Mendiko aingeru-belar

Mendiko aingeru-belarra (Angelica sylvestris), Apiaceae familiako landarea da. Sendabelar honek iparraldeko Europan jatorria du baina Pirinioetan ere agertzen da.
Sendabelartzat hartzen da eta farmakologian hainbat erabilera ditu. Landare ahaidea eta antzeko propietateak dituena etxeko aingeru-belarra da (Angelica archangelica), eta honen bilakaera naturalean giza esku-hartze handiagoa egon da.

 Deskribapen botanikoa 
1-2 m-ko altuera hartzen duen belarra da. Sustraia, bi urtekoa, oso mamiatsua, luzea eta lodia da, eta zurtoin lodia, ildaskatua, fistulosoa, adarkatua eta artikulatua du, purpura kolorekoa. Hostoak bipinnatu handiak dira, ertz koskadun folioloekin, lantzeolatu-obalatuekin eta akutuekin, eta peziolo inguratzailearekin. Loreek kolore hori-berdexka dute eta 30-40 loreko unbela handietan egoten dira; umbelita txikiagoak baina askoz trinkoagoak bihurtzen dira heltzen direnean. Landare monokarpikoa da, eta ekainetik urrira loratzen da,  nahiz eta udazkenean bildu.

 Habitat naturala 
Bere habitat naturala Eskandinaviako penintsulan, Laponia, Groenlandia, Finlandia eta Errusian aurkitzen da. Hala ere, hegoalderago ere aurki daitezke mendiko aingeru-belar populazioak, klima alpinoa duten mendikateetara mugatuta, hala nola Alpeetan, Pirinioetan, Apeninoetan eta Kaukason.

Ondo egokitzen da hainbat lurzoru motatara, hareatsuetatik eta alkalinoetatik hasi eta PH baxuko lurzoruetara.  Azkar egokitzen den landarea da. Leku heze eta freskoetan hazten da, batez ere, itzaltsuetan.

 Farmakologia 
Printzipioak: Olio esentziala, azido angelikoa, erretxina, taninoa, pektina. Esentzian identifikatu dira: feladrenoa, furfurola, alkohol metilikoa eta etilikoa. Hostoek %1 dute. Dentsitatea 0.8tik 0,9ra bitartekoa da, eta 90°-ko alkoholaren hiru bolumenetan disolbatzen da. 

 Propietate sendagarriak 
Basoko aingeru-belarra landare erabilgarria da eta izan da historian zehar Europako kultura askotako medikuntza tradizionalean. Bere izena grekotik dator ἄγγελος ángelos, 'aingerua', bere bertuteengatik. Sustraia eta haziak aprobetxatzen dira. Aromatiko eta antiespastiko gisa erabiltzen da. Hainbat onura ditu digestio-sisteman, karminatiboa delako (gasak kanporatzen laguntzen du) eta digestio-atoniarako (organoetan toniikotasun falta). Emakumezkoen hilekoen kasuan, emenagogo ona da. (9) Dosi altuetan mendiko aingeru-belarrak nerbio-sistema zentrala deprimitzen du, lasaigarria da eta sexu-desira galtzea eragiten du. Fotosentikortasuna eta ukipen-dermatitisa sor ditzake. Aerofagiarako, nerbio-asmarako, gibel-gutxiegitasunerako, tentsio-abdominalerako eta bertigodun edo bertigorik gabeko nerbio-jatorriko migrainetarako agintzen da. 

 Nola erabili 
Irailean biltzen da, batez ere, printzipio aktiboetan aberastasun handiagoa duten lurzoru lehorretako aleak.  Aldo Poletti herbologo italiarrak mendiko aingeru-belarraren propietateak aprobetxatzeko metodo hauek deskribatzen ditu; 

 Hautsa,	erroa zatitan xehatua. Bi edo hiru	koilarakada urarekin edo nahi duzunarekin nahastuta hartzen da.
 Infusioa,	40 gramu sustrai lehor inguru,	litro bat  ur irakin berritan xehatua. Ordu erdiz infusionatzen	uzten da, eta otorduen ondoren hartzen da.
 Tintura,	20 gramo sustrai lehor xehatu inguru 80 gramo 70°-ko alkoholean	hamar egunez beratzen utzi. Iragazi egiten da eta hogei-hogeia	hamar tanta hartzen dira egunero. Otorduak baino lehentxeago	hartuta, jateko gogoa pizten du, eta gero hartzen bada, digestiboa	da.
 Ardoa,	60 gramo lehor xehatu inguru litro bat ardo zuritan beratzen jarri.	Bi aste igaro ondoren iragazi eta otorduen ondoren hartzen da.

Euskal Herrian sendabelar gisa erabili izan da, odol-zirkulazioko gaixotasunak tratatzeko.  Hazi egosiak Aragoiko Pirinioetan erabili zan dira karminatibo gisa eta digestioari laguntzeko, otorduen ondoren katilu bat hartuz. 

 Beste erabilera batzuk 
Birrindutako haziak intsektizida gisa erabiltzen dira. Txingarretan erretako zurtoinek ke aromatiko bat askatzen dute, arnastean egoera ameslaria eragiten omen duena.  Pirinioetako Aran eta Le Couserans eremuetan, mendiko aingeru-belarren zurtoin loratuak sabaitik zintzilikatzen ziren espiritu gaiztoak etxetik urruntzeko. Erroa kutun gisa erabiltzen zuten jokalariek eta haur txikiek. 

 Taxonomia 
Angelica sylvestris Carolus Linnaeus-ek deskribatu zuen eta Species Plantarum-en argitaratu zen 1: 251. 1753. 

 Etimologia 
Ikus: Angelica

sylvestris: epitetoak “basati hazten dena” esan nahi du. 

 Izen arruntak 

 Gaztelaniaz:	aguatocho, angélica, angélica borda, angélica palustre, angélica	silvestre, aro, sabuda, sebuda, silbotes, yerbatana de puerto.  

 Ikerketak 

 A.	sylvestris-en	polinizazioari buruzko ikerketa interesgarria. 
  Angelica	generoaren garrantzia ebaluatzen duen berrikuspena, bere erabilera	mediko tradizionalean, gizarte modernoko erabilera mediko	alternatiboen	eta sendagaien garapenerako potentzialaren	arabera, eta Angelica	espezieei edo Angelica	duten prestakinei buruzko hainbat ikerketa zientifikoren emaitzak	laburbiltzen dituena, besteak beste, antimikrobianoak, minbiziaren	aurkakoak, tumoreen aurkakoak, anelgesikoak, antiinflamatorioak,	hepatobabesleak, nefrobabesleak, etab. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Apiaceae
Kategoria:Tindagai-landareak
Kategoria:Sendabelarrak
Kategoria:Europako flora
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak
Kategoria:1753. urtean deskribatutako landareak