Euskal Herriko artea

Euskal Herriko artearen historia egiterakoan inguruko herrialde eta kulturetan erabiltzen diren banaketak ere egin daitezke, estiloetan zein epeetan. Euskal Herriko artea Pirinioen bi aldeetako lurrak jendeztatu zituzten historiaurreko herrien jatorrizko ekarpen artistikoetatik dator. Garai horretako aztarna arkeologikoak gordetzen dira protohistorian, hala nola multzo megalitikoak, labar-artea, hileta-ostilamendua: ontziak, lepokoak, diademak, etab. Hasiera-hasieratik, Euskal Herriko arteak hainbat herriren eraginak ezagutu ditu: zeltak eta iberiarrak, erromatarrak, herri germaniarrak, batez ere bisigodoa, arabiarrak... Azkenik, kristautasun europarrak Erdi Arotik gaur arteko artearen garapena markatu du.

Artearen historia batek arte guztiak hartu beharko lituzke kontuan, baina tradizionalki, Artearen Historiari buruzko lanetan, arkitektura, pintura eta eskultura hartzen dira kontuan gehien bat, eta literatura, dantza eta musika monografikoetan lantzen ohi dira eta ikuspuntua desberdina izan ohi da. XX. mendean, teknologia berriek arte berriei bidea emango diete: zinema, komikigintza, bideogintza eta argazkigintza... eta artea egiteko modu berriak, non arte eremua zehaztea ez den erraza.

 Kronologia Euskal Herrian 
 Paleolitoan 

Ez dirudi Euskal Herrian azken glaziazioaren azken aldia baino lehenagoko arte sorkuntza benetako bati buruz hitz egin daitekeenik. Ordukoak ditugu, hain zuzen ere, nolabait langintza handien frogak, bai ehiztari eta bai uzta-biltzaileenak, kostaldea inguruan 350 m. baino altuera handiagoak ez dituzten lekuetako kobazulo eta babes naturaletan bizi zirenenak. Gizaki hauek Madeleine aldiko kultura bere goi eta azken aldian garatu zuten. 1872an penintsulako arte paleolitikoa aurkitu zen, Altamirako leizean aurkitutako pinturekin, eta ondoren Espainiako iparraldeko beste leku batzuetan, Euskal Herrian eta Frantziako hego-mendebaldean aurkitutakoekin. Labar-pinturez gain, hainbat funtzio, sinbologia eta estetika zituzten objektu artistikoak aurkitu ziren.

Euskal Herrian asko dira ezaugarri horiek dituzten leizeak: Santimamiñe, Lumentxa, Bolinkoba, Urtiaga, Ekain, Aitzpitarte, Ermitia, Isturitze eta Beroberria dira aztarnategi garrantzizkoenak, bai estratigrafiako betegarriengatik, bai langintzako tresnen aberastasun eta ugaritasunagatik: xixelak, harraskailuak, xaflatxoak, arpoiak, azagaiak, hagatxoak, orratzak eta abar. Garai hartako kobazuloek izaera sakratua dutela dirudi. Bertan, animaliak eta irudikapen sexual handia duten irudiak margotzen dituzte. Kobazuloaren barruan, kamera ezberdinak lotzen dituzten korridoreak daude. Uste da kamera horiek sarbide mugatua zutela.

 Neolitoan 

 Kalkolitoan eta Metal Aroetan 

 Erromatar artea 
Erromatartze garaiko aztarnak ez dira osorik ertzi; ez ditugu topatuko Euskal Herrian, tenpluak, basilikak, foro monumentala, edo Ponpeiakoak bezalako freskoak domus-etako hormetan pintaturik, ez bada haien berri ematen duten pusketa sakabanatuak. Hala ere, iritsi zaizkigu estatua eta mosaiko batzuk. Eskulturen artean, nabarmendu daitezke hauek: ia osorik ikus daiteke Pompeloko togatua Nafarroako museoan, Iruña-Veleiako dama Gasteizko Bibat museoan eta aztarnategi bereko thoracatus"Bular oskola daramana". Armadaren burua dela adierazten duen janzkera daraman gizonezko baten estatua txikia, Lazaro Galdiano museoan ikusgai. Hainbat museotan aurkituko dugun Sigillata zeramikaren dekorazioa, erliebezkoa duen heinean, eskulturaren barnean sailka daiteke. Azkenik, mosaiko handienak eta ederrenak Nafarroako museoan gordetzen dira, eta bereziki garrantzitsua da Bakoren garaipena izenekoa.

 Arabiar artea 
Arte honen eredu daukagu Leireko kutxatila. 

 Erromanikoa 

Erromanikoa Euskal Herrian gaur egun presente dago batik bat Nafarroa Garaian eta Araban. Europako beste toki batzuetan bezala, arte mota hau Donejakue bideari lotuta dago.

 Gotikoa 

Europako hainbat eskual­deetan distira nabarmena lortu zuenean, orduan iritsi zen gotikoa Euskal Herrira. Giorgio Vasari-ren ustez, godoengandik iritsi zen eta horregatik gaiz­ki deritzon “gotiko” estilo berria erromanikoaren berez­ko garapena izanik, ez da eragoz­pen egituraz eta adieraz­penez guztiz desberdina izateko. Az­ken batean, beste espiritu batek egina baita.

 Pizkundea 
Pizkunde edo Errenazimentua, aurreko arte-estiloak bezala, berandu sartu zen Euskal Herrira. XVI. mendearen bigarren herenean iri­tsi zen, beraz, berandu, eta ez gainera bere “italiar‑erromatar” garbitasunean, baizik eta zeharkako bideetatik, bereziki hegoal­deko (Toledo-Madril‑Burgos, Gaztelako nukleokoak) eragina az­pimarra­ daiteke, baina baita Europa iparral­deko portuen artean mer­katari­tzako joan‑etorrien bidezko eragina, Flandriako maisuen etorreren eta inportaturiko artelanen bitartez.

Eragin gaztelarraren ondorio bat izan zen, hango garapen espezifiko bat, platereskoa, nahikoa zabaldu zela Euskal Herrian.

 Barrokoa 

 Manierismoa 

 Neoklasizismoa 

 XIX. mendean 
start=0|thumbtime=26|thumb|Euskal arte plastikoen historia azaltzen duen bideoa.
 Arkitektura historizista
 Arkitektura neogotikoa
 Euskal estiloko arkitektura

 XX. mendean 
 Art Nouveau edo Euskal Herrian
 Art Déco Euskal Herrian
 Arte garaikidea Euskal Herrian
 Euskal Herriko zinema

 XXI. mendean 

 Artistak 
 Euskal Herriko artisten zerrenda

 Zenbait obra enblematiko 
 Ekain (leizea), Altxerriko eta Santimamiñeko pinturak
 Argiñetako nekropolia
 Eunateko Andre Mariaren eliza, Leireko monasterioa
 Baionako katedrala, Gasteizko Santa Maria katedrala
 Oñatiko Unibertsitatea
 Loiolako Santutegia
 Iruñeko katedrala
 Florida parkea
 Bilboko Arte Ederren Museoa
 Donostiako Klub Nautikoa
 Arantzazuko santutegia
 Haizearen orrazia

 Arte-museoak 
Asko badira ere hemen bakarrik nagusiak bilduko ditugu:
 Artium Museoa Gasteizen
 Bilboko Arte Ederren Museoa Bilbon
 Guggenheim Bilbao Museoa
 Léon Bonnat museoa Baionan
 Nafarroako museoa Iruñean
 San Telmo Museoa Donostian

 Kanpo estekak 
 Artea eta ondarea Auñamendi Entziklopedian.
 "Euskal Artearen Historia" Etor-Ostoa argitaletxearen Euskal Herri Enblematikoa bilduman.