Bandoneon

BandoneonaElhuyar Hiztegia haize instrumentua da, eskusoinuaren antzekoa. Kontzertinaren familiakoa da, Alemanian sortua baina Argentinan tangoak jotzeko erabiliz popularizatu zena.

 Hedapen gografikoa 
Argentinako tangoak jotzeko erabiltzen da batez ere, eta bertako musika tresna garrantzizkoena da. Tango jotzaileek fueye ("hauspoa") esaten diote, "y"-a ixa-ren hotsarekin ahoskatuz.

Balkanetako herri musikan ere erabiltzen da.

 Deskribapena 
Eskuineko eskurako, hogeita zortzi tekla ditu, eta ezkerreko eskurako, hogeita hiru. Hauspoaren heldulekuak karratuak dira, botoidunak, eta diatonikoa zein kromatikoa izan daiteke.Euskalterm: [Musika Hiztegia] [2011] 

 Teknika 
Esku biekin heltzen zaio bandoneonari eta hauspoa zabaldu eta itxi egiten da haizearen fluxua eragiteko. Ezker eskuaren botoiek nota baxuak jotzen dituzte eta eskuin eskuaren botoiek nota altuak.

 Historia 
220px|thumb|Heinrich Band alemaniarra.
Carl Friedrich Uhlig eta Carl Zimmermann alemaniarrek diseinatu zuten eta Heinrich Band saltzaileak komertzializatu zuen 1850ean. Hark bere izena eman zion eta Bandonion bihurtu zen.

1900 aldera Buenos Airesera iritsitako marinel eta inmigranteek eraman zuten eta handik Argentinako beste probintzia batzutara hedatuz joan zen. Rio de la Plata itsasadarra ere zeharkatu zuen eta Uruguain "milongak" eta "bals kriolloak" jotzeko ere erabili zen. 1910. urterako Alemanian ekoizten ziren bandoneon guztiak Argentinara eta Uruguaira esportatzen ziren, 1930an esate baterako Argentinara 25.000 bandoneon bidali ziren itsasontziz. Alemaniarako kontzertinak egiten zituzten espresa horiek.

Argentinan espainierazko hizkera emanez bandoneón izatera pasa zen.

1928an konposaturiko tango batek "haur adoptatu" gisa tratatzen du bandoneona:
 Acordeón arrabalero,
 viejo fueye desinflado,
 te encontré como a un pebete,
 que la madre abandonó.
Bandoneona deagertzen ari den musika tresna da. Alemanian bandoneonak egiten zituzten lantegiak XX. mendearen bigarren erdialdean itxi ziren eta musika tresnek 200 urte ere iraun dezaketen arren erabilerarekin gehienak egoera kaskarrean daude. 

2014an Lanúseko Unibertsitate Nazionalak bandoneoi merke bat garatzeko proiektua abiatu zuen, prezioa herenera jaisteko asmoarekin.

 Musikari ezagunak 

 Aníbal Troilo (1914-1975)
 Astor Piazzolla (1921-1992)

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Soinueneako fitxa

Kategoria:Akordeoia
Kategoria:Tangoa
Kategoria:Alemaniako asmakizunak
Kategoria:Argentinako musika tresnak
Kategoria:Uruguaiko musika tresnak