Na-dene hizkuntzak

Na-dene hizkuntzak —batzuetan nadene, na-dené, tlina-dene edo atabaskera-eyak-tlingit izenez ere ezagunak— Ameriketako berezko hizkuntzen familia bat da. Haren barruan sailkatuta daude atabaskera, eyakera eta tlingitera, besteak beste. Lehen, haida hizkuntza ere sartzen zuten talde honetan, baina gaur ez da hala sailkatua.

 Izendapena 
1915. urtean proposatu zuen Edward Sapir hizkuntzalariak familia honentzako Na-Dene izena, Haida hizkuntzan Na herria delakoan, eta atabaskar hizkuntza gehienetan Dene eta antzeko formak orokortuak direlako pertsona eta herria adierazteko.

Gerora, Haida multzotik kanpo utzi zen, baina familiaren izendapena finkatuta zegoen ordurako.

 Sailkapena 
Amerindiar hizkuntza ugarietan familiak eta sailkatzeak guztiz adostuta egon ez arren, Na-Dene familiaren barne antolakuntza ondo finkatua dago:
 Na-Dene
 Tlingit.
 Atabaskera–Eyak
 Eyak: azken hiztun natiboa 2008an hil zen.
 Atabaskar hizkuntzak
 Iparraldeko multzoa
 Ozeano Bareko kostaldekoak
 Hegoaldeko multzoa

 Na-Dene herrien eta gainerako amerindiarren arteko bereizketa 
Multzo honen bateratasuna hain handia da non, Joseph Greenbergek hizkuntza amerindiar guztien sailkapenari ekin zionean 20. mendeko bigarren zatian, hizkuntza multzo handi bi egin zituen: Na-Dene bata eta Amerind izenekoa bestea, azken honek hartuz Kanadako algonkinoetatik Patagoniako mintzairetaraino (multzokatze honetan aparte geratzen dira Inuit herriak eta beren hizkuntzak). Gerora, Amerind taldearen bateratasuna funtsik gabekotzat jo dute askok, edo aski ebidentziarik ez duela behintzat, baina Na-Dene familiarekin ez da horrelako zalantza edo polemikarik.

Era berean, bereizgarri genetiko argiak agertu dira adierazten dutenak Na-Dene herrien genetika nolabait bereizia ageri dela Ameriketako beste herri indigenekiko. Gaur egungo Na-Dene herrietan, Erdialdeko eta Mendebaldeko herri siberiarren aztarna genetiko bat ageri da, ez dena ikusten beste herri amerindiar batzuetan. Era berean, paleo-eskimal gisa identifikatutako antzinako herriekiko lotura ereikusten da. Honek bat egiten du Amerikaren hiru populazio uholderen teoriarekin, zeinean amerindiar gehienak lehen populazio multzo batetik datozen, geroagokoa den Na-Dene populazioaren etorrera Amerikara (edo hedapena bederen Beringia edo Alaskatik), eta hirugarren uholdea Thule eta Inuit herriena litzateke.Na-Dene populations descend from the Paleo-Eskimo migration into America. Pavel Flegontov, N. Ezgi Altınışık, Piya Changmai, Edward J. Vajda, Johannes Krause, Stephan Schiffels. 2016.

 Banaketa geografikoa 
Hizkuntza multzo honetan, iparraldeko hizkuntza atabaskarrak, tlingitera eta eyakera, ingurune artikoan edo hango gertuko kostaldean nahiko eremu geografiko koherentean kokatu izan dira historikoki.

 Ipar atabaskarrak 
Eyak eta Tlingitak gertukoak izan arren geografikoki, multzo espezifikoa osatzen dute hizuntza, zeinetan herri eta hizkuntza-izenetan askotan termino geografikoak nagusitu diren izendapenetan, endonimo amerindiarrak baino. Azpi sailkapen hau lukete hizkuntza hauek:

 Ipar atabaskarrak
 Hegoaldeko Alaskan
 Ahtna (Atna, Ahtena, Copper River)
 Central Copper River Ahtna
 Lower Copper River Ahtna
 Mentasta edo Upper Ahtna.
 Western Ahtna edo Mendebaldeko Ahtna.
 Dena’ina (edo Tanaina)
 Lower Inlet Dena’ina
 Outer Inlet
 Iliamna
 Inland
 Upper Inlet Dena’ina
 Alaska Erdialdea / Yukon
 Koyukon
 Deg Xinag (abeste izen batzuk: Deg Hit'an, Kaiyuhkhotana, Ingalik)
 Lower Yukon River
 Middle Kuskokwin
 Holikachuk (beste izen batzuk: Innoko, Innoka-khotana, Tlëgon-khotana)
 Koyukon (beste izen batzuk: Ten’a, Co-Youkon, Co-yukon)
 Lower Koyukon
 Central Koyukon (Dinaakkanaaga Ts’inh Huyoza izena ere bai)
 Upper Koyukon.
 Tanana–Tutchone
 Upper Kuskokwim (beste izen batzuk: Kolchan, Goltsan)
 Tanana
 Lower Tanana (Behe Tanana, eta baita Tanana, Minto, Dandey in, Dineh su, Tananatana izenez ezagutua)
 Minto-Tolovana-Toklat-Nenana-Wood River
 Minto-Tolovana
 Toklat
 Nenana
 Wood River
 Chena
 Salcha-Goodpastor
 Tanacross 
 Upper Tanana (Goi Tanana)
 Nabesna
 Tetlin
 Northway
 Scottie Creek
 Canadian Upper Tanana
 Tutchone (bste izen batzuk: Gens de Bois, Gunana, Nahane, Nahani, Tutchonekutchin)
 Hego Tutchone 
 Ipar Tutchone (beste izen bat: Mayo)
 Kutchin–Han
 Gwich’in (beste izen batzukKutchin, Kootchin, Loucheux, Loucheaux, Takudh, Tukudh, "Quarrelers")
 Alaskako edo Mendebaldko Gwich’in 
 Kanadako edo Ekialdeko Gwich’in
 Hän (beste izen batzuk:Han, Moosehide, Dawson, Gens du Fou, Han Gwich-in, Han-Kootchin, Hankutchin)
 Ipar Mendebaldeko Kanada
 Cordillera mendizerra
 Erdialdeko Cordillera (beste izen bat; Tahltan-Tagish-Kaska)
 Tagish (beste izen batzuk: Gunana, Nahane, Nahani, Si-him-E-na, "Stick Indians", Tagisch, Tahgish, Tahkeesh, Tahk-heesh)
 Tahltan (beste izen batzuk: Nahanni, Keyehotine, Nahane, Nahani, Tahl-tan, Tatltan, Ticaxhanoten, Toltan)
 Kaska (beste izen batzuk: Nahanni, Nahane, Nahani, Cassiar)
 Hego-ekialdeko Cordillera
 Sekani
 Danezaa (beste izen batzuk: Beaver, Tsattine, Dunne-za, Deneza, Gens de Castor)
 Mackenzie
 Slavey–Hare (Slave ibaikoak)
 Slavey (zenbait aldaeraz eta izen hauekin ere ezaguna: Dene Tha, Esclave, Nahane, Nahani, Slave)
 Mountain (takdeen izenak: Montagnards, Nahane, Nahani, Sih gotine, Sihta gotine)
 Bearlake (Takdeen izenak: Satudine, Sahtu gotine, Bear Lake)
 Hare (also known as Kawchottine, Ka so gotine, Kancho, Kawchodinneh, Rabbitskins, Ta-na-tin-ne)
 Dogrib (beste izen batzuk: Tli Cho, Tłįchǫ or Thlingchadine)
 Chipewyar hizkuntzak
 Dene Suline (beste izen batzuk: Chipewya, Dëne Sųłiné, Dene, Yellowknife, Montagnais, "Northern Indians", Copper Indians, Coppermine, Mithcocoman, Red Knife, T’atsan ottine, Tatsotine, Yellow Knife)
 Tsetsaut (beste izen batzuk: Ts’ets’aut, Nahane, Nahani, Portland Canal, Wetalth)
 Erdialdeko Columbia Britainiarra
 Babine-Witsuwit'en (beste izen batzuk: North Carrier, Babine Carrier, Northern Carrier, Bulkley Valley, Lakes District, Western Carrier)
 Babine (beste izen batzuk: Nadot’en, Nedut’en, Nat’oot’en)
 Takla
 Witsuwit’en (also known as Wetsuwet’en, Wets’uwet’en, Wet’suwet’en)
 Moricetown
 Francois Lake
 Dakelh (beste izen batzuk Carrier, Dakelhne, Takelne, Takulli, Taculli, Takulie, Porteur, Nagailer)
 Erdialdeko Carrier edo Goi Carrier (Upper Carrier)
 Hegoaldeko edo Behe Carrier (Lower Carrier)
 Chilcotin (beste izen batzuk: Tsilhqot’in, Tinneh, Chilkhodins, Tsilkotin)
 Nicola (beste izen batzuk: Stuwix, Nicola-Similkameen) ()
 Sarsi (beste izen batzuk: Sarcee, Tsuu T’ina, or Tsuut’ina)
 Kwalhioqua–Tlatskanai
 Kwalhioqua-Clatskanie 
 Willapa (edo Willoopah)
 Suwal-Clatskanie
 Suwal
 Clatskanie (edo Tlatskanie)
erdian|thumb|480x480px|Ipar Athabaskar talde eta hizkuntza nagusien jatorrizko lurraldeak.

 Oregongo atabaskarrak 
Hegoalderago, Ozeano Bareko kostaldeko hizkuntzak aparte samar geratzen dira, aniztasun linguistiko handiko eremuan; Kaliforniako eta Oregoneko kostaldean. Azpi sailkapen honekin Oregongo kasuan:

 Oregongo atabaskarrak (izendapenak geografikoak dira nagusiki, herri desberdinei emandakoak)
 Upper Umpqua (Etnemitane)
 Lower Rogue River (Tututni eta Coquille tribu izenez ezagunak)
 dialekyoak:
 Upper Coquille
 Coquille (Mishikwutinetunne)
 Flores Creek (Kosotshe, Kusu'me, Lukkarso)
 Tututni
 Tututunne
 Naltunnetunne
 Mikwunutunne edo Mikonotunne.
 Joshua (taldea: Chemetunne)
 Sixes (taldea: Kwatami)
 Pistol River (taldea: Chetleshin)
 Wishtenatin (Khwaishtunnetunnne)
 Euchre Creek (taldea: Yukichetunne)
 Chasta Costa (beste izen batzuk:. Illinois River, Chastacosta, Chasta Kosta)
 Upper Rogue River (edo Galice-Applegate)
 dialektoak:
 Galice (herria: Taltushtuntede)
 Applegate (herriak: Nabiltse, Dakubetede)
 Chetco-Tolowa (Nuu-wee-ya endonimo bateratzaileaz ere ezagututako herriak).
 dialektoak:
 Chetco
 Smith River (hizkuntza: Tolowa)
 Siletz Dee-ni (Chetco-Tolowa aldaera modernoa, Siletz talde ezagutuan biltzen direnak, jatorria izanik Chasta Costa, Applegate, Galice, eta Rogue River taldeetan)

 Kaliforniako atabaskarrak 
Beste sailkapen hau Kaliforniako talde eta hizkuntzetzat:
 Proto-taldea.
 Hupa (dining'-xine:wh, Hoopa-Chilula)
 dialektoak:
 Hupa
 Tsnungwe
 tse:ning-xwe
 tł'oh-mitah-xwe
 Chilula-Whilkut
 Chilula
 Whilkut
 Mattole hizkuntza 
 dialektoak:
 Mattole
 Bear River taldearena.
 Wailaki ("Eel River" taldeena) 
 dialektoak:
 Sinkyone
 Wailaki
 Nongatl
 Lassik
 Cahto (edo Kato) herriaren hizkuntza, batzuetan Eel River taldean sartu izan dena. 

Mattole eta Wailaki hiztunei Hego Atabaskar deitu izan zaien arren, izendapen hori basamortu inguruetako Navajo eta apatxeei gehiagotan aplikatu izan zaie.

 Navajo eta apatxeak 
Hegoalderago oraindik, Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eremu beroetan (are basamortuetan) kokatu ziren herri batzuen hizkuntzak daude, zeinetan ezagunenak Apatxe eta Navajo herriak eta beren hizkuntzak diren, Hego Atabaskarrak ere izendatuak.
erdian|thumb|480x480px|Hegoaldeko atabaskarrak: Navajo eta Apatxe herrien jatorrizko lurrak.

Hegoaldeko herri eta hizkuntza hauen presentzia inguru honetan nahiko berria da historikoki. 900etik 1200 bitartean, Kanadako hegoaldetik Mexiko Berrira joan ziren apatxe taldeetan dute jatorria Navajoek eta Apatxeek. Pixkanaka-pixkanaka apatxeengandik bereizi ziren Navajoak, hizkuntza eta kulturaz, eta Navajo herriek XVII. mendeaz geroztik, pueblo indiar herriaren eragina izan zuten, nekazari bilakatu ziren eta bizimodu ibiltaria utzi zuten.

 Tipologia 
Na-Dene hizkuntzen ezaugarri tipologiko nabarmena da aditz konplexuak dituztela, nagusiki aurrizkiz aberastuak. Beste hizkuntza amerindiarretik bereizten ditu honek. Taulakoa da aditz batek hurrenkeran izan ditzakeen osagarrien forma:
Objektu-komunztaduraforma edo anatomiaren aurrizkiaaditzaren denbora, modua, aspektua  eta 2. pertsonarekin komunztaduraperfektibo / estatiboaaurrizki sailkatzaileakaditz erroaaditzaren denbora, modua, aspektua
Era berean, SOV esaldi-ordena nagusi da hizkuntza hauetan, eta postposizionalak dira, euskara bezalatsu kasu honetan.

 Konparaketa lexikoa 
Zenbakien izenak dira alor bat non Na-Dene hizkuntzen konparaketa lexikoak, hizkuntza familiaren batasunaren ebidentzia ematen duen. 

{|class=wikitable style=text-align:center;
|-
! rowspan=2|Zenbakia
! colspan="7" |Atabaskera
!
!
! rowspan="2" |Eyakera
! rowspan=2|Tlingitera
! rowspan=2|PROTO-NA-DENÉ
|-
! Witsuwitʼen
(Ipar At.)
!Dakelh
(Ipar At.)
!Tsilhqot’in
(Ipar At.)
! Hupa
(Pazifikoko At., 
Kalifornia)
!Mattole
(Pazifikoko At., 
Kalifornia)
!Tolowa
(Pazifikoko At., 
Oregon)
! Navajo
(Hego At.)
!Apatxe Mescalero
(Hego At.)
!Apatxe Jicarilla
(Hego At.)
|-
| '1' || ɬq’əy 
|iɬo
|ĩtɬah|| ɬaʔ 
|láihaʔ
|ɬaː|| tʼɑ́aɑ łɑ́ʼí 
|tašayay
|tahčli|| tɬ͡inhɢ-ih || tɬʰéːxʼ || *tɬәh
|-
| '2' || nek 
|nɑñkhê
|nanki|| nahxi 
|nakxéʔ
|naːxe|| nɑːki 
|nahki
|nahki|| la’d-ih || téːχ || *dәːx
|-
| '3' || taq’əy 
|tɑki
|tai|| taːqʼi 
|daːk’é
|tʰaːxe|| tɑ́ːʼ 
|kayai
|kiyi|| t’uhtɬ͡ga’ || nʌ́sʼk ||
|-
| '4' || dinc’e 
|teñgê
|tei|| diŋkʲʼi 
|dint’syéʔ
|tʌnʧiʔ|| dɪ̨́ːʼ 
|inyeh
|tini|| qAlahqa’ga’ || taːxʼúːn || *tɨnx-
|-
| '5' || kʷəleʔ 
|iskunlai/
kwollai
|skwnlai|| ʧʷolaʔ 
|kjikxóːɬaʔ
|ʂʷeːlaʔ|| ɑšdlɑʼ 
|aštlai
|atsčli|| ʧ’aːn’-ih || kʰeːʧɪ́n || *
|-
| '6' || ɟistan 
|iɬkotage
|atɬtshante|| xostaːni 
|gwostχáːn
|kʼʷestʰaːni|| hɑstɑ̜́ː 
|hostkonnai
|koskon|| ʦi’iːn || tɬʰeːtuːʃʊ́ || *
|-
| '7' ||  diqʼalt’e
|takálte
|uttshatalte|| xohkʲʼidi 
|laʔsgwód
|ʂʧeːtʼe|| tsotsʼid 
|hosteedai
|kossetpi|| la’diʦ’iːn || tʌχʔʌtuːʃʊ́ || *
|-
| '8' || q’ədinc’e 
|ɬketeñgê
|naketlakul|| kʲeːnim 
|djiʔt’syéd
|laːniːʂʌtnaːtʰa|| tseːbíː 
|hahpi
|tsapi|| q’adiʦ’iːn || nʌsʼkʔʌtuːʃʊ́ || *
|-
| '9' ||  ɬq’əjc’e
|iɬo hulerh
|entɬah lakul|| miqʼostawi 
|
|ɬaʔtwi|| nɑ́hɑ́stʼéí 
|'nghostai
|nusti|| guʦ’dæ: || kuːʃʊ́q || *kuʦ’-
|-
| '10' || wənize 
|lanezi/
hwonizye
| || minɬaŋ 
|nisiyaʔn
|neːsan|| neːznɑ́ː 
|gonaihannai
|koneznan|| dAɢa:q’ || ʧɪnkaːt || *
|}

 Urrutiko ahaidetzak 
2008an proposatu zen na-dene hizkuntzek eta yeniseiar hizkuntzak elkartu daitezkeela, dené-yeniseiar familiaren barruan. 2014ko ikerketa batean aipatzen da bi hizkuntza talde horien sorlekua Beringia izan litekeela.

 Euskararekin lotura proposatua 
Bada beste teoria bat,  gaur egungo hizkuntzalaritzak oinarririk gabetzat jotzen duena, Dene-kaukasoar hizkuntza. Super-familia linguistiko bat litzateke hartuko lituzkeenak: sino-tibetar hizkuntzak, ipar kaukasoar hizkuntzak, na-dene, yeniseiera, euskara (eta haren balizko ahaide desagertuak) eta buruxaski hizkuntza. Mintzaira hauek proto-hizkuntza batetik hasiko ziren bereizten duela 9.000 urte inguru. Teoriak dituen zailtasun eta koherentzia ezen inguruan mintzatu da Joseba Lakarra.

Na-dene eta yeniseieraren arteko harremanak harrera ona izan badu ere, beste hizkuntzen arteko loturak oso zalantzazkoak dira.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Hizkuntza familiak