Hiperbaton

Hiperbatona figura erretoriko bat da, esaldi batean hitzen ordena logikoa aldatuz lortzen dena. Prozedura zehatz edo generikoari hiperbasis deritzo. Erdi Aroko prosan, batez ere amaiera aldera, latinezko prosan, erruz erabili zen. Literatura barrokoan oso ohiko baliabidea izan zen.

 Etimologia 
Greziera klasikotik hainbat hizkuntzatara zuzenean eraman den kultur hitza da. Jatorrizko ὑπέρβατον (hyperbaton) "hurrenkera aldaketa", "leku-aldaketa" izen-elkarteez euskaratu daiteke. Latinezko ordaina ere erabili izan da erretorika eta literatura eskuliburuetan: inversio.
 Formak 
Lau hiperbaton mota bereizten dira:

 Tesia, bi elementu konposatuen artean hitz bat txertatzean datza.
 Parentesia, esaldi batean interjekzio edo esaldi bat beste intonazio batekin txertatzean datza.
 Anastrofea. Elkarren ondoan egon behar zuten esaldiko bi elementuen leku-aldaketa.
 Histerologia, hitzen ordena aldatzean datza; lehenengo esaten da geroago joan behar zena.

 Adibideak 
Oro har, batere ohikoak ez diren joskera aldaketak hiperbatontzat har daitezke. 

Lirikan oso ohikoa izan da beti baliabide estilistiko hau. Barroko garaian maiz erabili izan zen figura erretoriko hau. Oihenartek, esate baterako, baditu horrelakoak neurtitzetan nahiz atsotitzetan:

Prosan ere adibideak nahiko erraz topa daitezke. Jean Etxeparek, esaterako, berdintasunezko konparazioetan, bezain eta bezainbaten ondoren adjektiboa jarri beharrean, gramatikan ohikoa den legez, lekuz aldatzen du, aurrerago edo atzerago jarriz:

Adibide honetan ironia ere badago, hiperbatonaz gain:

Koblakari eta bertsolarien ohiko errekurtsoa da. Esate baterako, Jose Maria Iparragirreren Zibilak esan naute abestian aditz laguntzailea lekuz aldatuta, ezkerretara aurreratuta:

Euskaraz ez da batere ohikoa aditza ezkerretara aurreratzea, hiperbatontzat, histerologiatzat, jotzen dira honelakoak:

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Euskaltzaindia, Literatura Terminoen Hiztegia: "Hiperbaton".

Kategoria:Figura erretorikoak