Neptunoz haraindiko objektu

Neptunoz haraindiko objektuak, osotasunean edo zati batean Neptunoz haraindi Eguzkia orbitatzen duten gorputzak dira. Neptunoz haraindiko objektuen artean azpibanaketa batzuk daude; horietan nagusienak dira Kuiperren gerrikoa eta Oorten hodeia. 2008ko ekainaren 11ean Nazioarteko Astronomia Elkarteak onartutako ebazpenari esker, gaur egun, Neptunoz haraindiko planeta nanoak plutoide deitzen dira.

Neptunoz haraindiko objektuak TNO () siglekin ere adierazten dira, bestalde, KBO () siglekin ezin dira Neptunoz haraindiko objektu guztiak adierazi, Kuiperren gerrikoan daudenak bakarrik adierazteko balio baitu. Gogoan izan behar da ezen Neptunoz haraindiko objektuak direla, Kuiperren gerrikoan daudenez gain, Oorten hodeian daudenak ere. Lehen aipatutako azpibanaketetaz gain, TNOek, plutinoak eta cubewanoak deritzen azpibanaketak ere badituzte.

90. hamarkadan ezagutzen ziren planeten orbiten inguruan egin ziren ikerketetatik orain arte, pentsatzen da Neptunotik haratago beste planeta bat egon daitekeela hainbat gorputzen orbitak aldatzen edo modu batean edo bestean eragina egiten (Ikus, Bederatzigarren planeta). Aipatzekoa da, Neptuno aurkitu aurretik planeta honen inguruan egon ziren teoriek bere aurkikuntza erraztu zutela.

 Neptunoz haraindiko objektu aipagarriak 
2005eko ekainean, mila Neptunoz haraindiko objektutik gora ezagutzen ziren, horietatik ehun inguruk orbita doitasunez zehaztua zuten, eta beraz, MPCk ofizialki ezarritako zenbaki bat.

 Kuiperren gerrikoa 

Kuiperren gerrikoan kokaturik dauden gorputzak beraien orbitaren ezaugarrien bidez sailkatzen dira. Alde batetik Neptunorekiko erresonantzia mota bat dutenak daude, 2:3, 1:2, 3:5, 4:7 etab. Bestetik, Neptunorekin orbita aldetik harremanik ez duten objektuak daude, ez dute inolako erresonantzia orbitalik, objektu horiei cubewtar edo Kuiperren gerrikoko objektu klasiko deritze.

 2ː3 Erresonantzia (plutinoak) 

Erresonantzia guztien artean objektu gehien biltzen dituena da (92 baieztatutako objektu eta 104 posiblerekin)Trans-Neptunian objects, 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua., alde handiarekin. Objektu hauen periodoa, bataz bestean, 250 urte ingurukoa izan ohi da. 2:3 erresonantziaren barnean dauden objektuei plutino ere deitzen zaie, Pluton planeta nanoa izan baitzen erresonantzia honetako partaide den aurkitu zen lehen kidea. Jarraian dituzue plutinorik garrantzitsuenak:Zerrenda MPCren eskutik. 2008ko urria.
IzenaDiametroa (km)Perihelioa 
(UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)DataIrudiaPluton2306±2029,6748,83Clyde William Tombaugh1930frameless|upright=0.5Karonte1207±3James W. Christy1978Nix46-137Hubble espazio teleskopioa2005border|frameless|upright=0.5Hidra61-167Zerbero13-342011Estigia10-2520121993 RO9031,46246,628David C. Jewitt eta Jane X. Luu19931993 RP7034,86343,7951993 SB13026,71951,572I.P. Williams, A. Fitzsimmons eta D. O'Ceallaigh1993 SC36332,09546,7Ixion82230,000949,0773Deep Ecliptic Survey2001frameless|upright=0.5Haumea1300–190043,33951,524José L. Ortiz eta Michael E. Brown2003frameless|upright=0.5Namaka170Brown, Trujillo, Rabinowitz2005Hiʻiaka310Orcus917±2530,5348,312004frameless|upright=0.5Vanth280–3802005Makemake1430±1438,59052,8402005frameless|upright=0.52003 VS2523+35,1−34,436,42742,104NEAT20032003 AZ8473032,30946,554Brown, TrujilloHuya458,0±9.228,52050,363Ignacio Ferrín2000frameless|upright=0.5

 3:5 Erresonantzia 
2008ko urrian, mota honetako 10 objektu aurkitu ziren. Bataz bestean, 275 urteko periodo orbitala dute. Jarraian hiru garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)Data2001 YH140345±4536,36848,39Brown, Trujillo20011994 JS12133,09551,954David C. Jewitt, Jane X. Luu19942003 US2928431,52753,537Marc Buie2003

 4:7 Erresonantzia 
Erresonantzia honetako gorputzek, bataz bestean, 290 urteko periodo orbitala dute. 2008ko urrian, horrelako 20 gorputz inguru zeuden aurkituak eta egiaztatuak. Gorputz hauek gutxi gorabehera, Eguzkitik 43,7 UAra daude eta txikiak izan ohi dira, orbita ia eliptikoak dituzte talde honetako gorputz gehienek. Jarraian garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)Data1999 CD15842037,5249,88Mauna Kea behatokia19992002 PA14926535,81251,03Marc W. Buie20022001 KP77110–24036,02152,020Marc W. Buie20011999 HT1114638,85849,231Kitt Peak behatokia19992000 OY5110133,4553,42Brett James Gladman2000

 1:2 Erresonantzia (twotinoak) 

Erresonantzia honetan kokaturik dauden gorputzek, bataz bestean, 330 urteko periodo orbital bat dute eta Eguzkitik 47,8 UAra aurki daitezke. Gorputz hauek Eguzkitik hurrunen dagoen Kuiperren gerrikoko zatian egon ohi dira, twotino izena ere hartzen dute aipatutako gorputzek. Twotinoek normalean 15 graduko makurdura baino txikiagoa eta eszentrikotasun moderatua izan ohi dute (0,1 < e < 0,3).M. Tiscareno, R. Malhotra (2008ko apirila). «Chaotic Diffusion of Resonant Kuiper Belt Objects». The Astronomical Journal 194 (3): 827-837. Bibkodea:2009AJ....138..827T. arXiv:0807.2835. doi:10.1088/0004-6256/138/3/827.

Erresonantzia honetan, plutinoekin alderatuta oso gorputz gutxi aurkitu dira (2008ko urrian 14 baino ez ziren ezagutzen).Lykawka, Patryk Sofia & Mukai, Tadashi (2007ko uztaila). «Dynamical classification of trans-neptunian objects: Probing their origin, evolution, and interrelation». Icarus 189 (1): 213-232. Bibkodea:2007Icar..189..213L. doi:10.1016/j.icarus.2007.01.001. Azkeneko ikerketek diotenez, twotinoak plutinoak baino askoz ezegonkorragoak dira, uste da, duela 4 mila milioi urte bi erresonantzia hauetan gorputz kantitate beretsua zegoela, baina orbita aldaketen ondorioz, twotinoen biztanleria edo kopurua jatsi egin da milaka milioika urteetan zehar. Jarraian twotinorik garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)Data2002 WC19~44035,36160,94Palomar behatokia20021998 SM165287±3629,90265,154Nichole M. Danzi«List Of Transneptunian Objects».19981999 RB21615333,65561,184C. A. Trujillo, D. C. Jewitt, eta Jane X. LuuList Of Transneptunian Objects19991996 TR6613928,91167,51D. C. Jewitt, C. A. Trujillo, Jane X. Luu, J. Chen19962000 JG816734,17261,546Silla behatokia20002000 AF25530436,6861,07John J. Kavelaars, Alessandro Morbidelli20002001 UP1829143,9451,389Marc W. Buie20012000 QL25114937,42257,708Marc W. Buie2000

 2:5 Erresonantzia 
Bataz bestean, 410 urte irauten duen periodo orbitala dute. 2008ko urrian, 11 gorputz sailkatu ziren erresnonatzia honetan, denak ere Eguzkitik 55,4 UA inguruan kokaturik daude. Jarraian garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)DataIrudia2002 TC302584,1+105,6−88,039,19971,870Brown, Trujillo, Rabinowitz2002ezkerrera|frameless|upright=0.52003 UY11727032,48878,65Spacewatch20032001 KC7720135,41876,001Marc W. Buie20012002 GG3216035,8775,17Marc W. Buie20021998 WA3113931,47378,179Marc W. Buie1998

 1:1 Erresonantzia (Neptunoren troiarrak) 
Aurkitutako gorputz batzuek, Neptunoren ardatzerdi handi ia berdina dute, beraz, gorputz hauek Neptunoren troiarrak deitura hartzen dute. Zehazki, Eguzkia-Neptuno Lagrangeren puntuen inguruan kokatzen dira gorputz hauek. 2012ko urrian, mota honetako 9 objektu zeuden aurkituta:
 2001 QR322
 2004 UP10
 2005 TN53
 2005 TO74
 2006 RJ103
 2007 VL305
 2008 LC18
 2004 KV18
 2011 HM102
Azkeneko hirurak baino ez daude kokatuta Neptunoren L5aren inguruan, gainerakoak L4ean aurkitu daitezke.«List Of Neptune Trojans». Minor Planet Center. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.

 Beste erresonantziak 
 Gorputz kantitate mugatu bat duten erresonantziak, goi ordeneko erresonantzia izenarekin ezagutzen dira. Jarraian mota honetako erresonantzien zerrenda, bakoitzak dituen objektuekin batera:
 4:5 (35 UA, ~205 urte) (131697) 2001 XH255

 3:4 (36,5 UA, ~220 urte) (143685) 2003 SS317, (15836) 1995 DA2
 5:9 (44,5 UA, ~295 urte) 2002 GD32Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 02GD32»(2005-04-11, 20 behaketa erabilita). SwRI (Space Science Department). Originaletik artxibatuta, 2015eko azaroaren 25ean. 2009ko otsailaren 5ean ikuskatuta.
 4:9 (52 UA, ~370 urte) (42301) 2001 UR163, (182397) 2001 QW297Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 182397» (2007-11-09, 23 behaketa erabilita). SwRI (Space Science Department). 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.
 3:7 (53 UA, ~385 urte) (131696) 2001 XT254, (95625) 2002 GX32, (183964) 2004 DJ71, (181867) 1999 CV118
 5:12 (55 UA, ~395 urte) (79978) 1999 CC158, (119878) 2001 CY224Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 119878» (2005-12-06, 41 behaketa erabilita). SwRI (Space Science Department). 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.​
 3:8 (57 UA, ~440 urte) (82075) 2000 YW134Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 82075» (2004-04-16, 63 behaketetatik 62 erabilita). SwRI (Space Science Department). 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.​
 3:10 (67 UA, ~549 urte) (225088) Gonggong
 2:7 (70 UA, ~580 urte) (471143) 2010 EK139, 2006 HX122​«MPEC 2008-K28 : 2006 HX122». Minor Planet Center. 2008ko maiatzaren 23. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua. (Erresnonatzia honetako gorputzen orbitak behatuz, jakina da erresonantzia hau ahula dela, hala ere, ikerketa gehiago egin behar dira.)
Gorputz batzuk hurruneko erresonantzietan kokatzen dira:
 1:3 (62,5 UA, ~495 urte) (136120) 2003 LG7, (385607) 2005 EO297The Scattered Disk: Origins, Dynamics, and End States. Gomes, R. S.; Fernández, J. A.; Gallardo, T.; Brunini, A.
 1:4 (76 UA, ~660 urte) 2003 LA7Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 03LA7» (2007-04-21 14 behaketetatik 13 erabiliz). SwRI (Space Science Department). 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.
 1:5 (88 UA, ~820 urte) 2003 YQ179Marc W. Buie. «Orbit Fit and Astrometric record for 03YQ179» (2008-03-03 24 behaketetatik 23 erabiliz). SwRI (Space Science Department). 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.
Jarraian dituzue planeta nano batzuen erresonantziak izan daitezkeenak, baina oraindik frogatu gabeak daude:
 7:12 (43 UA, ~283 urte) HaumeaD. Ragozzine; M. E. Brown (2007ko irailaren 4). «Candidate Members and Age Estimate of the Family of Kuiper Belt Object 2003 EL61». The Astronomical Journal 134 (6): 2160-2167. Bibkodea:2007AJ....134.2160R. arXiv:0709.0328. doi:10.1086/522334.​
 6:11 (45 UA, ~302 urte) Makemake​Tony Dunn. «Possible resonances of Eris (2003 UB313) and Makemake (2005 FY9)». Gravity Simulator. 2018ko otsatilaren 4ean ikuskatua. ((182294) 2001 KU76 ere egon daiteke erresonantzia honetan).
 5:17 (67 UA, ~560 urte) Eris​ (Gonggong antzeko orbita batean kokaturik dago)

 Erresonantzia gabeak (cubewanoak) 

Cubewanoak, Kuiperren gerrikoko objektu klasiko ere deituak () Neptunorekiko inongo erresonantzia orbitalik betetzen ez duten Neptunoz haraindiko objektuak dira. Talde honetako gorputzei ezarri zitzaien izena, aurkitu zen lehenengotik dator, 1992 QB1 objektutik, ingelesez /kju:bi wʌn/ ahoskatzen da. Jarraian garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)DataIrudia1992 QB116040,875446,5925David C. Jewitt, Jane X. Luu19921998 WW31133±1541,04548,472M. W. Buie1998ezkerrera|frameless|upright=0.5S/(WW31) 1110±12Christian Veillet,
Alain Doressoundiram2000Varuna75740,49445,313R. McMillan2000ezkerrera|frameless|upright=0.5Quaoar111041,69545,116Chad Trujillo, Michael Brown2002frameless|upright=0.5Weywot≈ 170Michael Brown, Terry-Ann Suer2006Logos77±1839,67550,50Trujillo, J. Chen,
D. C. Jewitt, Jane X. Luu1997ezkerrera|frameless|upright=0.5Zoe66Hubble espazio teleskopioa2001Varda705+81 −7539.62252.284J. A. Larsen2003Chaos61240,92950,269Deep Ecliptic Survey19982002 TX30032038.105748.954NEAT2002ezkerrera|frameless|upright=0.52002 AW19776841,06653,503Brown2002ezkerrera|frameless|upright=0.52002 UX2565036,81548,923Spacewatch2002ezkerrera|frameless|upright=0.5

 Disko sakabanatuko objektuak 

Disko sakabanatua Eguzki sistemako zonalde bat da, 30UA ingurutik ehundaka UAra zabaltzen dena. Jarrain gune honetako objekturik garrantzitsuenak:
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)DataIrudia2004 XR190425–85051,39464,032Lynne Jones, Brett Gladman,
John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit,

Joel Parker eta Phil Nicholson.2004Gonggong1230 ± 5033,62100,79M. E. Brown, Schwamb, David Lincoln Rabinowitz2007frameless|upright=0.5 Xiangliu < 100 Gábor Marton, Csaba Kiss, Thomas Müller 20101996 TL66339±2035,010132,87David C. Jewitt, Jane X. Luu,
J. Chen eta C. A. Trujillo1996Eris23263597Michael E. Brown, C. A. Trujillo eta
David Lincoln Rabinowitz.2005ezkerrera|frameless|upright=0.5Disnomia350Michael E. Brown, M. A. Van Dam,
A. H. Bouchez eta D. Le Mignant.2005

 Banandutako objektuak 
Objektu haueri batzuetan disko sakabanatuko kanpoaldeko objektuak ere deitzen zaie. Jarraian aurki ditzakezuen objektuek, seguruenik ez dute inolako orbita aldaketarik jasan Neptunoren eraginez, planeta honengandik hurrunegi daudelako. Objektu hauek adierazteko sednoide izena ere erabiltzen da, gutxi gorabehera beraien perihelioa 50 eta 75 UA inguruan dute.
IzenaDiametroa 
(km)Perihelioa 
(UA)Ardatzerdi handia 
(UA)Afelioa 
(UA)Periastroaren 
argumentua 

(°)Aurkitzailea(k)Data2004 XR190E. L. Schaller and M. E. Brown (2007). «Volatile loss and retention on Kuiper belt objects». Astrophysical Journal 659: I.61-I.64. Bibkodea:2007ApJ...659L..61S. doi:10.1086/516709. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.E. L. Schaller and M. E. Brown (2007). «Volatile loss and retention on Kuiper belt objects». Astrophysical Journal 659: I.61-I.64. Bibkodea:2007ApJ...659L..61S. doi:10.1086/516709. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.335–85051,49 ± 0,1057,74 ± 0,0264,00 ± 0,02283.91Lynne Jones 20042004 VN112Marc W. Buie (2007ko azaroaren 8). «Orbit Fit and Astrometric record for 04VN112». SwRI (Space Science Department). Originaletik artxibatua 2010ko abuztuaren 18an. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.«JPL Small-Body Database Browser: (2004 VN112)». 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.130–30047,332±0,004328,8±1,6610±3327,22±0,07Cerro Tololoko Behatokia«List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects». 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.20042005 TB190≈ 50046,276,4106,5171.47Becker, A. C.20052000 CR105≈ 25044,0224403316,5Lowell Behatokia20001995 TL8≈ 35040,052,564,583.589A. Gleason19952010 GB174242Michael E. Brown (2013ko irailaren 10). «How many dwarf planets are there in the outer solar system? (updates daily)». California Institute of Technology. 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua.48,5361673347,3KFHB2010

 Barnealdeko Oorten hodeia 

Hillsen hodeia, barnealdeko oorten hodeia eta barne hodeiaAstronomie, astéroïdes et comètes (franstesez) 2018ko otsailaren 4ean ikuskatua. ere deitua,Begiratu ''Oorten hodeia'' edo ''Hillsen hodeia'' artikuluetan. Oorten hodeiaren barnealdean kokaturik egon daitekeen gorputz esferiko erraldoi bat da, bere barne mugak 2 UAtik 3×104 UAra kokaturik egon daitezke eta kanpo mugak 100 UAtik 3000 UAra. Jarraian, zonalde honetako objektu nagusienak.
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)DataIrudiaSedna995±8076,0917≈ 936Brown, Trujillo, Rabinowitz2003ezkerrera|frameless|upright=0.52012 VP113~50080,5 ± 0,6446 ± 13Scott Sheppard, Trujillo2012

 Oorten hodeia 

Oorten hodeia gaur egun arte ezin izan da zuzenean begiztatu, uste denez, leku honen muga Eguzkitik argi urte batera egon daiteke, hau da, Eguzkitik hurbilen dagoen Proxima Centauri izarrerako bidean jarriko bagina, laino honen mugetara iristerakoan, bidearen laudena egina izango genuke. Jarraian gune honetan aurkitu diren objektu batzuk, esan beharra dago gune honetan, ustez, kometak eratzen direla.
IzenaDiametroa (km)Perihelioa (UA)Afelioa (UA)Aurkitzailea(k)Data2006 SQ37250 – 100 24,172.005,38Sloan Digital Sky Survey20062008 KV4258,920.21771.760KFHB2008
Nemesis izar hipotetikoa Neptunoz haraindiko objektu gisa onartuko zen, hala ere, oraindik ez da frogatu bere existentzia.

 Plutinoak eta plutoideak 
Akats larria izango litzake plutino eta plutoide hitzak nahastea. Bi terminoak ere Neptunoz haraindiko objektuak sailkatzeko erabiltzen dira, badaude objektu batzuk plutinoak eta plutoideak direnak batera, baina hala ere, bi terminoek esanahi ezberdina dute:
 Plutinoak, Pluton planeta nanoaren antzeko ezaugarri orbitalak dituzten Neptunoz haraindiko objektuak dira. Gorputz bat plutino gisa sailkatzeko ez da kontuan hartzen bere tamaina.
 Plutoideak, Pluton planeta nanoaren antzeko tamaina duten Neptunoz haraindiko objektuak dira. Gorputz bat plutoide gisa sailkatzeko ez da kontuan hartzen bere talde edo erresnonantzia orbitala.

 Ikus, gainera 
 Oorten hodeia
 Eguzki sistema
 Eguzki sistemako objektuen zerrenda tamainaren arabera
 Pluton

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Neptunoz haraindiko objektuen zerrenda, IAUk egina, (Ingelesez)
 Neptunoz haraindiko objektuen inguruko informazio gehiago Arizonako unibertsitateko webgunean (Ingelesez)