Apotegma

Apotegma (antzinako grekoz: ἀπόφθεγμα / apóphthegma) helburu morala duen sententzia laburra da, normalki umore ikutukoa.

Ez da txiste batekin nahastu behar, txisteen helburua ez delako moralista, baizik eta umorea.

 Hitzaren hasierako adiera 
Lehen zentzuan, apotegma proposamen argia eta zehatza da, eta oso hitz gutxitan laburbiltzen du kanpo- edo barne-bizitza gidatzeko jarraitu beharreko bideari buruz irismen handiko pentsamendua. Proposamen hori gogoratzea erraza izateaz gain, oroigarria ere dena. Horregatik, adagio moduko bat da, eta autoritate berezi bat ematen zaio, antzinako norbait nabarmeni esleitzen diona, era zuzen edo apokrifoan. Apotegma eta adagioaren arteko aldea, beraz, lehenengoa izenduna dela eta bigarrena anonimoa dela da. Hala, Plutarkok sistematikoki ematen dizkie bere autoreei eta haien testuinguruari Errege eta kapitainen apotegmetan aipatzen dituen gizon ospetsuen hitzak, edo Lazedemoniarren apotegmak delakoen hitzak.

Ezagunak dira Greziako Zazpi Jakitunen apotegmak eta hainbatetan erabili izan dira politikan, literaturan edo dialektikan. Bruno Snell filologoaren iritziz, gizon horiek oso ezagunak ziren beraien ahozko irakaskuntzagatik. Zaharrenak eta aipatuenak dira, Ausonioren arabera:
+JakitunaGrekozItzulpenaKilon EspartakoaΓνῶθι σεαυτόν.« Ezagut ezazu zeure burua. »Solon AtenaskoaΜηδὲν ἄγαν.« Ezer ez gehiegi »Tales MiletokoaἘγγύα, πάρα δ᾽ ἄτα.« Laguntza eman eta Ne te porte jamais caution. »Pitako Mitilenekoa Γίγνωσκε καιρόν.« Ezagutzen duzu egokiera. »Bias PrienekoaΟἱ πλεῖστοι κακοί.« Gehiengoa gaiztoak dira. »Kleobulo LindekoaΜέτρον ἄριστον.« Neurria onena da. »Periandro KorintokoaΜελέτη τὸ πᾶν.« Zuhurtzia dena da. »
Esapide gisa, apotegmak silogismoen premisa nagusiak dira, eta, gizaki kultuari egunero ahalbidetzen diote haren existentzia arrazoiz gidatzea, hau da, ongia eta gaizkia diskriminaatzea inguruabar guztietan.

 Apotegma eta aforismoa 
Ez dira nahasi behar apotegma eta aforismoa, nahiz eta biek ere gauza handiak hitz gutxitan esan nahi dituzten. Izan ere, lehenik eta behin, ez da beharrezkoa antzinako autoritate izatea aforismo baten autore izateko; bigarrenik, gerta daiteke aforismo baten zentzua ez izatea argia lehen irakurketan, eta, hirugarrenik, aforismo batek ez du nahitaez helburu moral edo espiritualik. Hala, Nietzschek aforismo asko idatzi zituen, eta ez apotegmak, inoiz ez baitzen aurkeztu autoritate gisa. Ondoren, Heraklitoren "inoiz ez da bi aldiz bustitzen ibai berean" formula ospetsua ez da apotegma bat, haren zentzuak azalpenak eskatzen baititu ondo ulertzeko, eta ontologikoa edo epistemologikoa baita, eta ez morala edo espirituala. Aforismo horrek ondorio moral nabarmenak izan ditzake, noski, baina ez du jokabide-arau gisa enuntziatzen; beraz, ez du esaera-baliorik, baizik eta behaketa faktikoa soilik.

Hilzorian  dagoen baten azken hitzek (batez ere heriotzara kondenatutakoenak) apotegma baten forma hartzen dute batzuetan: azken hitzez hitz egiten da orduan.

 Hitzaren zentzuaren bilakaera 
Gero, apotegma hitzaren zentzua pixka bat zabaltzen da Basamortuko Gurasoen apotegmekin; ez dira soilik inspiratutako sententzia laburrak, baizik eta pasadizo egokiak ere ekar ditzake, jainkotasunerantz daraman bideari buruzko hausnarketa eta gogoeta egiteko. Baina esan daiteke, halaber, epaien inguruko pasadizoak eta kontakizun txikiak testu honek dituen arau espiritualen sarrera edo iruzkinak direla. Oraindik pasarte asko daude aurreko adierazpenekin guztiz bat datozenak, hala nola: "Aita Mios Beloskoak", dio: "Obedientziak obedientziari erantzuten dio. Norbaitek Jainkoari obeditzen dionean, Jainkoak ere obeditzen dio".

Oraintsuago, terminoaren zentzua are gehiago zabaldu da, ironia izatera iristeko, zentzu gutxiesgarria, jakinduriaren itxura faltsua duen hitz huts. Hala, Victor Hugok hauxe idatzi zuen Laurogeita hamahiruan: "Georgettek ez zituen esaldiak egiten. Pentsalaria zen; apogtemekin hitz egiten zuen. Monosilabikoa zen". Georges Duhamelek, berriz, hau idatzi zuen Chronicle des Pasquierren: "Joseph apogtemen ezkutaria da. Iseka egiten dio Schleiterri: "Eta dirua?" erantzun, hortzak argi eta garbi: "Dirua, dirua, trikimailu bat da. Bai, aurkitzeko trikimailua da. Gero, dena bakarrik doa".

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak