1936ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa

1936ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa Pablo Jose Aristorena: Nafarroako bertsolaritza Aita Onaindia: Gure bertsolariak Joseba Zubimendi: Bertsolari guduak 1935-36 Nafarroako Bertsolari Txapelketaren 1. edizioa izan zen, Euskaltzaleak elkarteak eta Elizondoko Euzko-etxeak antolaturik. Bertan 10 bertsolarik hartu zuten parte. Saio bakarreko txapelketa izan zen eta 1936ko urtarrilaren 12an ospatu zen Elizondoko Antxitonea Trinketean. Baita ere, 1936ko Bertsolari Txapelketaren finalerako (Donostian jokatu zen 1936ko urtarrilaren 19an) hiru kanporaketetako bat izan zen, Tolosan eta Azpeitian jokatu ziren kanporaketekin batera.

Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"k jantzi zuen txapela.

 Egitaraua 
Lehiaketa berez arratsaldez jokatu zen, eta lehenbizi bertsolariak eta antolakuntzakoak Elizondoko Euzko-etxera joan ziren bazkaltzera. Han, Azpeitiako kanporaketan gertatu zen moduan, bertan zeuden batzuk bertsotan aritu ziren Basarri bertsolariak eta Teodoro Hernandorena politikari abertzaleak gidatuta. Abesti abertzaleak eta euskal abesti folklorikoak ere abestu zituzten. Gerora Aitzolek Ipar eta Hego Euskal Herriko euskaldunen arteko ahaidetasuna, foruak eta euskara ardatz izan zituen hitzaldi bat egin zuen. Aitzolen ostean Andre Ospital baxenafarrak ere hitz batzuk esan zituen bertan.

Lehiaketa hasi baino lehen, jada Antxitonea trinketan, Aitzolek bigarren hitzaldi bat egin zuen, Elizondoko 1879ko lore-jokoak eta bertan parte hartu zutenak goratuz. Aitzolek bigarren hitzaldi honetan Nafarroako bertsolariek egindako aurrerapena ere goratu zuen.

Aingeru Irigaraik esandakoaren arabera, Euzko Etxean eta Antxitonean "ez zan aipatu politikarik", "an etxen banderarik, ez oyurik, ez deus euskaldun bakar bat min zezakeenik", soilik euskararen aldeko oihuak zian ziren. Bere arabera, egun hartakoa "abertzaleek egiña festa, baño euskaldun guztien atsegiñerako" izan zen.

Lehiaketa bukatuta, sari-banaketa Euzko-etxean egin zen, eta esker-kopla bana abestu zuen bertsolari bakoitzak. Sariak banatu ostean 1935ean txapeldunorde izan zen eta berriki hil zen Matxin Irabola bertsolari lapurtarraren aldeko bertso batzuk abestu zituzten bertaratutakoek, euren artean, Basarrik.

 Zaleen erantzuna 
Kanporaketa honetara, elizondoarrak eta baztandarrak, eta bestelako nafarrak agertzeaz gain; Donostiatik autobus bat antolatu zuten bertara joateko; hau bertso-txapelketa ekitaldi masazko bihurtzen hasia zenaren adierazle dugu (antza denez, Donostiatik autobus bat baino gehiago betetzea zen halako asmoa, El Díak egunean zekarren albistean pluralean aipatzen ditu -"autocares"-, eta bezperan jarritako oharrean bi autobus betetzekoak zirela dio). 

Aingeru Irigarai idazleak, La Voz de Navarran halako ekitaldiek euskararen bultzadarako zuten garrantzia azpimarratu zuen eta Nafarroan euskara azkartzeko halako bete ekitaldi batzuk "Bost-errietan edo Lekunberrin edo beste nonbait" egiteko komenientzia aipatu zuen. 

 Parte-hartzaileak 

 Bertsolariak 
 Mixel Dargaitz
 Patxi Elorga
 Joanes Harriet "Premundo"
 Joanes Ibarra
 Pedro Ibarra
 Ximon Ibarra "Zubikoa"
 Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"
 Martzel Larrosa
 Jose Mari Mutuberria
 Beltran Sahargun
Joseba Zubimendik hasiera batean ez du jartzen Pedro Ibarraren izena, baina gero gehitzen du, ofiziokako proba deskribatzerakoan. Jesus Mari Etxezarreta "Izazpiren" hipotesia da Pedro Ibarra berez ez zela lehiakidea, baina ofizioka egiteko, bikoteren bat osatzeko deitu zutela.

Tolosako eta Azpeitiko kanporaketetan gertatu bezala, izena eman zuten bertsolari batzuk ez ziren bertaratu, eta beste batzuek parte-hartzea momentuan bertan jakinarazi zuten. La Voz de Navarrak egun batzuk lehenago, ostiralean (urtarrilaren 10ean), zein bezperan, larunbatean (urtarrilaren 11n), zein egunean bertan (urtarrilaren 12an) atera zituen oharretan, parte hartu zutenenetatik soilik Dargaitz, Joanes Ibarra, Simon Ibarra eta Mutuberria aipatzen zituzten; eta hauekin batera parte hartu ez zuten Pedro Graziarena "Kaxkagorri" eta Piarres Erramuzpe ere aipatzen zituzten. Osatzeko, "Aldudeko bi gazte", izenik gabe ere arituko zirela esaten zuten (suposa dezakegu, Joanes Harriet eta Beltran Sahargun izan zitezkeelaBai Joseba Zubimendiren (Bertsolari guduak (1935-1936)) zein Jesus Mari Etxezarreta Izazpiren (Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak, 80. or.) arabera, Joanes Harriet zen alduidarra, Beltran Sahargun bankar moduan ezartzen zuelarik (Iriarte Berjinanto eta Martzel Larrosa moduan). Baita ere, El Díaren kronikak ("Joanes Iriarte, bertsolari del otro lado del Pirineo, triunfa en la eliminatoria de Elizondo" in El Día, 1936-I-14, 12. or.). Aingeru Irigaraik, La Voz de Navarraren kronikak alderantziz dio: Sahargun alduidarra eta Harriet Bankarra zela ("Bertsolarien gudu aldiak" in La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.), eta berdin errepikatu zuen egun batzuk geroago El Pueblo Vascon erreproduzitu zuen kronikan ("Nafarroa-ko Bersolarien arteko neurketa" in El Pueblo Vasco, 1936-I-16, 6. or.).). El Díak eta El Pueblo Vascok zerrenda honez gain, Mixel Monako "Illagorri" urepeldarraren izena ere iragarri zuten. Bezperan, Diario de Navarrak esan zuen "bederatzi parte-hartzaile" izango zireña (beraz, izan zirenak baino bat gutxiago), baina ez zuen hauen izenik eman.

 Gai-jartzailea 
 Joseba ZubimendiNahiz eta berak, Zubimendik, txapelketaren inguruan idatzi zuen liburuan gai-jartzailea nor izan zen ez aipatu (Bertsolari guduak (1935-1936)) eta ez-aipatze horrek gai-jartzaileari buruzkoa urteetan ilundu, garaiko kronikek diote Zubimendi bera izan zela gai jartzailea. Hala deskribatzen du hurrengo egunean Donostiako El Día egunkariak ateratako erreportaiak (El Día, 1936-I-14, 12. or.). Aingeru Irigaraik, La Voz de Navarrarentzat idatzi zuen kronikan, epaimahaikideak zerrendatzerakoan Zubimendi "olerkari ere" izan zela diosku, Zubimendi ekitaldi honetan bertsotan aritu ez zenez "olerkari" horrek "gai-jartzaile" esan nahi duela uste ahal dugu (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.; kronika hau Donostiako El Pueblo Vascon erreproduzitu zen egun batzuk geroago -El Pueblo Vasco, 1936-I-16, 6. or.-). Aste bat geroago La Voz de Navarran agertutako berrian argi azaltzen zaigu Zubimendi gai-jartzaile moduan (La Voz de Navarra, 1936-I-19, 7. or.).

 Epaileak 
Lau epaileren izenak ezagunak dira iturri gehienen araberaLau hauen izenak agertzen dira lehiaketa honetaz aritu izan diren liburuetan, adibidez Joseba Zubimendiren Bertsolari guduak (1935-1936) liburuan, txapelketaren antolatzaile zen erakunde Euskaltzaleakek ateratakoan, eta baita ere Jesus Maria Etxezarreta Izazpiren Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak liburuan.

Baita ere orduko kronika gehienetan, bai Donostiako El Díak lehiaketari buruz egin zuen kronikan (El Día, 1936-I-14, 12. or.) eta baita ere Aingeru Irigaraik La Voz de Navarrarentzat egin zuen kronikan (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.).

El Díak, lehiaketaren bezperan atera zuen kronikan, Aitzol, Basarri eta Zubimendi aipatzen ditu epaile moduan, baina ez Zubiri (El Día, 1936-I-11, 1. or.). Hala ere, kronika gehienek Zubiri "Manezaundi" ere epaileen artean sartzen dutenez, ziurtzat eman dezakegu hau ere epailea izan zela.:
 Jose Ariztimuño "Aitzol"
 Iñaki Eizmendi "Basarri"
 Joseba Zubimendi
 Enrike Zubiri "Manezaundi"
Beste bi epailerekin ordea, iturri ezberdinak zalantzan daude:

 Pablo Fermin Irigarai "Larreko" edo Aingeru Irigarai "Irularr"Iturri gehienek Fermin Irigarai "Larreko" epaimahaian egon zela diote. hala diote txapelketa hauei buruz 1936an Joseba Zubimendik atera zuen liburuak (Bertsolari guduak (1935-1936)) eta baita bere ildotik Jesus Maria Etxezarreta Izazpiren liburuak (Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak). Baita egunaren bezperan Donostiako El Día egunkariak atera zuen berrian (El Día, 1936-I-11, 1. or.), eta baita ere lehiaketari buruzko kronikan (El Día, 1936-I-14, 12. or.).

Hala ere, Aingeru Irigarai "Irularr" berak, La Voz de Navarra egunkarian idatzi zuen kronikan idatzi zuen bera izan zela epaimahaian, aitaren aipamenik egiten ez duela (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.). Kronika hori Donostiako El Pueblo Vascon erreproduzitu zuen egun batzuk beranduago (El Pueblo Vasco, 1936-I-16, 6. or.).

Nahiz eta iturri gehienek Fermin Irigarai aipatu, zaila iruditzen zaigu Aingeru Irigaraik halako afera batean bere lumatik gezurra esatea eta aita zokoratzea. Beraz, momentuz, hau zalantzan utziko dugu.
 Detxepare, Ospital edo KarrikaburuSeigarren epaile honen inguruan, garaiko iturriak oso aldrebesak dira. Joseba Zubimendik (Bertsolari guduak (1935-1936)) bere liburuan "Baxenafarroako ordezkari moduan" Jean Detxepare izan zela aipatzen du eta horri segitzen dio Izazpik (Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak). 

Hala ere, El Díaren kronikak Nafarroa Behereko "ordezkari" moduan Dospital ezartzen du, ez du Detxepare aipatzen (El Día, 1936-I-14, 12. or.).

Bestetik, hirugarren izena, Karrikaburu baztandarrarena, Aingeru Irigaraik eman zuen La Voz de Navarrarentzat idatzi zuen kronikan (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.). Bezperan, El Díak ateratako albistean ere Karrikabururen izena ageri da epaile moduan (El Día, 1936-I-11, 1. or.). Bi berri hauek ez dute aurretik aipatutako biak (Dospital eta Detxepare) aipatzen.

Beraz, iturrien arteko bertsio-ezberdintasunak direla eta, zaila da seigarren epailea zein izan zen zehaztea.

 Probak eta puntuaketa 
1935eko Txapelketan, eta Tolosako eta Azpeitiko kanporaketetan bezala, lau proba egin behar izan zituzten bertsolariek.

1-Banaka gai libreak

2-Banaka gaia emanda: "Euskaldunen arteko maitasuna eta euskara"

3-Banaka puntua emanda

4-Ofizioka

 Dargaitz laborari eta Simon Ibarra ehiztari
 Joanes Ibarra ardozale eta Pedro Ibarra uraren zale
 Joanes Harriet ezkondu eta Juan Felix (Joanes) Iriarte ezkongabe
 Arrosa errotari eta Sahargun artzain
 Elorga hargin eta Mutuberria zurgin

 Sailkapena 

 Postua  BertsolariaSaria 1.  Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"60 pezeta 2.  Jose Mari Mutuberria40 pezeta 3.  Joanes Harriet "Premundo"25 pezeta 4.  Mixel Dargaitz15 pezeta
Egunkari gehienen kronikek (El Día, La Voz de Navarra, El Pueblo Vasco, Diario de Navarra) saridunak aipatu zituzten, baina ez bakoitzaren saria (bezperan, okerbidez, Diario de Navarrak esan zuen "hiru sari, 60 pezetako bat, 40 pezetako beste bat eta 20 pezetako beste bat" izango zirela). Joseba Zubimendiren arabera beste guztiei ere "aal zana" eman zitzaien, "10-15 pezeta" izan zirela dio Aingeru Irigaraik La Voz de Navarran eta El Pueblo Vascon. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nafarroako Bertsolari Txapelketak
Kategoria:1936 Euskal Herrian