Baratze-marrubi

Baratze-marrubia, baina normalean marrubi soilik (Fragaria × ananassa), Fragaria generoko espezie hibridoa da, mundu osoan ezaguna bere fruitu gorriagatik. Oso estimatua da sukaldaritzan, bere lurrin berezi, kolore gorri distiratsu, uki mamitsu eta leuntasunagatik. Kopuru handitan kontsumitzen dira, freskoak edo beste hainbat eratan: konfituran, konpotan, zukuan, tartan, izozkian edo irabiatuan. Arrakasta handi honek eragin du lurrin artifiziala garatzea, industria agroalimentarioan erruz erabilia.

Hibrido hau lehendabizikoz Bretainian 1750eko hamarkadan hazi zen, ekialdeko Ipar Amerikako Fragaria virginiana eta 1714an Amédée-François Frézierrek Txiletik ekarritako Fragaria chiloensis uztartuz. Bere kultibarrek laster XVII. mendetik aurrera ustiatzen zuten (basa)marrubia (Fragaria vesca) ordezkatu zuten.

 Hitza 

Baratze marrubi eta baratze-marrubi dira euskara batuan forma onartuak. Euskara batuan onartuta ez dauden hitzen artean mendebaleko ortu-mailuki dugu.

Jatorrizko Fragaria vesca marrubietatik bereizteko izendatzen dira baratze-marrubi, eta lehenengoei hiztegi batzuek basamarrubiBasamarrubi Euskaltzaindiaren Orotariko Hiztegian (noiz kontsultatua: 2021-4-23)Elhuyar hiztegia (noiz kontsultatua: 2021-4-23) edo basoko marrubiZehazki hiztegia deritze, batez ere basoetan aurkitzen eta gutxi dendaratzen direlako.

 Ezaugarriak 
eskuinera|thumb|alt=Xehetasuna|Fragaria × ananassa 'Gariguette,' Frantzia hegoaldeko kultibarra.
Fruitua, egiaz, puztuta dagoen errezeptakulu bat da.

 Ekoizpena 

Ekoizpen komertzialean, landareak estoloiekin ugaltzen dira eta, oro har, sustrai biluzietan edo loreontzi txikietan banatzen dira. Nekazaritzan bi landaketa-eredu erabiltzen dira gehien bat: urteroko plastikultura eta ilara- edo muino-sistema iraunkorra. Kopuru txiki bat berotegietan ere egiten da, urtaro hotzean.

Ekoizpen moderno komertzial gehienek plastikultura sistema erabiltzen dute. Metodo honetan, substratu-ilarak urtero ezartzen dira eta plastiko beltzez estali, belar txarrak eta higadura saihesten dituena, eta horren azpian ureztatzeko tutuak ezartzen dira. Landareak, normalean negutegietan lortzen direnak, unean bertan egindako zuloetan landatzen dira. Estoloiak kendu egiten dira, landarearen energia frutaren garapenera bideratzeko. Uzta amaieran, plastikoa kendu eta landareak lur barruan sartzen dira.

+Munduko marrubi ekoizpena tonatan # Herrialdea 2006 2007 2008 2009 2010 2011 1  1.090.436 1.109.215 1.148.350 1.270.640 1.294.180 1.312.9602  211.127 250.316 261.078 291.996 299.940 302.4163  330.485 269.139 281.240 266.772 275.355 262.7304  128.349 174.414 200.254 242.776 238.432 240.2845  191.843 176.396 207.485 233.041 226.657 228.9006  227.000 230.400 180.000 185.000 165.000 184.0007  190.700 191.400 190.700 184.700 177.500 177.3008  205.307 203.227 192.296 203.772 231.803 171.5199  193.666 174.578 200.723 198.907 153.410 166.15910  173.230 158.658 150.854 158.563 156.911 154.41811  143.315 160.558 155.583 163.044 153.875 150.000 Guztira 3.973.243 4.001.721 4.136.802 4.596.614 4.366.889 4.594.539

 Propietateak 

Marrubi ontzi batek (100 g) 34,5 kaloria ditu eta bitamina C eta P-ko elikadura iturri bikainak dira.
Konposizioa:
 34,5 kaloria
 %85 ura
 7 g karbohidrato
 2,2 g zuntz
 150 mg potasio
 13 mg magnesio
 30 mg kaltzio
 60 mg C bitamina
 0,2 mg E bitamina

 Taxonomia 

Fragaria × ananassa (Weston) Duchesne naturalistak deskribatu zuen Encyclopédie Méthodique, Botanique lanean, 2(2): 538. 1788.

Etimologia
 Izen generikoa, Fragaria, latinetikoa da « fraga », « marrubia » edo « lurrina »
 × hibridoa
 Izen espezifikoa ananassa, « anana », fruituek anana lurrin eta itxura dutelako.

 Beste izen arruntak 
Fragaria × ananassa
tokiko euskarazko testuetan:Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia.baratze-marrubi (baratze-malubi);
''ortu-mailuki.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Fragaria
Kategoria:Baiak
Kategoria:Landare hibridoak
Kategoria:Fruituak
Kategoria:Sendabelarrak
Kategoria:Europako flora