertsonalaren sustraiak, itotzeak eta murrizte kolektiboak ezagutarazteko duen adore eta zorroztasun klinikoagatik" 2023140x140pxClaudia GoldinEkonomia"Emakumeen lan-merkatuko emaitzen ulermenean aurrera egiteagatik" 139x139pxNarges MohammadiBakea"Iranen emakumeek jasaten duten zapalkuntzaren kontrako borrokagatik eta giza eskubideak zein guztiontzako askatasuna sustatzen egin duen lanagatik" 138x138pxAnne L'Huillier (Pierre Agostini eta Ferenc Krausz fisikariekin batera)Fisika"Materiaren dinamika elektronikoa aztertzeko attosegundoetako argi-pultsuak sortzen dituzten metodo esperimentalengatik" 152x152pxKatalin Karikó (Drew Weissman ikerlearekin batera)Medikuntza"COVID-19aren aurkako mRNA-txerto eraginkorrak garatzea ahalbidetu zuten nukleosidoen basearen aldaketei buruzko aurkikuntzengatik" 2024ezkerrera|119x119pxHan KangLiteratura"Trauma historikoak alderatu eta giza bizitzaren hauskortasuna azaltzen duen bere prosa poetiko biziagatik" 2025ezkerrera|137x137pxMary E. Brunkow 
(Fred Ramsdell eta  Shimon Sakaguchiinmunologoekin batera)Medikuntza"Tolerantzia immunologiko periferikoari buruz egindako aurkikuntzengatik."ezkerrera|130x130pxMaría Corina MachadoBakea"Venezuelako herritarren eskubide-demokratikoen alde egindako etengabeko ekarpenagatik eta diktaduratik demokraziarako igarobide bidezko eta baketsu bat lortzen saiatzeagatik"

 Sari polemikoak 

 Kritikatutako irabazleak 
Gizonezko kideen antzera, Nobel saria jasotzen duten emakumeek ere kritikak jaso izan dituzte. Bereziki Bakearen Nobel saria jasotzen dutenak kritikatu dira, baina baita beste kategoria batzuetan ere. 

 1999an, Guatemalako historian aditua zen pertsona batek frogatu zuen Rigoberta Menchuren autobiografiaren zati esanguratsu bat faltsifikatua edo esajeratua zela. Nobel Batzordeak ez zuen hitz egin adierazpen horiei buruz. Berriemale baten esanetan, Amerika aurkitu zeneko 500. urteurrenean emandako sari honek kontinentearen kolonizazioaren gaitzen aitortza Menchuren esperientziaren aitortza baino gehiago markatu lezake.
 2004ean Suediako Akademiako kideetako batek, Knut Ahnlund-ek, uko egin zion parte hartzeari Elfriede Jelinekek Literaturako Nobel saria jaso ondoren, bere lana “kaotikoa eta pornografikoa” dela eta sariari “kalte konponezinak” eragin dizkiola pentsatzen zuelako. Batzordearen hautua bere ezkerreko feminismoak berarengana bideratu zuen, bere idazkietan erregularki kritikatzen duen Austriarekin harreman konplexu eta polemikoa izan arren. Jelineken ustez, ez luke saria jaso behar, gehienbat emakumea delako hautatu zutela iritzita.
 2009an, Herta Müllerren izena aipatua izan aurretik, Peter Englund, Literaturako Nobel Batzordeko idazkari iraunkorra, prentsan mintzatu zen batzordearen iraganeko eurozentrismoa onartuz, gaitzespen hori are nabarmenagoa izan zen, bere aurretik egondako idazkaria, Horace Engdahl oso kritikatua izan zelako 2008an AEBetako literatura isolatuegia zegola adierazteagatik. Saria jaso zuen unean, Herta Müller idazle ezezagun samarra zen. Bere lanak Errumania komunistan Nicolae Ceaușescuren diktadurak eragin zituen triskantzak ditu ardatz, eta bere izena ez da aipatzen aukera handiena dutenen artean. Englunden adierazpenen ondoren saria Europako idazle bati emateak sekulako protesta ekaitza eragin zuen.
 2011n, Wangari Maathai, Nobel saria jaso zuen Afrikako lehen emakumea, HIESaren birusari buruzko iritziengatik aipatua izan zen. Dirudienez, Kenyako egunkari bati egindako elkarrizketa batean GIBa mendebaldeko herrialdeek Afrika despopulatzeko garatu zutela esan zuen. Saria jaso ondoren adierazpen horiek egin izana irmoki ukatu zuen arren, Time aldizkarian egindako elkarrizketa batean, adierazi zuen GIBa garatu egin zela eta ez zela jatorri naturalekoa.
 2011n, Ellen Johnson Sirleafekin batera Bakearen Nobel Saria jaso zuen Leymah Gboweek, saria jaso eta egun gutxira, Sirleafek, presidente kargua izan arren, bere herrialdearen ustelkeriari eta nepotismoari aurre egiteko ez zuela ezer egin adierazi zuen. Liberiako Egiaren eta Adiskidetzearen Batzordeak ere gizateriaren aurkako krimenak eta gerra krimenak egin zituen Charles Taylor Presidente ohiaren 52 defendatzaileren zerrendan jarri zuen.

 2017an, Aung San Suu Kyiri bere eragin politikoa ikusita, Birmaniako rohingyen errepresioa ez salatzea leporatu zitzaion. Hori dela eta, 1991n eman zitzaion Bakearen Nobel saria zalantzan jarri zen.

 Nobel sariaren ahaztuak 
Nobel Sarien historian, hainbat kasutan emakumeak baztertuak izan dira, bai proposamenen fasean, baita saria bera jasotzeko fasean ere. Adibide horiek sortu dituzten eztabaida ia guztiak oraindik isilpeko zigilupean daude, Nobel batzordetako erregistroak ezin direlako publiko egin deliberazioak burutu ondoren 50 urte egin arte.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Nobel sarien webgune ofiziala Bertan daude saria jaso duten pertsona guztien erreferentziak. 
 Så ratade Akademien kvinnorna (Horrela gaitzetsi zituen Akademiak emakumeak) Nobel Artxiboko dokumentuetan oinarritutako artikulua. Bertan, 1901etik 1959ra bitartean emakume idazleen hainbat izendapen nola erretiratu ziren kontatzen da. Guztira, 44 emakume idazle 124 aldiz izendatu zituzten, baina bost baino ez zituzten saritu: Selma Lagerlöf 1909an, Grazia Deledda 1926an, Sigrid Undset 1928an, Pearl S. Buck 1938an eta Gabriela Mistral 1945ean.

Kategoria:Nobel Sariak
Kategoria:Nobel Saridunak
Kategoria:Nobel saridun emakumeak