Sandaili leizea

Sandaili leizea Gipuzkoako Oñati udalerriko Araotz auzoan dagoen harpe bat da. Arantzazuko Santutegira doan errepidean Araotzeko bidea hartu eta Orkatzategi mendiko horman ikus daiteke, Araotzeko urtegiaren parean. Koba arkeologia ondarea da, Monumentu Multzoa kategoriaduna eta babes mota, inbentariatuta. Inguru hau eskalada zaletuen ohiko lekua da.

 Aztarnak 
Giza-okupazioa historiaurretik ezagutzen da leize honetan. Haitzuloari lotutako emankortasun-erritualak jaso dira herritarren artean. Araotz herrixkako herrigunetik hurbil dago, Jaturabeko sakanean edo Araotzeko urtegian. Bertara, haitzari itsatsita doan bidezidor batetik iristen da. Zulogune handiaren azpian seroraren etxea izan zenaren hormak ikusten dira, eta are barrurago, leizezuloaren izena daraman San Elias santuari eskainitako ermita. Haitzuloaren goialderaino, ermitaraino, daramaten mailak eraiki ziren. Ermita eta leizea, Arantzazu eta Araba arteko bidean dago, asko erabili izan dena. 

Martín Mendizabal Arantzazuko frantziskotarrarentzat, bertan zelta jatorriko errituak egiten ziren, beretzat, ezin baita ahaztu lur horietan zelta herriekin lotura sakonak zituzten barduliarrak bizi izan zirela. Erlijiosoarentzat, gainera, San Elias ez litzateke ermitaren jatorrizko sandua, Santa Ylia baizik, baina ez legoke garbi zein saindua izango litzatekeeta Foruan agertutako Ivili edo Iuilia jainkosarekin lotura izan zezakeela ere aipatzen du Euskaltzaindian, ordea, izenaren jatorria Santa Julia, Santa Ilia forman, izenean egon daitekeela jasotzen da. 

Haitzuloaren hondoan, paraje horretan ospatzen ziren erritual zaharren lekuko izan zitezkeen aztarnak aurkitu izan dira, gorpuzkiak zein zeramikazko zatiak. 

Kalkolitoko aztarnak aurkitu dira. 

Leinu gerretan, bestetik, leizean talde bat babestu omen zen. Etsaiek inguratuta, hauek ikusi gabe leizetik ihes egitea lortu zuten, ordea. Borroka haren testigantza abesti batean jaso zen, ondoren Koldo Mitxelenak Textos arcaicos vascos (1964) liburuan jasota: "Sendailiac ateac ditu zirarrez, nola zirarrez da ala zendalez" (Sandaili leizeak zilarrezko ateak ditu, zilarrezkoak zein zetazkoak)".

 Ohiturak 
Leizearen barnean izen berdineko Sandaili baseliza dago. Leizeari eta ermitari lotutako tradizioen artean, bertako ura miraritsua delako ustea dago, eta bereziki haur txikiei on egiten diela. Ur eskean joaten ziren errogatibak egitera lehortea zegoenean.

Harperako eskaileratan dago ur miraritsuaren aska, ez iturri batek hornitua, baizik eta goitik itoginek estalagmiten eran elikatzen dutena, tantaka, etengabe. Ur horren erabilpena ugalkortasunarekin lotzen da alegia popularretan. Umeak izan aurretik, atzamar bat edo bi sartu behar direla (ume bat edo bi eskatzeko); edo ipurdia sartu behar dela askan. Baita haur jaioberriari osasuna opa izateko, umea osorik askan sartu behar ote den. Horien arrastoren bat bada 21. mendean; haurren arropak uretan busti, eta baseliza barruan utzi dituztenak badira.

Anton Erkoreka etnografo, mediku eta historialari bizkaitarrak, Sandailiko ugalkortasun erritu kristaua, Euskal Herriko beste lekutan egon diren ugalkortasun errituekin alderatu du.  Bizkaitarrari bertako herritar batek esan zion, umea izan nahi zuten emakumeek beren alua askaren urez bustitzen zutela.

Euskal Herrian bertan, leize bateko ur miraritsua deun beste toki bat Bidarraiko Harpeko Saindua.

 Iruditegia 

 Ondare naturala 
Sandailin aurki daitekeen fauna artean, Ptyonoprogne rupestris edo haitz-enara espeziea dago, Araotzen Sandaili-txoria izendatzen dutena.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Sandaili baseliza
 Araozko urtegia

 Kanpo estekak 
  SALEGI, I. L.. 2014.La ermita de Sandaili tal vez aún guarda las aguas de la fertilidad Alto Deva. Diario Vasco. 2014-08-07

Kategoria:Gipuzkoako leizeak
Kategoria:Oñatiko geografia
Kategoria:Euskal Herriko eskalada-guneak
Kategoria:Araotz
Kategoria:Euskal Herriko etnografia
Kategoria:Euskal Herriko leize sakratuak
Kategoria:Euskal mitologiako lekuak
Kategoria:Barduliarrak
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Gipuzkoako Kultura Ondasunak