San Frantzisko komentua eta eliza (Tolosa)

San Frantzisko komentua eta eliza erlijio-eraikin multzoa da, Gipuzkoako Tolosan dagoena. San Franziskoko komentua errenazimenduko estilokoa da, Fray Miguel de Aranburuk diseinatu zuen. Berriro eraiki zuten 1604-1674an

 Historia 
San Frantzisko eliza: 1587an, Pedro de Mendizorroz de Ibarrak San Frantzisko ordenako monasterio bat sortzeko eskatu zuen, berak lursail bat baitzuen herriaren irteeran. Lursaila jartzeaz gain, eraikina egiteko eta urteko errenta bat ordainduko du. Nahiz eta eraikuntzarako behar zen lursaila harresi barruan aurki zitekeen oraindik herrian, eraikina egitea erabaki zen.

Fray Migel Aranburuk egingo ditu eraikinaren planta eta perfilaren trazaera 1597an eraikuntza lanaren zuzendari den bitartean. Pedro Mendiola, herriko harginak, zortzi urtetan bukatuko duelarik eraikina eta komentua. Aranburuk eraikina Gaztelara doan bide nagusitik pixka bat bananduz egiten du, bidearekiko badaezpadako tarte bat utziz. Eraikinaren multzoan elizak eta atariak nagusitasuna hartzen dute.

Frantziskotarrek 1604an agindu zioten Anbrosio Bengoetxeari elizarako erretaula eraikitzeko. Eraikina ez zen amaitu espero zen epe laburrean, XVII. mendean: Manuel de Recalde, Domingo de Idiaga eta Nikolas de Zumeta. Azken honek 1674an amaitu zuen. 1662 eta 1674 urteen artean elizpeko hiru arkuen gainean eraiki zen gorputza. Hala, multzoa amaitzean, iparraldean eliza gelditzen zen, eta hegoaldean, elizaren kontrako patio baten inguruan, komentua. Komentuaren inguruan 12300 m² baratze eta mendi zeuden.

 Konbentzio gerra 
1794-95ean konbentzio gerra izango da Euskal Herrian. Gipuzkoarrek frantsesei ateak ireki zizkieten eta hauek lurraldean sartu ziren. Tolosa hartuta. Garai hartan San Frantziskoko ospitale militar bihurtu zen. 1807-1813ko Independentzia Gerran frantziarrak Iberiar Penintsulan sartu ziren Portugal hartzeko aitzakiarekin, baina muga zeharkatu ondoren Euskal Herrian gelditu ziren.

 Eraikina 
Gerra hasten denean, San Frantzisko eliza ospitale militar bihurtuko da, Santa Klara elizaren ondoan. Karlistaldiak, Desamortizazioan, eliza tropen kuartel bihurtu zen, ondoko kalea kuartel izenarekin, eta gero euskarara itzuli zen, Soldadu kale gisa. 1915ean fraideak itzuli egin ziren, baina kalearen izena mantendu egin zen.

San Frantzisko, bere baratzeetan frontoi handiago bat egiteko proposamena sortzen da, 1859an Eskoriatza arkitektoak frontoi berri bat eraikiko du. Hori frontisean bakarrik oinarritzen zen, hau da, aurreko horman eta baratzeko hormaren eta komentuaren artean. Hau 1860an amaituko da. 1889an alboko horma proiektatu zen. Garai berean, hainbat galeria edo palko proiektatu ziren 1890ean, mugikorrak eta kantina eta bola-jokoetarako etxetxo bat proiektatu ziren.

 Udala 
(Eraikuntzarekin, udal ur zerbitzua izateaz gain, udal energia zerbitzua sortuko da, uraren eta argiaren udal zentrala sortuz). 1901ean komentuko klaustroa erre zen. Sutearen ondoren, J.A. Mugika udal arkitektoak klaustro berri bat proiektatu zuen

Komentuaren klaustroa zegoen lursaila, ordea, Udalak Foru Aldundiari utzi zion eta bertan Gipuzkoako Artxibo Orokorra proiektatu zen. Artxibo hau 1530etik Tolosan kokatua zegoen eta 1590etik Santa Maria elizaren sakristia gainean. Hau txikia gelditu zen eta bertako baldintzak ez ziren onak artxibo gisarako espazio batentzat. Beraz, Manuel Etxabe Probintzia arkitektuak eraikin berria proiektatu zuen 1901ean.

 Solairuak 
Bi solairuko eraikin bat zuen erdian eta alboetan lau solairuko bi eraikinek laguntzen zuten, erdikoaren solairuen altuera alboetakoena baino handiagoa izanik. Barrualdea hormigoi armatuarekin eraiki zen. Lorategiaren albo batean, San Franzisko elizari atxikia guardaren etxea ere proiektatu zen (gaur egun desagertua). 1904ean inauguratu zen eraikina.

 Klaustroa 
1915ean Frantziskotarrak itzuli ziren eta soldadu kaleko etxe atzean ezarri ziren lehenik. Izan ere, Frantziskotarrak itzuli zirenean dagoeneko klaustroa erreta zegoen eta bertan zeuden beraien logelak. Beraz, sakristia gainean eraikin bat egin behar izan zuten bertan ezartzeko. Garai hartan hartu zuen eliza atzealdeak gaur egun duen ituna. Elizako aldareei ere altuera murriztu zieten, hauen gainean gelak ezarriz.

Horrela, gaur egungo forma hartuko du eraikinak. Horrekin batera aipatu beharra dago, garai batean soldadu kaletik ubide bat pasatzen zela. Eraikinari XX. mende hasieran ertzean eraikin zabaltze txiki batez bertara iristeko pasabidea egin zuten. Gaur egun ubidea lur azpitik pasatzen da.

 Kokalekua 
San Frantzisko etorbidearen hasieran dago, Beotibar pilotalekutik hurbil eta Gipuzkoako Artxibo Orokorraren alboan.

 Eliza 
San Frantzisko komentuari atxikirik dago. Pizkunde estilokoa da, eta Migel Aranburu fraide arkitektoak proiektatu zuen XVI. mendean.

Aurrealde zurruna eta kanpaiadorrerik gabea du, eta barnealdea kanoi ganga bakar batez osatua dago. Eraikinaren barnealdean Pablo Urangak egindako gangako margolanak nabarmentzen dira, eta baita 1615an Anbrosio Bengoetxeak egindako erretaula nagusia ere. Gurutzaduran Ama Birjinaren eta San Frantzisko Asiskoaren irudiak daude.

Aipagarria da tenpluaren alboetako batean dagoen Antiatarren armarria, Tolosako senitarte garrantzitsuenetakoa baitzen.

 Erretaula 

Tolosako San Frantzisko elizarako erretaula nagusia egiteko akordioa 1604an egin zuten. Nagusiek erretaularen egilea nor izango zen justifikatzeko zera adierazi zuten, porque el dicho Ambrosio Bengoetxea era de los mejores que por estas tierras al presente se hallaban.Mª A, ARRAZOLA, Escultores del siglo XVI en el País Vasco. E.D.n, XX. libk., 45. alea, 1972, 206‑213. or. Hondarribiko erretaula egin behar zela eta, Joanes Iriarterekin tratua egiterakoan, Bengoe­txea lagun har zezala gomenda­tzen zi­tzaion; izan ere, es ombre de primor para semejantes obras. Lan hau 1609rako amaiturik egotea erabakia bazegoen ere, 1615era arte ez zen bukatu.

Erretaila nagusiaz gain, Petronila Idiakez andereari eraiki­tzeko baimena eman zi­tzaion kapera bateko erretaula bertan behera erori zen XIX. mendean eta Tolosako Santa Maria parrokiara eramanaz salbatu direnak, Kalbarioko hiru irudiak besterik ez dira: Guru­tzil­tzaturiko Kristo, benetan an­txietar estilokoa, eta al­de bakoi­tzean zutik, Nekeetako Birjina eta San Joan, Bengoetxearen irudi bereizgarri bikainak.

 Irudi galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Tolosako komentuak
Kategoria:Tolosako elizak
Kategoria:Euskal Herriko pizkundetar elizak
Kategoria:Gipuzkoako Kultura Ondasunak
Kategoria:XVI. mendean amaitutako eraikinak