Iratxe Sorzabal

Iratxe Sorzabal Díez (Irun, ) euskal militantea eta presoa da. ETA euskal erakunde armatuaren azken urteetan, haren politika aparatuko arduraduna izatea egotzi zion Espainiak. Hari eta David Plari egotzi zien, halaber, behin betiko armak uzteko ETAren azken komunikatua irakurri izana eta zenbait atentatu ahaleginetan aritzea.   

ETArekin harremana zuelakoan, 1997an eta 2015ean atxilotu zuten, azken hori Baigorrin, eta hainbat atentatu leporatu. Aldiz, 2025ean, espainiar auzitegiek ebatzi dute atentatu akusazioek ez zutela funtsik, aitortu ondotik Sorzabalek, hasieratik salatu zuen bezala eta judizialki frogatu zenez, Guardia Zibilaren torturapean egin zituela adierazpenak. Urte luzez, irmo borrokatu da ofizialki onar dadin torturak pairatu zituela.

 Politikan konprometitua 
Sorzabal Herri Batasunako parlamentaria izan zen, eta Gipuzkoako Amnistiaren Aldeko Batzordeen arduradun lanetan aritu zen.

 Jazarpena eta atxiloketak 
1997an Frantziako estatuan atxilotu zuten, eta Espainiara estraditatu. 2015ean, Público espainiar egunkariak hiru hilketa egotzi zizkion, artikulu berean onartu arren 1999ko urrian Espainiako Auzitegi Nazionalak kargurik gabe aske utzi zuela. Jada kalean zela, 2001ean, Guardia Zibilak Sorzabal atxilotu zuen berriz Hernanin, eta torturak jasan zituen, atxiloketaren ondotik azaldu ere zuen bezala, tartean zirela elektrodoak, gorputzean zauri argiak utzi zizkiotenak, eta sexu abusuak. Horregatik, ospitalera eraman behar izan zuten. Jasandako zaurien hamar argazki plazaratu ziren.

2015eko irailean Baigorrin atxilotu zuten, eta Frantzian kartzelaturik egonik, estraditatzeko Espainiaren hiru euroagindu izan zituen, hiruretako batek ere aurrera egin ez bazuen ere. Izan ere, auzitegiko adituek ondutako txostenek egiaztatu zuten torturak jasan zituela  Guardia Zibilaren eskuetan, Istanbulgo Protokoloa aplikatuz. 2019ko otsailaren 5ean, Pariseko Dei Auzitegiak errudun jo zuen ekintza terroristan aritzeaz David Plarekin batera, eta ez zuen kontsideratu ETAko buruzagi zirela, froga nahikorik ez zegoelakoan. Zazpi urteko espetxe zigorra jaso zuen horregatik eta, behin Frantziako espetxealdia igarota (gehienez 10 urte), estatu horretatik kanporatua behar zuen. 

2020ko otsailean, haren kontrako laugarren euroagindu bat aztertu zen. 2020ko abenduaren 16an, oraingoan, Pariseko Dei Auzitegiak ukatu egin zuen Sorzabalen estradizio agindua, eta epaileak sinesgarritasuna eman zion haren tortura testigantzari. Hargatik, geroago, Frantziak kontraesankor jokatu zuen, eta Sorzabal espainiar agintarien eskuetan utzi zuen aldiz batez: 2022ko otsailaren 8an, Espainiako Auzitegi Nazionalean deklaratu zuen. Nazioarteko bakegintzako ordezkari talde batek, Brian Currin tartean, eskatu zuen epaileek kontua har zezatela ETAren indarkeria amaitzen egin zuen ekarpena. 2022ko irailaren 9an, Etxerat elkarteak jakinarazi zuen Frantziatik Iratxe Sorzabal Espainiaratu zutela, eta Estremera presondegian sartu zutela. 2025eko apirilean, Pariseko Dei Auzitegia informazioa eskatu zion Espainiako Auzitegi Nazionalari Ramón Doral ertzainaren hilketan izan zezakeen rolaz eta haren tortura salaketak ikertu zituzten. Une horretan, Sorzabal Arabako Zaballa espetxean zegoen kartzelatua.

 ETAren mintzakide Oslon 
Aieteko Adierazpenaren ondotik, 2011n, Sorzabal Norvegiako Oslora joan zen David Plarekin batera ETAren mintzakide lanetan Espainiako Gobernuarekin elkarrizketak izateko. Sorzabalen hitzetan, harreman iraunkorra izan zuten orduan Nazioarteko Egiaztatze Batzordearekin. Norvegiako Gobernuak babesa eman zion konponbide ahalegin horri. Sorzabalek azaldu zuenez, ordea, hamabost hilabetez Oslon ez atzera ez aurrera gelditu ziren mintzakideok. 

Espainiako gobernuaren aldaketak, PPko Mariano Rajoy Espainiako presidententetzara eramanez, ez zuen elkarrizketetako aldeen arteko ulermena hobetu. 2013ko martxoan, Norvegiako Gobernuak ETAren mintzakide ziren Josu Urrutikoetxea, David Pla eta Iratxe Sorzabal herrialdetik kanporatu zituen. SER irrati katearen arabera, «uko egin ziotelako desarmatzeari eta desegiteari» eta Espainiako zein Frantziako gobernuen presiopean.

 Torturaren salaketa 
1999ko urrian, Frantziak Espainiara kanporatu zuen Sorzabal, eta hori torturatua izateko arriskuz egin zuelako demanda bat aurkeztu zuen Frantziaren kontra, baina 2005ean, Nazio Batuen Torturaren Aurkako Komiteak ez zuen onartu Torturaren Aurkako Konbentzioko 3. artikulua urratu zela kasu horretan. 2015ean Baigorrin atxilotu ondotik, Frantzian estradizioaren auzia aztertzen ari zirela, 2019an, IRCT Torturaren Biktimak Birgaitzeko Nazioarteko Batzordeak adierazpen bat argitaratu zuen, torturari ezikusia egiteak dakartzan arriskuez, Iratxe Sorzabalen kasu egiaztatua gogora ekarriz. 

2020ko abenduaren 16an, oraingoan, Pariseko Dei Auzitegiak ukatu egin zuen Sorzabalen estradizio agindua, eta epaileak sinesgarritasuna eman zion haren tortura testigantzari. Hori izan zen Frantziako Justiziak euroagindu bati torturagatik uko egin zion lehen aldia. Hargatik, geroago espainiar agintarien eskuetan geratu zen. 2022ko otsailaren 8an, Espainiako Auzitegi Nazionalean berretsi egin zuen torturapean deklaratu zuela bere buruaren kontra. Hala izanik ere, 2022ko otsailaren 22an, Auzitegi Nazionalak 24 urteko espetxe zigorra ezarri zion torturapeko adierazpenetan soilik oinarriturik, adieraziz "ez d[el]a egiaztatu torturatu zutela" eta 1996an Gijónen bertako auzitegi baten kontra atentatu bat egitea egotzita, baita farmazia baten kontra eraso egiten saiatzeagatik, berberak ukatua, adieraziz torturapean atera ziotela deklarazio hori. 

Defentsak helegitea jarri zion sententziari, Auzitegi Gorenera gora joz. Aldiz, espainiar epaitegi horrek berretsi egin zuen Auzitegi Nazionalaren erabakia, eta urte bi inguru geroago Auzitegi Konstituzionalak itxi egin zuen erabakia berrikusteko aukera, babes helegitea ukatuz.

 Espainiako absoluzioak 

 Espainiako Auzitegi Nazionalaren ebazpenak (2025) 
2025eko apirilaren 4an, epaiketan astetan luzatu ondotik, Espainiako Auzitegi Nazionalak errugabe epaitu zuen Alacanteko Aireportuan 1995ean lehergailu bat jartzetik, frogak ez daudelakoan. Epaiketa saioetan, Iratxe Sorzabalek berriz azaldu zituen pairaturiko torturak, baina epaileak entzungor egin zien eta ez zuen gaiaz ezer aipatu azken epaian. Izan ere, Alfonso Guevara epaimahaiburuak etengabe moztu zuen Sorzabalen eta Benito Morentín auzitegiko adituaren lekukotza, aditzera emanez nahikoa entzun zuela gaiaz. 

Bestela joan ziren gauzak hurrengo hilabetean: 2025eko maiatzaren 5ean, Espainiako Auzitegi Nazionaleko Zigor Aretoak absolbitu egin zuen Sorzabal 1995ean Irunen lehergailu bat jartzetik. Espainiar Auzitegi horrek aitortu zuen Sorzabalen autoinkulpazioak, 2001ean Guardia Zibilaren eskuetan atxiloturik zela Sorzabalek idatziak, ez zuela baliorik, adierazpenok akusatuaren oinarrizko eskubideak urratuta eta tratu txarren bidez lortu zirelako, alegia, elektrodoak aplikatuta, besteak beste.

 Erreakzioak 
Euskal Herriko Torturatuen Sareak torturaren ondorio penalen inguruan erantzukizun publikoa hartzeko eskatu zuen. Donostian egin agerraldian, Sareak Espainiako Auzitegi Nazionalak Sorzabal absolbitu izana «berri ona» dela iritzi zion sareak. Tortura aitortzeko eta erreparazioa emateko bidean epai horrek «mugarri bat» izan behar zuela azpimarratu zuten. Iratxe Urizar Giza Eskubideen Behatokiko kideak adierazi zuen tortura estatu praktika «sistematiko bat izan dela, kondenak eusteko tresna ezinbestekoa», eta balio izan duela espetxe zigor larriak ezartzeko». Auzitegi Nazionalari leporatu zion «urte luzez tortura onetsita lan egin duen salbuespenezko epaitegi antiterrorista» izatea. Eskatu zuen torturatzaileak identifikatzeko, eta salaketa jartzeko aukera aztertzen ari zirela esan zuen. Justiziaren bila, aditzera eman zuen nazioarteko bidea hartuko zutela. 

Egiari Zor elkarteak azaldu zuen espero zuela euskal erakundeek erantzun irmoa ematea, «horrelako gertakariak ez naturalizatzeko». Sortu alderdiak, bestalde, adierazi zuen Sorzabali egin torturen inguruko sententzia horrek «inflexio puntua» behar zuela, gaineratuz «tortura posible izan da sistemikoa izan delako. Milaka Iratxe daude Euskal Herrian». Eusko Jaurlaritzako eledun Maria Ubarretxenak, bere aldetik, adierazi zuen Sorzabali buruzko epaia garrantzizkoa zela giza eskubideak aitortzeko, eta Gogora Institutuan jorratu beharko zela.

 Elkartasuna 
Atxiloaldiak eta haren tortura salaketak hasi zirenetik, hainbat elkarretaratze eta elkartasun ekintza antolatu izan dira Sorzabalen sostengu eta babesean, batzuetan sorterrian bertan. 2015ean atxilotu zutenean, Irunen atxiloketaren kontrako manifestazioa egin zen, San Juan Plazatik abiatuta. 2018an, 241 pertsonak baino gehiagok babesa adierazi zioten idatzizko zerrenda batean haren aldeko manifestazio bati. 2019an, epaitzen ari zirelarik, Irunen elkarretaratzea egin zen hari elkartasuna adierazteko eta, aldi berean, 40 pertsona joan ziren Parisera beren babesaz bera eta David Pla sostengatzeko. 

2025eko otsailean, elkarretaratze bat egin zen Irungo San Juan Plazan. Hurrengo hilabetean, Euskal Herriko Bilgune Feministak elkartasun osoa adierazi zion Hernanin egin bilkuran, baita «justizia, memoria, aitortza eta erreparazioa» eskatu ere. I

 Sorzabal zineman 
Tortura bizipenen inguruan eta, horri loturik, amarekin izan duen harremanean oinarriturik, Bi arnas dokumentala filmatu eta estreinatu zen Irunen 2022ko maiatzaren 22an. 2023ko martxoaren 14an Kataluniako TV3 kateak Bi arnas dokumentala eman zuen.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Euskal gatazka

 Kanpo estekak 
 Iratxe Sorzabali buruzko berriak Bidasoko Hitza aldizkarian
 Benito Morentin auzitegiko adituaren elkarrizketa (Naiz agerkaria)
 Torturaren Aurkako Hitzarmena (euskarazko itzulpena)

Kategoria:Irundarrak
Kategoria:Etakideak
Kategoria:Torturatuak