Kalkoak eta maileguak

Kalkoak eta maileguak itzulpengintzan erabiltzen den terminologia da. Askotan terminologia atzerritarra modu egokian erabili nahi denean, arazo horrekin topo egiten da, gure hizkuntzan ez baitago termino horren itzulpen edo baliokiderik. Hori gertatzen denean, hainbat egoera gerta daitezke:

 Sorburu hizkuntzaren hitza bere osotasunean pasatzen bada helburu hizkuntzara, termino atzerritarra beste hizkuntza baten lexikoaren parte bihurtuko da. Horiek maileguak dira. Adibide gisa, medikuntza arloko shock hitza daukagu.
 Termino atzerritarra bakarrik modu partzialean barneratzen bada, kalkoa sortzen da, zenbait eskola linguistikotan mailegu partzialak izendapenaz ezagunak. Adibidez, skyscrapper > zeru-orratzaile hitza daukagu.
 Gure hizkuntzan jadanik dagoen morfema bat edota morfema atzerritar bat eratorriz saiatzen bagara termino baten itzulpena egiten, neologismo bat sortzen da: adibidez, klikatu aditza.

Egia esanda, maileguen, kalkoen eta neologismoen arteko ezberdintasunak txikiak eta nahasgarriak dira askotan; eta autore baten iritziz mailegutzat jo behar dena beste baten ustetan neologismoa da.

 Maileguak 
Maileguak hiru taldetan banatzen dira: mailegu puruak, hitz arrotzak eta barbarismoak (euskara eta gaztelaniaren kasuan, erdarakada edo euskarakada izenez ezagunak).

 Mailegu puruak 

Mailegu puruak beste hizkuntza batetik eratorritako hitzak dira: hizkuntzen eta pertsonen arteko elkarbizitza sozial eta kulturalaren ondorioz sortzen dira, errealitate berriei aurre egiteak behar berriak sortzen baititu hizkuntzetan. Mailegu mota horiek beste hizkuntza batetik eratorriak direla nabaritzen da begi hutsez, baina nolabait hizkuntza hartzailera moldatu dira. Hitz horien moldaketen artean, ohikoena moldaketa fonetikoa da, izan ere moldaketa fonetikoa gertatzen denean, mailegua helburu hizkuntzaren arau ortografikoetara eta ahoskerara egoki daiteke. Gaztelaniaz mochila, cococha eta izquierda bezalako hitzak euskaratiko maileguak dira, hitzak erdarazko arau ortografikoetara moldatu diren arren.

 Hitz arrotzak 

Hitz edo esapide arrotzak, bestalde, helburu hizkuntzara moldatu ez diren hitz mailegatuak dira. Haien errepresentazio grafikoa eta ahoskera helburu hizkuntzako arauetatik kanpo geratzen dira. Adibidez, ranking, pizza eta software hitzak arrotzak dira, haien forma ez delako aldatu.

 Barbarismoak 

Maileguen artean, barbarismoak mailegu eta hitz arrotzen erabilera okerrak dira. Batzuetan oraindik onartu ez diren hitz arrotzak barbarismotzat jotzen dira, baina behin onartuak hitz arrotz edo mailegu puruak bihurtzen dira.

To collapse aditzetik eratorritako kolapsatu aditza barbarismoa zen hasieran, baina euskaraz arrunt bilakatu denez, egun mailegu purua dela esan daiteke.

 Kalkoak 
Maileguak bakarrik modu partzialean egiten badira, kalkoak direla esaten dugu. Kalkoak, beraz, termino atzerritar baten morfemen itzulpena egiten dugunean gertatzen dira. Mailegu mota horrek abantaila handia du: hiztun arruntek erraz ulertu ditzakete termino berriak, beren ama-hizkuntzako morfemak erabiltzen dituztelako. Bi kalko mota daude: semantikoak eta lexikoak.
 Kalko lexikoak 
Beste hizkuntza bateko hitz baten egitura morfologikoa eta esanahia kontuan hartzen dira kalko bat sortzeko, eta hitz horren ezaugarri fonetikoak alde batera uzten dira.

Bi baldintza bete behar ditu atzerriko hitzak kalko bezala barneratu ahal izateko. Alde batetik, sorburu hitzaren egitura polimorfematikoa artikulatua izan behar da, unitate txikiagoetan erraztasunez zatitu ahal izateko. Bestalde, hitzak esanahi deskriptibo eta literala izan behar du, bere osagaien esanahien loturatik ondorioztatu daitekeena.

Sorburu hitzak aspektu formal eta semantiko argia ez badu, hizkuntza hartzaileak mailegu bezala barneratuko du hitz berria, bere adierazlea eta adierazia gehiegi aldatu gabe eta morfema originalak erabiliz.

Kalko lexikoetan hizkuntza hartzaileak bai sintesia bai hizkuntza hartzailean jadanik existitzen diren unitateak erabiliz kopiatzen ditu termino berriaren artikulazio estrukturala eta izaera semantikoa. Hau gertatzen denean, lehendik existitzen ez zen lexia konplexu bat osatzen da hizkuntza hartzailean, adierazle eta adierazi bereizgarriak dituena eta termino atzerritarraren erreprodukzio fidela izango dena.

Kalko lexikoek terminologia teknikoetan beharrezkoa den funtzio literal edo izendatzailea betetzen dute gehienetan. Bestalde, mailegu purua gutxitan erabiltzen duten hizkuntzek kalkoak erabil ditzakete haien hiztegia aberasteko, izan ere termino berriaren jatorri atzerritarra ezkutatuta geratzen da hizkuntza hartzailearen morfemak erabiltzen direnean.

Kalko lexikoaren barruan Werner Betz hizkuntzalariak beste hiru kalko mota bereizi zituen. Betzek termino originalaren alderdi formal eta kontzeptualen aldaketa mailaren arabera banatu zituen hiru kalko motak:

 Hitzez hitzeko kalkoak 
Sorburu hitzaren morfema bakoitza helburu hizkuntzaren morfemarik antzekoenarekin ordezkatzen da. Adibidez, basketball > saskibaloi; nederlandera ertaineko ijsberg > ingelesezko iceberg > euskarazko izozmendi, azken bi hizkuntzetako hitzak aurrekoaren kalkoak dira.

 Hurbileko kalkoak 
Termino originalaren kopia askeagoa da; batzuetan itzulpen askea egiten da, beste batzuetan termino originalaren zati bat bakarrik itzultzen da modu literalean, eta beste batzuetan hitz bakarreko termino bat hitz elkarketa baten bidez errepresentatzen da hizkuntza hartzailean. Hurbileko kalkoen barruan beste hiru kalko mota daude.

 Kalko asimetrikoa 
Termino originalaren zati bat hitzez hitz itzultzen da eta bestea, modu askean: Iron Curtain > Altzairuzko oihala (ez Burdinazko oihala, ziur aski gaztelaniaz Telón de acero delako {cf. frantsesezko Rideau de fer}).

 Kalko murriztuak 
Batzuetan, itzulpen askearen ondorioz, hitz elkarketa bat hitz bakar baten bidez itzultzen da. Adibidez, candidato a lehendakari (hitzez hitz, "lehendakari (izateko) hautagaia") > lehendakarigai.

 Kalko luzatuak 
Aurreko motaren kontrako kasua da, hitz bakar bat hitz elkarketa bezala itzultzen da hizkuntza hartzailean. Adibidez, share > entzule-indizea (telebistako programetan, adibidez).
 Kalko kontzeptualak 
Kalkoak termino originalaren entitate kontzeptuala errespetatzen du, baina formalki independentea da. Adibidez, think-tank > azterketa-gabinete.
 Kalko semantikoak (edo mailegu semantikoak) 

Mota horretan, hizkuntza hartzailean ez da inolako hitz berririk sortzen, bertan jadanik zegoen hitz sinple bat hartzen baita eta esanahi edo funtzio berria ematen baitzaio. Horretarako, atzerriko terminoaren eta hautatutako hitzaren arteko antzekotasun kontzeptuala egon behar da, hau da, oinarrizko esanahia edo esanahi literala antzekoak izan behar dira. Adibidez, file > fitxategia, informatika arloan.

Askotan, mailegu mota hori ez da begi onez ikusten; haren izaera disimulatuak zaila egiten baitu jakitea hizkuntza hartzailearen hitzaren esanahi originala eta batzuetan gehitutako esanahiak ez du aberasten hizkuntza helburua. Mailegu semantikoen barruan analogoak eta homologoak daude.

 Analogoak 
Mailegu mota horietan bi hizkuntzen terminoen arteko antzekotasun formal eta semantikoa dago. Antzekotasun formalak transferentzia semantikoa errazten du.

Autore batzuek paronimo izenaz ezagutzen dituzte kalko mota horiek, eta beste batzuek, sasiadiskide moduan. Kalko horiek erraz hedatzen dira helburu hizkuntzaren hizlarien artean, eta bi hitzek esanahi berna baina ñabardura ezberdinak izatekotan, edo hitzen eremu semantikoak ez badira berak, kalkoek ondorio latzak izan ditzakete hizkuntza hartzailean.

Adibide gisa, ingelesezko Guinea pig > *Gineako txerri (euskaraz, akuri, kui) edo dramatic > 1) dramatiko / 2) bat-bateko, funtsezko aldaketako ditugu. Lehen adibidea kalko kaltegarria da (gaztelaniaz, *cerdo de Guinea itzulpen desegokia usu ageri da), euskarazko esanahia ez delako ingelesezko bera, guztiz desberdina baizik; bigarrenean, kalkoa ez da hain kaltegarria, bi hitzek esanahi bera baitute lehen adieran —baina ez bigarrenean, kaltegarria baita: esate baterako, the bullet turned dramatically ez da "balak *dramatikoki bira egin zuen (?)", "balak (norantzan) sekulako bira egin zuen" baizik—.

 Homonimoak 
Mailegu mota horretan antzekotasun kontzeptuala badago ere, ez dago antzekotasun formal edo etimologikorik bi hitzen artean; hri dela eta, arraroagoa da itzultzaileek edo hizlariek kalko semantiko mota hau sortzea, izan ere kasu haietan modu kontzientean eta hutsetik eman behar zaio esanahi berri bat hitzari.

Maileguokin, hizkuntza hartzaileari “berezko” terminologia eskaini nahi zaio beste kultura batek menderatutako eremu tekniko batean. Kalko homonimoetan antzekotasun kontzeptuala oinarrizko esanahira edo hitzez hitzezko esanahia mugatzen da askotan. Adibidez, izar > star ("famatua") edo sagua > mouse.
 Bibliografia 
 Xabier Alberdi (koordinatzailea), Xabier Altzibar, Julio Garcia eta Asier Larrinagaː Kalkoen Behatokia, Euskal Herriko Unibertsitatea. ISBN: 978-84-693-9891-3
 Gotzon GARATE Erdarakadak. Saihesteko moduko kalko okerren bilduma. Gero-Mensajero. Bilbo. 1988.
 Juan GARZIA GARMENDIA Kalko okerrak, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Vitoria-Gasteiz, 2005.
 Gómez Capuz, J. (2009). El tratamiento del préstamo lingüístico y el calco en los libros de texto de bachillerato y en la obras divulgativas. Tonos digital, [online] Hemen eskura daiteke: https://www.um.es/tonosdigital/znum17/secciones/tritonos-1-librosdetexto.htm
 Montero Fleta, B. (2004). Terminología científica: Préstamos, calcos y neologismos. XXXIX Congreso: El español, puente de comunicación, [online] (1), pp.33-40. Eskura daiteke hemen: https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/congreso_39/congreso_39_07.pdf

 Ikus, gainera 
 Kalko
 Mailegu.
 Neologismo.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Itzulpengintza