Jose Maria Salaberria

Jose Maria Salaberria Ipenza (Vinaroz, Castelló, 1873ko maiatzaren 8a - Donostia, 1940ko martxoaren 28a). Erregenerazionismoko, Espainian garatu zen intelektualen mugimenduko idazlea izan zen.

 Biografia 
Lau urte zituela Donostiara etorri zen bizitzera, bere familiaren jatorria hemengoa baitzen eta bere aita Igeldoko faroan lan egitera bidali zutelako. Peñaflorida kaleko eskola publiko batean ikasi zuen eta lehenengo ikasketa hauek burututa, hamahiru urterekin, bere familia laguntzera dedikatu zen. Marrazketa eskola batean gauez ikasi zuen delineatzailearen lanbidea. Oposizioen bidez, Gipuzkoako Foru Aldundian lana lortu zuen.  Felix Elejalde Aldamar, 1984: Amara Berri y sus calles. Edita Asociación de Padres de Alumnos del Colegio Público Amara Berri. Espainian eta Amerikan hainbat lanbide izan zituen. Espainiaren patuaz, aurreikuspen gaiztoenak iragarri zituen, eta berbera kolpisten aldera lerratu zen 1936an. 1940an hil zen. Haren omenez Donostiak haren izena eman zion kale bati, Amarako auzoan, 1957ko martxoaren 6an. Horrez gain, monumentu bat du Alderdi Ederren, haren jaiotzaren mendeurrena betetzean eraikia.  Sada, Javier Mª 2002: Donostiako hiriaren historioa bertako pertsonaien bidez 

 Lanak 
Gaztea zela bere jakinminak Amerikara bidaiatzera bultzatu zuen eta bere lehenengo urrats literarioak 15 urterekin eman zituen. Bere bidaiek oinarri izan ziren bere obra literarioran. 

Bere lehenengo artikuluak Basconia (1898) eta Martintxo (1895), Euskal Erria eta estatuko beste aldizkarietan argitaratu zituen. Publizista nekaezina, bere produkzioa oso handia da, ABCn, La Vanguardian, Diario Vascon eta Buenos Aireseko La Nación argitalpenetan azaldu zirelarik, batez ere. Beraren artikuluak politika, gerra kronikak (Méxiko, Europa, Maroko), paisaia eta kritika literarioari buruz dira. Bere ideologia liberala, Donostiako La Voz de Guipuzcoa egunkarian agertzen da, batez ere.

Eleberrien artean, aipatzekoak dira Vieja España (1907), Nicéforo el Bueno (1909), La Virgen de Aránzazu (1909) eta El Muchacho español (1938). 

Bere bidaia liburu aipagarrienak: Tierra Argentina (1910), España vista desde América (1914) eta Viaje a Mallorca (1920).

Saiakeren artean El Perro Negro (1906), Alma vasca (1920) eta Santa Teresa (1921) aipa daitezke 

Berak idatzitako biografia batzuk hauek dira: Bolívar (1930) Iparraguirre, el último bardo (1932) San Ignacio eta Martín Fierro (1934).
 Ainhoa Arozamena Ayala. José María Salaverria Ipenza. Auñamendi Eusko Entziklopedia. http://www.euskomedia.org/au1930namendi/120365#1

 Ideologia 
Andreu Navarra Ordoño autoreak tesia egina du Salaberriaz, eta liburuaren hitzaurrean honela dio haren ideologiaz: «Salaverria 20ko eta 30eko hamarkadetako mugimendu profaxista eta falangisten atzean dago, inspiratzaile eta bihotz-emaile gisa, eta XX. mendeko lehen autore espainiarra da, bere borroka-estrategietan modernotzat har genezakeena eta bere doktrinen barrenean, aldiz, sakonki erreakzionariotzat; izan ere, haren doktrinak bizitza publikoaren alderdi guztietan hierarkiaren nozioa berrezartzean, eta ortodoxiatik urrun dagoen edozein diskurtso (estetiko edo politiko) kriminalizatzean oinarritutakoak dira».José María Salaverría. escritor y periodista (1904-1940). Bartzelonako Unibertsitatea. 2012. 8 or.

Gazteei zuzendutako saiakera aberkoia idatzi zuen Salaberriak 1918an: El muchacho español izenekoa. Gonzalo Sobejanok dio Salaberriaz, hasieratik bukaeraraino dagoela haren literaturan Nietzscheren eragin itzela. El muchacho español-en, kasu: «Mutil espainiarrari gomendatzen zaion lehen bertutea adorea da, ez karitatea, fedea edo justizia. Eta beste aholku hauek, pedagogiko hain apalak diren markoan bada ere, ezin dira nietzschearragoak izan: Gudariarentzako ezpata bezala, horrela izango da zuretzat borondatea. Gure borondatea tinko, elastiko eta tirabiratsu egon dadila beti. Altzairua bezain dardarti egon dadila gure borondatea. Ez dago hau baino hitz eder eta gizonagorik: Bai!»Nietzsche en España. Gredos. 1967. 456 or. Hiru edizio izan zituen liburu horrek, bi 36ko gerra garaian.

Ama Abaltzisketakoa zuen. Euskaraz erakutsi omen zion, baina ez zuen inoiz euskaraz ezer idatzi. Erdaraz bai idatzi zuen euskal gaiez, baina Andoni Iturriak idatzi zuen bezala, oso folkloriko: «Alma vasca euskal-izateari buruz eskenitako liburua degu. Baiña folklore aldetik, oitura aldetik zeaztu nai digu. Eztu barne-muinik ikutzen. Axaletik dabilkigu. Folklorekeri gehiegi. Ta berdintsu Iparragirre, el último bardo-n ere»."José María Salaberria. Gizona, Idazlea, Euskalaria". Jakin, 30, 1968, 34..

Donostian bizi zela izan zuen foruzale aldi bat, baina Miguel Unamunok bezala oso gaztetakoa, eta helduaroan espainolista porrokatua bilakatu zen, eskuin muturreko espainolista.https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/salaberriaren-bustoa-donostiako-kontxan_2135841_102.html

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 


Kategoria:Euskal Herriko erdal idazleak
Kategoria:Gaztelaniazko idazleak
Kategoria:Espainiako idazleak
Kategoria:Amarapedia
Kategoria:Castelló probintziako jendea
Kategoria:Donostiarrak
Kategoria:Erregenerazionismoa
Kategoria:Euskal Herriko espainiar nazionalistak
Kategoria:Donostian hildakoak