Patronimiko

Patronimiko izen berezi batetik eratorritako substantiboa da, jatorria adierazten duena (adibidez, merovingiar eta akemenestar patronimikoak dira). Herrialde askotan abizen moduan erabiltzen dute: Errusian eta Islandian, adibidez ohiturazkoak dira.

 Euskal Herrian 
Euskal Herrian Trentoko Kontzilioa baino lehen patronimikoak ohikoak ziren eta horiek egungo Arabako eta Nafarroako abizen konposatuak sortu zituzten.

Araban eta Nafarroa Garaian, patronimikoaren eta toponimikoaren konbinazioak maiz denbora luzean iraun du deituretan: Otsoa de Alda, Gonzalez de Alaitza, Lopez de Bergara, Fernandez de Arroiabe... Patxi Salaberriren ustez, denboran zehar gertatu diren bilakaerei so, ohikoagoa izan da ezkerreko patronimikoaren galera eskuineko toponimikoaren galera baino. Haren ustez, ezkerreko patronimikoa, arrunta izanik, eskuineko toponimikoak gehiago balio zuelako pertsonak bereizteko. "Perez asko egongo zen, baina, agian, Lazarraga ez horrenbeste".Ikus, Interneten, 'III Congreso de la Cátedra Koldo Mitxelena: Patxi Salaberri Zaratiegi (NUP/UPNA)' Apellidos vascos liburuari buruzko hitzaldia. 2012. (Hitzaldiaren bideoa EHUk argitaratu zuen).

Gaztelaniazko patronimikoak aitaren izenetik datoz eta -ez, oz, iz edo az atzizkiak ‘noren semea’ esan nahi dute. Bada jatorri gotikoa dutela esaten dutenak baina baita euskal jatorriaren aldekoak ere. Izan ere euskarazko patronimikoak oso antzekoak dira.

Naiarako monasterioan dauden X., XI. eta XII. mendeetako hainbat agiritan erdarazko patronimiko asko idatzi zituzten: Arabako Galindoz, Enecoz, Albaroz, Ordonioz, Munioz edo Bizkaiko Lopiz. Horiek ikusita, gaztelaniazko patronimikoa Nafarroako Erresumatik ekarritako euskal mailegua dela diote.

Eneko Arista Leireko agiri batean  (Eneko Ximenoren semea) agertzen da eta bestean, bere hileta-liburu antzekoa dena honelaxe dio:  (Eneko Gartzeitz [Gartzearen semea], arruntean Aritza ezaguna). Beraz, patronimikoa erabiltzeko lehenengo monarka izan zen.

Egun, Euskal Autonomia Erkidegoan, hamar deitura arruntenak —García, Fernández, González, Rodríguez, López, Martínez, Pérez, Sánchez, Martín eta Gómez— patronimikoak dira eta patronimikoa ez den lehendabizikoa, Agirre, 20.a da. Patronimiko horiek euskal jatorria ez ezik espainiarra ere badituzte, izan ere, Dueroko basamortua birpopulatu zenean —ez patronimikoa erabiltzen zuten euskaldunez birpopulatu zuten. Hala ere, Euskal Herritar gehienek arbaso erdaldunak dituztelako daramatzate deitura horiek.

Alfonso Irigoienen esanetan, -o / -onis latinezko jabegozko atzizkia euskarazko -iz / -itz sortu zuen eta, era berean, horrek gaztelaniazko -ez sortu zuen.

Edonola ere, patronimiko bat izateak norbaiten semea izatea besterik ez zuen esan nahi. Berton ezaguna den norbaiten semea hain zuzen ere. Ez dugu Lopitz deitura erabiliko Lope bere aita ezezaguna bada. Sarritan, norbait berria zenean toponimikoa, --Bilbao, Bergara, Agirre, Elizondo--, antroponimikoa, --Beltza, Otxoa--, edo leku izen bati edo lanbide bati lotutako izena, --Olaberria, Salaberria, Salazar, Kortabarria, Kortazar-- erabiltzen zuen abizen moduan.

 Beste herrialdeetan 

Islandian ez dute deiturarik eta patronimikoak erabiltzen dituzte, semeek -son eta alabek -dóttir bukaerak erabiliz. Italian, -ini (Giacomini, Paolini) atzizkia erabiltzen dute eta Frantzian, de aurrizkia aitaren izenaren aurrean (Desimone, Dejean). Germaniar hizkuntzetan, -son, -sen atzizkia edo -s genitiboa erabiltzen dute: -sen (Jürgensen, Hansen, Erichsen) edo -s (Peters, Jürgens, Martens) Alemanian, -sen (Andersen, Nielsen) Danimarkan, -son (Anderson, Johnson) Ingalaterran, -son (Andersson, Svensson) Suedian edo -zoon (Pieterszoon) Herbehereetan. Irlandako gaeleran, bi atzizki erabiltzen dute: Mac ("seme") eta Nic ("alaba") eta baita Ó ('iloba') ere. Adibidez, Ó Dhòmhnaill egungo ingelesez O'Donnell bilakatu zen.

Hizkuntza semitikoetan, arabiera eta hebreera tartean, bin, ebn edo ibn ("seme") hitza erabiltzen dute. Adibidez, Judah ben Hur, 'Judah Hur-ren semea' esan nahi du.

Eslaviar deituretan, -ovitx, -evitx, -titx, -ić, -vić, -ewicz, -wiez, -witsch, -ski (polonieraz), -ov eta -ev bukaera patronimikoak ohikoak dira (Petrovitx, Ljubičić, Vodanović, Nikolaiev, Davidov, Nijinski). Emakumeek, gainera, deiturari -a desinentzia gehitzen diote: -ovna, -evna, -ova, -eva, -ska edota -skaia (Pavlova, Dementieva). Errusian, pertsona baten antroponimoak hiru elementu ditu: bataio-izena, patronimikoa eta deitura. Adibidez, Anton Pavlovitx Txekhov idazlea Anton Pavel Txekhoven semea da. Bulgarian errusiarren antzeko sistema dute, baina patronimiko moduan -ev, -ov, -eva edo -ova erabiltzen dute (Petar Toshev Mladenov, Emiliya Ivanova Tsvetkova). Georgian bi bukaera patronimiko dituzte: mendebaldean, -dze ("-ren semea") eta ekialdean, -shvili ("-ren umea"). Azerbaijanen, berriz, tradizionala da aitaren ponte-izenari bukaera bat gehitzea: -oğlu gizonezkoentzat (adibidez, Heydər Əlirza oğlu Əliyev) eta -qızı emakumezkoentzat (adibidez, Aygün Ələsgər qızı Kazımova).

 Ikus, gainera 
 Antroponimia

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Antroponimia