Chikungunya

Chikungunya, baita ere Chikunguña, (makonderazko hitza, euskaraz "makotzen duena") chikungunya birusak sortutako infekzioa da. Kutsatu eta bizpalau egun pasa ondoren sukar handia sortzen du, baita asteak edo hilabeteak irauten duen artralgia ere. Heriotza-tasa txikia du, 1/1000 baino txikiagoa.

Gaitza ez da zuzenean gizakien artean transmititzen; hala ere, badira salbuespenak. Ohikoena eltxo tigrearen bidez zabaltzea da, hau da, intsektu horren ziztaden bitartez.https://orain.eus/eu/aktualitatea/gizartea/2025/08/01/chikungunya-tigre-eltxoaren-gaixotasuna-saihesteko-gakoak-eta-aholkuak

 Etimologia 
Chikungunya hitza ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza den  makondera jatorrikoa da eta "gizaki bihurriaren gaixotasuna" esan nahi du. Arrazoia gaixotasunak artikulazioetako min handia eragiten duelako eta pertsonari bihurritzera bultzatzen baitu.

 Epidemiologia 
Birus hau 1952an detektatu zen lehen aldiz Tanzanian, eta W. H. R. Lumsdenek deskribatu zuen, 1955ean Marion Robinson epidemiologoaren taldeko laguntzaileetako batek. Chikungunyaren birusak harreman estua du o’nyong’nyong birusarekin.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/003592035590081X

 Trasmisioa 
Aedes aegypti eta Aedes albopictus eltxoek kutsatutako pertsona baten odola hartuz lortzen dute birusa. Ez dakigu eltxoa berehala kutsatzen den edo bere gorputzean eboluzio-faserik dagoen. Birusa animalia espezie basatietan aurkitzen da, tximu mota jakin bat bezala, baita etxeko animalietan ere. Eltxoen ziztaden bidez transmititzen da. Ez da pertsonatik pertsonara transmititzen; birusak bektore bat behar du, «garraiobide bat», eltxoa, alegia.

 Sintomak 
Sintomek paludismo- edo denge-krisi baten antza dute, baina chikungunya sukarrak ez du zerikusirik gaixotasun horiekin.

Sintomak, gehienetan, eltxo infektatu baten ziztada gertatu eta 4 eta 7 egun bitartean agertzen dira. Diagnostikoa sintoma klinikoetan eta birusa zirkulatzen ari den guneetara bidaiatzeko aurrekarian oinarritzen da. Laborategiko proben bidez baieztatu daiteke, sintomen eboluzio-denboraren arabera. Sintoma ohikoenak honako hauek dira:

 Bat-bateko sukar altua, 40° baino gehiago batzutan.
 Ondoren, eritema.
 Min zorrotza, batez ere esku eta oinetako giltzaduretan.
 Giharretako mina.
 Buruko mina.
 Azaleko erupzioa.
 Nekea eta ondoez orokorra.

Gaixo gehienak astebetean errekuperatzen diren arren, artikulazioetako minak hilabeteak iraun ditzake. 

 Gaixotasunaren prozesua 
Gaixotasuna kasu gehienetan autolimitatzen da, eta % 0,4ko hilkortasuna du urtebetetik beherakoetan. Patologia konkomitanteak dituzten adinekoen kasuan ere gora egiten du. 
Gizakiaren gaixotasunaren inkubazioak lau eta zazpi egun bitartean irauten du. Gizakien arteko zuzeneko transmisioa ez dago frogatuta. Hala ere, amatik umekirako transmisioa umetokiaren barruan egon liteke. Chikungunya sukarrak lesio neurologiko larriak eta hilgarriak eragin ditzake umekian.

Seminars in Arthritis and Rheumatism aldizkarian argitaratutako ikerketa baten arabera, gaixotasunaren fase akutua garatzen duten pertsonen % 10-12k ondorio artikularrak izan ditzakete; horien artean, artritis kronikoa.https://web.archive.org/web/20150402090705/http://www.noticiasrcn.com/nacional-pais/el-10-pacientes-chikunguna-pueden-sufrir-artritis-cronica-viceministro-salud

 Tratamendua 
Ez dago  berariazko tratamendu antibiralik. Chikungunyaren aurkako txertoa badago, AEBko FDAk 2023ko azaroan onartu zuena (Ixchiq edo VLA1553 deitua). Txertoa Valneva lantegi frantsesak egin zuen, baina ez da chikungunyarentzat sendabiderik ezagutzen. Sintomak baino ezin dira tratatu; besteak beste, artikulazioetako mina eta sukarra. Gaixotasunaren artatzea sintomak arintzean oinarritzen da. Gomendio hauek jaso dira:

 Atsedena.
 Deshidratazioa prebenitzeko likidoak behar bezala hartzea.
 Sendagai antipiretikoak eta analgesikoak erabiltzea, hala nola parazetamola, sukarra eta mina murrizteko. Ez da gomendatzen aspirina edo beste antiinflamatorio ez esteroideoak (AINEs) erabiltzea, odol-jario arriskua dagoelako. 

Saihestu auto-medikazioa eta jarraitu gaixotasuna erabiltzeko mediku-jarraibideak.

 Prebentzioa 
 DEET, picaridina edo IR3535 duten intsektuen uxakariak erabiltzea.
 Leihoetan eta ateetan eltxo-sareak jartzea.
 Mahuka luzeko eta kolore argiko arroparen erabilera.
 Eltxo-haztegiak ezabatzea: ura pilatu dezaketen ontziak hustu, garbitu edo estaltzea, hala nola kuboak, loreontziak eta pneumatiko zaharrak.
 Intsektizidak erabiltzea eltxoaren presentzia identifikatu den guneetan.
 Urtebete baino gutxiagoko haurrak eta 64 urtetik gorakoak eta/edo gaixotasun kronikoak dituzten pertsonak bereziki zaurgarriak dira. 

 Euskal Herrian 
Euskal Herrian eltxo tigre espezie exotikoaren agerpenaren ondorioz azaldu zen. Lehenengo kutsadura autoktonoa Hendaian (Lapurdin) antzematu zen, 2025eko uztailan. Kasu berriak emateko probabilitate handia dago.https://www.diariovasco.com/gipuzkoa/casos-chikugunya-gipuzkoa-20250802213541-nt.html

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Wolbachia
 Zika sukar

 Kanpo estekak 
 "Chikungunya: tigre-eltxoaren gaixotasuna saihesteko gakoak eta aholkuak", Orain webgunean.
 Eusko Jaurlaritzaren "Chikungunya birusagatiko gaixotasunari buruzko informazioa".

Kategoria:Gaixotasun birikoak
Kategoria:2025 Euskal Herrian
Kategoria:Gaixotasun tropikalak
Kategoria:Intsektuek transmititutako gaixotasunak
Kategoria:Gaixotasun infekziosoak