Neguko solstizio

Neguko solstizioko egunetan, abenduaren 21-22an izaten da,  Lurra planetaren errotazio-ardatzaren ipar poloa Eguzkiaren aurkako noranzkoan orientatzen da. Egun horietan Euskal Herrian eguzki-orduak 8 bakarrik izaten dira eta gau-orduak 16.  

Aldiz, Hego hemisferioan, ekainaren 21-22an gertatzen da neguko solstizioa, eta abenduan ipar hemisferioan izandako egoera bera gertatzen da hego hemisferioan."Neguko solstizioa" (info.ikasgune.com) Makurdura dela eta, urtean zehar jasotzen ditugun argi orduen kopurua aldatzen doa. Neguko solstizioan Lurra ez dago Eguzkitik urrunen, askotan pentsatzen den bezala. Ipar Hemisferioan Eguzkia zeiharragoa da, besterik ez.

 Ondorioak 
Gertaera horrek baditu zenbait ondorio gure planetan:
 Ipar hemisferioan hauek: Urteko egunik laburrena eta gaurik luzeena dituen eguna da.
 Eguzki-izpiak zerumugarekiko inoiz hartzen duten altuerarik txikienera (irudizko altuera) iristen dira ipar hemisferioan. Horregatik, eguzki-izpiek angelu txikia sortzen dute Lurrarekin eta inoiz baino izpi gutxiago iristen dira azalera-unitate bakoitzeko.
 Ipar poloan, Eguzkia ez da ateratzen egun osoan, 24 orduko gaua izaten da, eta egoera hori zenbait egunez luzatzen da.

 Etimologia 
Solstizio hitza latinetik dator: sol, euskaraz "eguzkia" eta sistere edo "geldi egon".

 Ospakizunak 
Egun horrekin lotuta mundu osoko kulturek ospakizunak antolatzen dituzte. Hemen bildu ditugu batzuk:

 Ipar hemisferioan 
 Europan eta Ipar Amerikan zein Mexikon: Gabon eguna.
 Japonian: Amaterasu.
 Sami herrian: Beiwe jaialdia.
 Dogon herrian: Goru.
 Eskozia: Hogmanay.
 Makara Sankranti: Indian, Nepal.

 Hego hemisferioan 
 aimara herria: Willkakuti edo Aimara urte berria.
 Inka kulturan: Inti Raymi
 Maputxe herrian: We Tripantu
 Maori herrian: Maruaroa edo Takurua.

 Euskal Herrian 
Euskal Herrian ere une garrantzitsua zen Neguko solstizioa eta horrela ospatzen zen. Koldo Alijostes Bordagarairen hitzetan "Abenduaren 21ean uda bukatzen da gure arbasoen kosmogonia zaharrean eta berriro, negua hasten da; eta horrela betidanik eta betirako etengabeko ziklo natural batean sarturik. Neguko solstizioari Eguberri deitzen diogu, Egun+berri. Neguko solstizioaren pertsonifikazioa Olentzero dugu, eta neguko solstizioaren gurtzearekin loturik agertzen zaigu. Olentzero hitzak baditu zenbait aldaera: Olentzaro, Orentzaro, Orantzaro… Subilaro izena ere erabiltzen da". "Neguko solstizioa" (amaroa.com) Gaur egun, kristautasunaren eraginez, Gabonetako festekin batera ospatzen da.

Europako beste zenbait herritan bezala, Euskal Herrian ere neguko solstizioari loturiko ohitura zaharrak gorde dira, sua eta urari loturikoak bai behintzat. 

Suari loturiko ohiturarik ezagunena: baserritarrak basora joan eta enbor handi bat eramaten zuten etxeko sukaldean urteko gaurik luzeenean erretzeko: subila. Hortik ateratzen zen errautsekin zenbait erritu egiten ziren abere eta soroak, ustez, babesteko. Olentzaro eta subilaro hitzak neguko solstizioari loturiko hitzak izan ziren.

Urari loturiko ohiturak, "Ur goiena, ur barrena" abestian islatzen dira. (Barrena, goienaren antonimo bezala ulertu behar da). "Urte" hitzaren ustezko etimologiak ere (?Ur- + -te) urari loturiko zerbait iradoki lezake.

 Bibliografia 
  Julio Caro Baroja, Sobre la religión antigua y el calendario del pueblo Vasco. 1984 (101. orrialdetik aurrera: "«Olentzaro»: La fiesta del solsticio de invierno en Guipúzcoa oriental y en algunas localidades de la montaña de Navarra"). 
  José María Satrustegi, Solsticio de invierno- 


 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Udako solstizio

 Kanpo estekak 
 Aritza Bergararen "Neguko solstizioa", Euskonews aldizkari digitalean, 606. zk., 2012/11/23an.
 Joseba Aurkenerena: Neguburu, Eguberri eta Olentzero. 

Kategoria:Negua
Kategoria:Astronomia
Kategoria:Abenduko ospakizunak
Kategoria:Paganismoa