Alpetar kakalardo adarluze

Alpetar kakalardo adarluzea edo alpetar adarluzea (Rosalia alpina) Cerambycidae familiako kakalardo saproxilikoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena.

 Deskribapena 
Kakalardo handia da, antenak kontutan hartu gabe 15-38 mm luze da. Burua, protoraxa eta elitroak belusatua eta urdin-grisaxkak dauzka. Elitroetan orban beltz batzuk izaten ditu, sei gehienetan, simetrikoki kokatuak. Pronotoan ere izaten du orban beltz bat eta arantxatxo bana ere badu pronotoaren bi aldeetan. Oso antena luzeak ditu (gorputza baino luzexeagoak emeetan, gorputza halako bi arretan), eraztun beltzez tartekatutako urdin-grisaxka kolorekoak. Adarretako segmentu arteak eta eraztun beltzetako batzuk ile-sortez estaliak daude, kolore eta testura beltz iletsua emanez, iletxoak ez dira begi hutsez ikusten, lupa edo ikusmena areagotzeko tresnekin bai ordea.

Bere gorputza 3 cm luze baino gehiago izanda, alpetar kakalardo adarluzea kakalardo adarluze guztien artean handienetakoa da. Arra emea baino txikiagoa da gorpuzkera aldetik baina adarrak gorputzarekiko proportzioan luzeagoak ditu, bere gorputzaren bikoitza izatera hel daitezkenak. Hanka handiak eta indartsuak ditu, zuhaitzetatik gora eta behera abileziaz eskalatzeko eta ibiltzeko balio dizkionak. 

Oso kakalardo deigarria da bere kolore kontraste biziagatik eta adar luzeengatik, beste kakalardo espezietatik bereiztea erraza da. Kasu oso arraroetan kakalardo hauek guztiz urdinak ala guztiz beltzak izan daitezke. Gure begietara deigarria egin arren, kakalardo honen kolorazioa kamuflaje egokia da bere habitatean, argi-ilunez beteriko basoetan, hori da bere urdin-gisaxka eta orban beltzen egitekoa hain zuzen ere, basopeko argi eta itzaletan nahastea. Zenbait ikerketek kamuflajeaz gain intsektu hauen kutikula-egituraren propietate termikoak ere aztertu dituzte, egiturak berak eta baita kolorazioak gorputzaren tenperaturan, eta beraz, termoregulazioan nolabaiteko eragina izan zezaketen aztertzeko.  

Espezie honen kakalardoak 2-3 urte bizi dira, bizi gehiena larba moduan ematen dute eta heldutan pare bat aste baino ez dira bizi.

 Taxonomia 
Alpetar kakalardo adarluzearen lehenengo deskribapen zientifikoa Linneok egina da, 1758-ko "Systema naturae" famatuaren 10. edizioan. Linneok hasiera batean Cerambyx alpinus izena ipini zion Suitzan deskubritutako kakalardo honi. Garai hartan Linneok 3 genero baino ez zituen deskribatzen kakalardo adarluzeen (Cerambycidae) familian; Necydalis, Leptura eta Cerambyx eta azken honetan sartzea erabaki zuen. Cerambyx alpinus izan zen erabakitako izena, alpinus hitz latinoak "alpetar", "alpe inguruetan bizi dena", "mendialdeko" edo "gailurretako" esan nahi du eta inguru horietan aurkitu izanari egiten dio erreferentzia, nahiz eta gaur egun jakin badakigun espezie honen banaketa eremua Alpe inguruetatik eta gailur inguruetatik haratagokoa ere badela. Hamarkada batzuk beranduago egingo ziren berrikuspenen ondorioz, Servillek izen zientifikoa aldatu eta 1833. urtean Rosalia alpina izena ipiniko zion, gaur egunera arte mantentzen dena. Espezie honen euskarazko izenak lehenagoko "alpinus" eta geroagoko "alpina" izen zientifikoari egiten dio erreferentzia.  

 Ekologia 
Alpetar adarluzeak basoaren ekosisteman paper garrantzitsua jokatzen du eta baso zahar zein helduen osasunaren bioadierazleak dira. Bere larbak usteltze bidean dagoen egur hilez elikatzen dira eta horrek egur hilak bere baitan mantentzen dituen mantenugaiak askatu eta berriro ere lurrera itzultzen laguntzen du. Animalia saproxilikoak eta deskonposatzaileak dira eta materia hilaren deskonposaketaren azeleratzaile apartak, batez ere enbor eta adar handi eta gogorrak desponposatzeko lanetan. Onddo, bakteria eta bestelako mikroartropodo deskonposatzaileen sarrera erraztu egiten dute, alpetar adarluzeen larba jatun eta indartsuen laguntzarik gabe hauek zailtasun handiagoak izango baitzituzten egurraren azal gogorran sartu eta deskonposatzen hasteko. Beraz, putreek edo saiek sarraskiak irekitzen eta garbiketa azkartzen duten modu berberan adarluze kakalardoek egur hiletan zuloak, arrakalak eta sarrerak irekitzen dituzte beste deskonposatzaileei lana erraztuz. Kakalardo hauek, beraz, mantenugai-zikloan eta materia organikoaren deskonposaketan paper garrantzitsua betetzen dute, lurra ongarrituz, aberastuz, landareen eta zuhaitz berrien garapena ahalbidetuz eta basoa bera osasuntsu mantenduz. 

 Bizi-zikloa 

Alpetar kakalardo adarluzearen bizi-zikloa 2 edo 3 urtetan osatzen da. Larbak egur hilaz elikatzen dira (zuhaitz hiletan edo atalen bat hila duen zuhaitz bizietan) eta oso gustuko dute pagoaren egurra, baina beste espezie batzuetaz ere elikatzen dira. Bigarren edo hirugarren urtearen udaberrian edo udaren hasieran larbak pupa estadiora heltzen dira eta ekain-uztaila bitartean sortu berri diren helduak atera egiten dira. Orduan helduak hegan egingo dute bikotea topatu eta ugaltzeko helburuarekin eta eme ernalduek arrautzak beste egur hil batzuetan ipiniko dituzte (enborren arrakala batean) bizi-zikloa berriro hasiz. Helduak bi astez bizi dira gehienez eta helburu bakarra ugaltzea dute. Helduak gehienbat ekaina eta abuztu bitartean ikusi ahal dira baina maiatza eta iraila bitartean ere ikusteko aukera egon badago. Helduak egunez mugitzen dira eta lore inguruetan aurki daitezke (polena jaten dutelako hala behar izatekotan), baina hildako enborretan eta egurretan ikustea askoz errazagoa da, beren funtzio nagusia estaltzea edo ugaltzea baita. 



Larbek egurretan zulo sakonak egiten dituzte hauetaz elikatzen diren bitartean, zulo horiek bere gotorlekuak izango dira hazte eta garatze-prozesuan, prozesu horretan handitzen joango dira 2 edo 3 urtez. Larbak bere azken etapan hibernatu eta negua pasa ondoren, udaberrian, pupa bihurtuko dira. Pupa etapa bukatzean helduak eta indibiduo erabat garatuak bihurtzen dira. Heldutan izango duten bizitza laburra (pare bat aste gehienez jota) bikotea bilatzeko eta ugaltzeko erabiliko dute, egunez hegan eginez eta mugituz. Noizean behin loreen polenaz elikatu daitezke energiak hartzeko, baina beti ere bikotearen bilaketa eta ugalketa lehenetsiz. Emea ernaldua dagoenean egur hilaren hautaketa egokia egingo du bertan arrautzak egurraren arrakaletan sartzeko, askotan esplotaziopeko egur pilak hautatzen dituzte, gerora egur esplotatzaileek hartuko dituztenak, bertan ipinitako arrautza guztientzat hondamendia suposatuz. Kakalardo espezie gehienetan bezala, 2 arrek eme baten presentzian elkar topo egiten badute haien artean borrokatuko dira emearekin kopulatzeko eskubidea irabazteko.



Zuhaitz zaharrez beteriko baso helduak oso garrantzitsuak dira espezie honentzat eta orokorrean biodibertsitate guztiarentzat, espezie askok hauen beharra baitute beren bizi-zikloa gauzatzeko. 

 Bizilekua 
Baso hostogalkorretan bizi da, askotan pagadietan, baina baita beste espezie batzuetan ere, hala nola xarma, lizar, sahats, intxaurrondo, Picea, udareondo eta Quercus) generoetan ere, itsas mailatik 2000 metroko garaieraraino. Euskal Herrian munduan lehen aldikoz gereziondo batean ere larbak topatuak izan dira. Baso zaharrak hobesten ditu. Baso horietan usteltzen ari diren zuhaitzetako enborretan garatzen dira larbak. 

Argi eta itzalak tartekatzen dituen basoak atsegin ditu baina ikerketa ezberdinen arabera, eguzki-izpi zuzenak ekiditzen ditu eta nahiago du itzalpean ibiltzea.

 Harrapariak 
Animalia hauek bere tamaina txikia dela eta harrapari ugari dituzte bere bizi-zikloaren fase guztietan; horien artean nagusiki hegazti ezberdinak (okilak maisuak dira enborren barruan dauden larbak ehizatzeko), muskerrak eta beste artropodo batzuk.

 Banaketa 
Hegoaldeko eta erdialdeko Europan banaturik dago, Kantauriar mendikatetik Kaukaso eta Uraletaraino. Euskal Herriko probintzia guztietan atzeman da,Iñaki Irazabalbeitia. Arroxali, Hernio-Gazumeko xomorro enblematikoa. Oilategitik aldizkaria, 2025. baita hiri inguruko eremu basotsu ondo kontserbatuetan ere, Gasteizko eraztun berdea horren adibide.

 Kontserbazioa 
IUCNren Zerrenda Gorrian espezie kalteberatzat hartua da. Bere bizilekuen galera dela-eta, Europar Batasuneko Habitaten zuzentarauak arriskuan dauden animalien zerrendan kokatu du. Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan interes berezikoen kategorian sartu zuten.

 Mehatxuak 
Alpetar kakalardo adarluzeak pairatzen duen mehatxurik handiena bere habitataren desagerpena eta zatiketa da. Kakalardo hauen bizileku egokiena baso zaharrak eta egur hilez beteriko ondo kontserbatutako basoak dira. Zuhaitz hil lodiak lehenesten ditu, gutxienez 25 cm-ko diametroa dutenak (50 cm-ko diametrotik gora daudenak hobetsiz). Tamaina hauek baso zaharrek bakarrik bermatzen dituzte, pagamotzak edo lepatutako pagoak bizileku egokiak ere badira enborren lodiera handia dela eta (paisai kultural honetako zuhaitzak zaharrak baitira, egur hil dexenterekin), baina paisai kultural hauen galerak eta baso natural zaharren existentzia ezak gainbehera larrian ipini dute kakalardo espezie hau. Beraz, baso natural zahar eta helduak ez izatea eta gaur egungo basogintza eta landaketen esplotazio praktika gogorrak; hala nola basoa "garbitzea" egur hila kenduz edo zuhaitzak osorik kentzea eta berriengatik (gazteengatik) ordezkatzea dira espezie honentzat mehatxurik handienak.  

 Kontserbazio neurriak 
Egur hila duten basoek egur hila ez dutenek baino biodibertsitate nabarmen handiagoa dute, eta biodibertsitate horren parte zuzena da alpetar adarluzea. Baso zaharrak eta helduak (zuhaitz lodiak dituzten basoak) kontserbatzea, habitatak babestea eta zuhaitz hilak (zutik zein erorita daudenak) bertan uztea urrats garrantzitsuak lirateke espezi honen populazioak salbu mantentzeko. Baso hauen elkarrekiko lotura ere garrantzitsua da kakalardo hauen eta orokorrean biodibertsitate guztiaren mugikortasuna errazteko. Beste neurri bat izan daiteke espezie saproxilikoen kalteberatasunez eta garrantziaz dibulgatzea jendea jabetu dadin espezie mehatxatu hauen egoera lazgarriaz. Aragoiko Dehesa de Moncayo natura parkean alpetar kakalardo adarluzearen egoeraz dibulgatzeko "intsektuen hotel" propio bat (pago hil bat eta egur hil lodiak) egin zuten espezie honentzat 2020. urtean, eta espeziearen jarraipenaz aritzen ziren teknikariek egiaztatu zuten arrakastaz lortu zutela zenbait ale erakartzea.  

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Alpetar kakalardo adarluzea (Rosalia alpina) (Naturzalia, Ander Izagirre Egaña).
(Bideo) Alpetar adarluzea (IngurumenaEJGV, youtube).
 (Bideo) ALPETAR ADARLUZEA (Rosalia alpina) (Ander Etxeberria Elizaran, youtube).
 (Bideo -gaztelaniaz-) Rosalia alpina poniendo huevos (Juan Manuel Pérez de Ana, youtube).
 (Bideo) Alpenbock longicorn (Dietmar Nill, youtube).
 (Bideo -gaztelaniaz-) La rosalía alpina, un escarabajo único (Esta es mi tierra Aragon TV, youtube).
 (Bideo) Rosalie des Alpes - Rosalia alpina ((Natura Faune (Olivier Graphie), youtube)).
 (Bideo) #incontriravvicinatissimi | La rosalia alpina (Aree Protette Alpi Marittime, youtube).

Kategoria:Cerambycidae
Kategoria:Euskal Herriko koleopteroak
Kategoria:1758. urtean deskribatutako taxoiak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak