Monoceros

Monoceros edo AdarbakarraEuskaltzaindiaren 173. arauak honako hau gomendatzen du: "Euskaraz, konstelazioen izenak adierazteko, komeni da nazioarteko formak —latinezko grafia— erabiltzea, hainbat komeniago testuak zenbat eta teknikoago edo jasoago izan. Nolanahi ere, latinezko izenen itzulpenak edo egokitzapenak ere —azalpen-izenak— erabil daitezke, bigarren mailan, testu didaktikoetan edo azalpen gisa". —— ipar hemisferioko neguko zeruko konstelazio bat da. Mendebaldean Orionekin muga egiten du, Canis Majorrekin hegoaldean, Geminirekin iparraldean eta Hydrarekin ekialdean. Canis Minor, Lepus eta Puppis dira bere beste konstelazio mugakideak.

 Ezaugarri nabarmenak 
β Monocerotis teleskopio txiki batekin ikus daitekeen izar anizkoitz bat da. William Herschelek aurkitu zuen bere anizkoiztasuna 1781ean eta "zeruko ikuspegirik ederrenetako bat" bezala deskribatu zuen. Konstelazio honetako izar aldakorren artean R Monocerotis aipatu behar da, nebulosa baten barnean dagoen T Tauri izarra, baita V838 Monocerotis ere, non, 2002an bere jatorria ondo ezagutzen ez den eztanda bat behatu zen.

Konstelazio honetako izarren artean, bakarrak baino ez du izen propioa, Plasketten izarra, izar masibo bat.

Canis Majorrekin duen mugatik gertu M50 kumulu irekia dago, gugandik 3000 argi urteko distantziara.

Konstelazioak interes handiko hainbat aldagai ditu. Horrela, S Monocerotis (15 Monocerotis) bi izar oso beroz osatutako sistema bitar masiboa da —O7V eta O9.5V espektral motakoak— 25 urteko orbita-periodoarekin15 Monocerotis (Stars, Jim Kaler). Zentzu horretan, Plaskett-en izarra (HD 47129) deritzona ezagutzen den sistema bitar masiboenetako bat da, eta osagaietako bakoitza 50 eguzki-masatik hurbil dagoen masara irits daitekePlaskett's Star (HR 2422 Monocerotis) (Stars, Jim Kaler). R Monocerotis T Tauri izar masibo baina oso gaztea ere bada, NGC 2261 igorpen eta islapen nebulosa mistoaren amaieran kokatuta dagoena, "Hubble Nebulosa Aldakorra" izenez ere ezaguna. Era berean, V700 Monocerotis (MWC 147) Herbig Be izar gazte bat da, oraindik sekuentzia nagusian sartu ez dena eta akreztatze fasean dagoena. Beste aldetik, V838 Monocerotis supererraldoi gorri bat da, zeinak, 2002an, jatorria oso ezaguna ez den leherketa handi bat jasan zuen.

Monocerosek eguzkiz kanpoko planetak dituzten hainbat izar ditu: HD 52265 —Citalá izenekoa—Approved names (IAU) G0V motako nano horia da, Jupiter baino masa bera edo handiagoa duen planeta duena, eta HD 46375, berriz, bitarra da, zeinaren osagai nagusiaren inguruan mugitzen den planeta batek 72,6 orduero  osatzen duen bere orbita.

Canis Major-eko mugatik gertu, M50 kumulu irekia  dago, 1772an Charles Messier-ek aurkitu zuena, nahiz eta ziurrenik Giovanni Cassini astronomo italiarrak lehenago behatu zuenMessier 50 (SEDS.org). Lurretik 2900 argi urtera dago. NGC 2232 B2V motako 10 Monocerotis izarrean zentratutako beste kumulu ireki distiratsu bat da10 Mon -- Variable Star of beta Cep type (SIMBAD). Gould-en gerrikoan dago, 1060 argi-urteko distantziara.

Arroseta Nebulosa —NGC izendapen ezberdinekin, hala nola 2237, 2238, 2239 eta 2246— HII eskualde handi eta esferikoa da. NGC 2244 (Caldwell 50) kumulu irekia estuki lotuta dago nebulosa horrekin, inguruko gasetik sortu baitzen duela milioi urte gutxi batzuk. Bere bi izar nagusiak O mota espektralekoak dira.
eskuinera|thumb|240x240px| Hubble teleskopioarekin lortutako Laukizuzen Gorriaren Nebulosaren irudia
NGC 2264 izendapenak bi objektu ezberdin biltzen ditu: Gabonetako Zuhaitz Kluster izenez ezagutzen den multzo irekia eta Kono Nebulosa. Nebulosa zazpi argi-urteko luzera du, eta 2.500 argi-urtera dago. NGC 2264 barruan, beste bi objektu, elur-maluta-multzoa eta azeri-larruaren nebulosa, barne hartzen diraMonoceros (Constellation Guide).

Monocerosen baitan kokatuta ere, NGC 2346 Tximeleta Nebulosa bezala ezagutzen den nebulosa planetarioa dago. Bere erdigunean, izar bitar bat dago, zeinaren orbita-periodoa 16,00 ± 0,03 egunekoa den. Era berean, Nebulosa Laukizuzen Gorria (bere forma ezaugarriengatik eta Lurretik duen itxurazko koloreagatik) izendatutako protonebulosa planetarioa da. 1973an aurkitua, bere erdian, HD 44179 izarra dago, bitarra ere. Guregandik 2.300 argi urtera dago, gutxi gorabehera.

 Izar nagusiak 
260px|thumb|eskuinera|V838 Monocerotisen eta bere argi oihartzunaren irudia, Hubble espazio teleskopioak hartua 2002ko abenduak 17an (NASA/ESA).
 α Monocerotis (Lucida / Ctesias), 3,93ko magnitudekoa, 144 argi-urtera dagoen izar erraldoi hori-laranja.
 β Monocerotis (Cerastes), 4,7, 5,2 eta 6,1 magnitudeko hiru izar zuri-urdinskak osatutako izar sistema hirukoitz txundigarria, Izarrak teleskopio txiki batekin ikus daitezke.
 γ Monocerotis (Tempestris), 3,98 magnitudekoa, hau ere erraldoi laranja, baina α Monocerotis baino urrunago dagoena.
 δ Monocerotis (Kardegan), sekuentzia nagusiko izar zuria de 4,15 magnitudekoa.
 ε Monocerotis, izar bitarra. Bere osagaiak, 4,41 eta 6,60 magnitudekoak, elkarrengandik 12,1 arku segundura daude.
 ζ Monocerotis, 4,37 magnitudeko supererraldoi horia.
 3 Monocerotis, izar bitarra. Bere osagai nagusia 4,98 magnitudeko erraldoi urdin
bat da.
 13 Monocerotis, urruneko supererraldoi zuria, gure eguzkia baino 10.800 aldiz argitsuagoa.
 19 Monocerotis, 4,99 magnitudeko Beta Cephei izar aldakorra, V637 Monocerotis ere deitua.
 20 Monocerotis, 4,92 magnitudeko erraldoi laranja.
 25 Monocerotis, 5,14 magnitudeko erraldoi zuri-horia.
 27 Monocerotis, 4,94 magnitudeko erraldoi laranja.
 28 Monocerotis (V645 Monocerotis), 4,69 magnitudeko erraldoi laranja; FK Comae Berenices izar aldakorra.
 R Monocerotis, materia laino baten barnean dagoen izar aldakorra, NGC 2261 nebulosaren hego muturrean dagoena.
 S Monocerotis (15 Monocerotis), NGC 2264ren zati den urruneko izar urdina.
 T Monocerotis, Bere dizdira 27 eguneko zikloak 5,58 eta 6,62 artean aldatzen den zefeida izar aldakorra.
 U Monocerotis, RV Tauri izar aldakorra. Bere dizdira 6,1 eta 8,8 magnitude artean aldatzen da.
 W Monocerotis, 9,95eko bataz besteko magnitudeko karbonozko izarra; izar aldakor erdierregularra da.
 RV Monocerotis, aldakor erdierregularra, baita karbonozko izarra ere.
 DD Monocerotis, izar bitar itzaltzailea, 11,1 magnitudekoa.
 V700 Monocerotis (MWC 147), Herbig Ae/Be izar gaztea, 500.000 urteko adina duena.
 V715 Monocerotis, 6,15 magnitudeko erraldoi argitsu urdina.
 V789 Monocerotis, aktibitate kromosferiko bizia duten bi nano laranjak osatutako izar bitarra.
 V838 Monocerotis, 2002an eztanda egin zuen izarra, 20.000 argi urteko distantziara dagoena.
 Plasketten izarra (HR 2422), ezagutzen den izar bitarrik masiboenetako bat.
 HD 45652, planeta sistema bat duen 8,13 magnitudeko izarra.
 HD 46375, Jupiter bero motako exoplaneta bat duen izar azpierraldoi laranja.
 HD 50064, Asko aztertu gabeko izar hipererraldoi urdina.
 HD 52265, nano horia, eguzki analogoa. Bere inguruan gasezko erraldoi bat aurkitu da.
 Ross 614 (V577 Monocerotis), nano gorria, gure eguzki sistematik gertu dagoena.
 Gliese 250, 28,4 argi urteko distantziara dagoen izar bitarra, nano laranja batek eta nano gorri batek osatua.

 Zeru sakoneko objektuak 
260px|thumb|eskuinera|NGC 2264 (Kono Nebulosa).
 M50 kumulu irekia, 3000 argi urteko distantziara
 NGC 2232, NGC 2343, NGC 2353 eta NGC 2506, hauek ere kumulu irekiak.
 Roseta Nebulosa (NGC 2237-9,46), nebulosa difuso bat, NGC 2244 kumulu irekiaren ondoan. Bere izarrak nebulosaren materialetik abiatuta sortu dira.
 Gabonetako Zuhaitz Kumulua eta Kono Nebulosa (NGC 2264). Bi objektuak elkartuta daude eta 2600 argi urteko distantziara daude.
 NGC 2346, tximeleta formako nebulosa planetarioa.

 Historia 
Monoceros konstelazio moderno bat da. Bere izena Petrus Plancius herbeheretar astronomo eta teologoari ematen zaio 1613an eta Jakob Bartschek Adarbakar bezala erregistratu zuen 1624ko bere izar kartan. Alabaina, Heinrich Wilhelm Olbersek eta Ludwig Idelerrek konstelazioa askoz antzinagokoa dela diote, "Bikietatik eta Karramarrotik hegoalderako bigarren zaldia" bezala agertuz 1564ko idazkietan, eta Joseph Scaligerrek antzinako Pertsiako esfera baten aurkitu izana aipatzen du.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Monoceros konstelazioa