1936ko Bertsolari Txapelketa Nagusia

1936ko Bertso Gudua 1935eko abenduaren 29 eta 1936ko urtarrilaren 19 artean jokatu zen. Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioa izan zen, eta Euskaltzaleak elkarteak antolatu zuen Eusko Gaztedirekin batera. 30 bertsolarik hartu zuten parte. Finala Donostiako Victoria Eugenia Antzokian jokatu zen, eta "Txirrita"k irabazi zuen. 1935eko txapelduna zen Inazio Eizmendi "Basarri" aurkezlea izan zen.

 Parte hartzaile guztien zerrenda 
 Bertsolariak 

 Gai-jartzaileak 
 Inazio Eizmendi "Basarri" (finalean)
 Joseba Zubimendi (hiru finalerdietan)

 Epaileak 
 Toribio Altzaga (finalean)
 Jose Ariztimuño "Aitzol" (hiru finalerdietan eta finalean)
 Jean Detxepare, Andre Ospital edo Karrikaburu (Elizondoko finalerdian) Elizondoko kanporaketan aritu zen epaimahaiari buruzko garaiko iturriak oso aldrebesak dira. Joseba Zubimendik (Bertsolari guduak (1935-1936)) bere liburuan "Baxenafarroako ordezkari moduan" Jean Detxepare izan zela aipatzen du eta horri segitzen dio Izazpik (Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak). Hala ere, El Díaren kronikak Nafarroa Behereko "ordezkari" moduan Dospital ezartzen du, ez du Detxepare aipatzen (El Día, 1936-I-14, 12. or.). Bestetik, hirugarren izena, Karrikaburu baztandarrarena, Aingeru Irigaraik eman zuen La Voz de Navarrarentzat idatzi zuen kronikan (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.). Bezperan, El Díak ateratako albistean ere Karrikabururen izena ageri da epaile moduan (El Día, 1936-I-11, 1. or.). Bi berri hauek ez dute aurretik aipatutako biak (Dospital eta Detxepare) aipatzen. Beraz, iturrien arteko bertsio-ezberdintasunak direla eta, zaila da hiru hauen artean kanporaketa horretako epailea zein izan zen zehaztea.
 Iñaki Eizmendi "Basarri" (hiru finalerdietan eta finalean)
 Pablo Fermin Irigarai "Larreko" edo Aingeru Irigarai "Irularr" (Elizondoko finalerdian)Iturri gehienek Elizondoko kanporaketako epaimahaian Fermin Irigarai "Larreko" eta ez bere seme Aingeru Irigarai egon zela diote. Hala diote txapelketa hauei buruz 1936an Joseba Zubimendik atera zuen liburuak (Bertsolari guduak (1935-1936)) eta baita bere ildotik Jesus Maria Etxezarreta Izazpiren liburuak (Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak). Baita egunaren bezperan Donostiako El Día egunkariak atera zuen berrian (El Día, 1936-I-11, 1. or.), eta baita ere lehiaketari buruzko kronikan (El Día, 1936-I-14, 12. or.). Hala ere, Aingeru Irigarai "Irularr" berak, La Voz de Navarra egunkarian idatzi zuen kronikan idatzi zuen bera izan zela epaimahaian, aitaren aipamenik egiten ez duela (La Voz de Navarra, 1936-I-14, 1. eta 8. orr.). Kronika hori Donostiako El Pueblo Vascon erreproduzitu zuen egun batzuk beranduago (El Pueblo Vasco, 1936-I-16, 6. or.). Nahiz eta iturri gehienek Fermin Irigarai aipatu, zaila iruditzen zaigu Aingeru Irigaraik halako afera batean bere lumatik gezurra esatea eta aita zokoratzea. Beraz, momentuz, hau zalantzan utziko dugu.
 Jesus Maria Leizaola (finalean)
 Manuel Lekuona (finalean)
 Ixaka Lopez Mendizabal (Tolosako finalerdian)
 Mujika (Tolosako finalerdian)
 Jose Olaizola (finalean)
 Fidel Zubiaurre (Azpeitiko finalerdian)
 Joseba Zubimendi (hiru finalerdietan)
 Enrike Zubiri "Manezaundi" (Elizondoko finalerdian)
Hauez gain, Azpeitiko finalerdian izan zen bosgarren epaile bat (Aitzol, Basarri, Zubiaurre eta Zubimendiz gain), baina haren izena jakiterik ez dugu izan.

 Kanporaketak 
Finalaren aurretik hiru kanporaketa egin ziren eta hauetatik hamar bertsolari sailkatu ziren Donostian jokatu beharreko finalerako. Lehen aldiz egin ziren kanporaketak bertso-txapelketa batean, 1935ekoan ez baitziren egin. Kanporaketak honako hauexek izan ziren:
 Tolosako kanporaketa, Ekialdeko Gipuzkoako bertsolariak aritu ziren, 1935eko abenduaren 29an: Jose Manuel Lujanbio "Txirrita", Juan Jose Lujanbio "Saiburu" eta Jose Inazio Etxeberria sailkatu ziren.
 Azpeitiko kanporaketa, Mendebaldeko Gipuzkoako bertsolariak aritu ziren, 1936ko urtarrilaren 1ean: Akilino Izagirre "Zepai", Euxebio Eizmendi "Txapel" eta Manuel Olaizola "Uztapide" sailkatu ziren.
 Elizondoko kanporaketa, 1936ko urtarrilaren 12an (azken hau izan zen lehenbiziko Nafarroako Bertsolari Txapelketa; Nafarroa Garaiko, Nafarroa Behereko eta Lapurdiko bertsolariak aritu ziren): Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto", Jose Mari Mutuberria, Joanes Harriet "Premundo" eta Mixel Dargaitz sailkatu ziren.
Hamar hauek izan ziren sailkatuak: hiruna Tolosako eta Azpeitiko kanporaketetatik, eta lau Elizondokotik; baina finalean bederatzi lehiakide izan ziren, Jose Maria Mutuberria ez zelako azaldu. Dirudienez, lehen asmoa kanporaketako launa sailkatu egotea izan zen, hala zekarren El Día egunkariak Tolosako kanporaketari buruz idatzitako erreportaian (Eusebio Ezeiza izan zen laugarrena kanporaketa hartan), eta bestalde Uztapide bertsolariak bere autobiografian ere badio Azpeitiko kanporaketaren ostean han laugarren geratu zen Jose Mari Aristondo "Muñoa" Donostian izan beharreko lehiakide moduan ikusten zuela. Aldaketaren arrazoiak ez ditugu ezagutzen.

Badakigu, Mutuberriaren kasuan ez bezala, Ezeiza eta Aristondo "Muñoa" ez zirela Donostian egotekoak, hau da, antolakuntzaren erabaki baten edo irizpide aldaketa baten ondorioa izan zirela finalera ez agertzea, ez erabaki edo ezbehar pertsonal baten ondorioa. Joseba Zubimendik bere liburuan parte-hartzaileen zerrenda ematen duenean, hamar parte-hartzaile ematen ditu, eta Mutuberria sartzen du, ez ordea Muñoa edo Ezeiza. Beste hainbeste egiten du Jesus Mari Etxezarretak. Prentsan aurreko egunetan agertu zen parte-hartzaileen zerrendan ere hamar bertsolari agertzen ziren; ez Muñoa ez Ezeiza. Egunkarien aldetik, adibidez, esanguratsuena izan zen La Voz de Guipúzcoa egunkari errepublikanoak urtarrilaren 17an esan zuena: "hiru Tolosako barrutitik, hiru Azpeitiko barrutitik eta lau Elizondokotik. Nafarrak izan dira tarte handiena lortu dutenak" (hau baino garbiago ezin daiteke esan Tolosako eta Azpeitiko kanporaketako laugarrenari txartela ez emateko erabakia hartua zegoela). Beste froga bat da finalean epaileek erabili zuten puntuaketa-taulan Mutuberriaren izena agertzen zela (nahiz eta bere ondoko puntuaketa-laukitxoak hutsez agertu), ez ordea Ezeizarena edo Muñoarena.

Txapelketa honetan ez zen izan bertsolari arabar, bizkaitar edo zuberotarrikJoseba Zubimendik bere liburuan esaten du bertsolari bizkaitarrak izateko saiakera egin zutela (1935eko finalean izan ziren). "Tamala, bizkaitarrak beretakoak ez bidaltzea. Eratzalleak alegiñak egiñarren etzitzaigun iñortxo ere agertu". (ZUBIMENDI, Joseba: Bertsolari guduak (1935-1936). Euskaltzaleak. Donostia, 1936)..

 Txapelketa eta politikarekin lotura 
Bertsolaritza Txapelketa eta final hau jokatu zirenean, Hego Euskal Herriko (eta Espainiako) egoera politikoa pil-pilean zegoen. 1934an, udako Udal mugimendu autonomistaren eta Urriko Iraultzaren ostean, egoera pil-pilean zegoen eta eskuineko gobernuek askatasun publikoak murriztu zituzten (hori dela eta Euskaltzaleak taldeak galdu egin zituen Gipuzkoako instituzioetatik jasotzen zuen zuzkidura). Geroz eta gehiago entzuten ziren gainera eskuineko indar politikoek eta militarrek Errepublika uzkailtzeko "kolpe gogor" edo "errebisio konstituzional" (edo "kolpe bigun") baten bila zebiltzaneko zurrumurruak. Beraz, hurrengo hauteskunde parlamentarioek garrantzi handia hartu zuten, eta hauek 1936ko otsailaren 16an egin ziren, finala eta hilabete eskas geroago.

Kontuan izan behar zen txapelketa hau abertzaletasunarekin lotutako figurek bultzatu zutela, Euskaltzaleaken idazkari Aitzolek eta Teodoro Hernandorena politikari abertzaleak izan ziren, asmo jakin batekin, bertsoa tabernetatik eta mozkor-girotik ateratzea eta poesia herrikoiaren eredu moduan ezartzea, nazioaren birpizkunde kulturalerako bidean. Helburu honi gehitu zitzaion txapelketa egin zenean alderdiak kanpainan edo aurrekanpainan zeudela. Egoera honetan, jakitun izanik antolatzaileak euskal abertzaletasunaren bi erakunde zirela (Euzko Gaztedi EAJren gazte erakundea, eta alderdi horrekin lotura organikoak ez zituen baina bai harreman indartsua zuen Euskaltzaleak taldea), politikaren lorratz hori txapelketaren zein finalaren inguruan garbi ikusi zen; adibidez, epaimahaian eta gai-jartzaileen artean erakunde horietako kide asko izan ziren, bai finalean eta baita ere kanporaketetan (ikus Parte-hartzaile denen zerrenda, Finala-Gai-jartzailea eta Finala-Epaimahaia azpiatalak). Bestalde, finalaren antolaketa "fisikoaren" inguruan Euzko Gaztedik pisu handia izan zuen: sarrerak haren bulegoan saltzen ziren eta bertsoak transkribatzeko ardura ere erakunde honetako kideek hartu zuten (ikus Bertsozaleen erantzuna eta Bertsoak biltzeko sistema azpiatalak). Baita ere, fisikoki, txapelketa honetako ekitaldi asko alderdi horrekin lotutako tokietan egin ziren: finalean bertan, lehiaketaren aurretik Bertsolariak Euzko Etxean geratu ziren eta lehiaketaren osteko bazkaria eta sariketa Euzko Gaztedin izan ziren (ikus Egitaraua azpiatala). Baita ere beste kanporaketetan: Elizondon bazkaria Euzko Etxean izan zen, Azpeitikoan izen-ematea eta sariketa ere batzokian izan ziren, eta Tolosakoan bertsosaioa bera batzokian egin zen.

Hala ere, eusko abertzaletasunaren eta Bertsolari Txapelketaren arteko loturak ez ziren soilik "logistikoak" izan, baita ere "ideologikoak" edo "diskurtso-arlokoak" izan ziren. Normalean, bertsosaioa hasi aurreko ekitaldietan hitza abertzaletasunarekin oso identifikatutako pertsonek hartzen zuten, adibidez Aitzolek edo Telesforo Monzonek. Egia da hitzaldi horiek gehiago zirela joera "euskaltzale orokorrekoak" "alderdikoi abertzalekoak" baino, baina abertzaletasunarekin hain lotutako figura ospetsuak -esklusiban- agertzeak nolabaiteko kutsua ematen zien ekitaldiei (urtarrilaren 12an Monzonek Bilbon eman zuen mitin jeltzale batean egun hartan jokatzen zen Elizondoko kanporaketari agurra bidali zion). Bestalde, normalean gaietan ere ideologia jeltzalea edo ideologia jeltzalearekin lotutako elementuak agertzen ziren, adibidez santuak, Euskal Herriaren izaera, katolizismoa eta abar askotan elkarrekin agertuz, Euskal Herriaren nortasuna eta katolizismoa bat azaltzea Euskaltzaleaken puntu garrantzitsu bat ere bazelarik. Nahiz eta zuzenean gaiek alderdi bati erreferentziarik ez egin (hala ere, noizbehinka Sabin Aranari eskainitako bertsoak kantatzen ziren), ikuskera ezkertiarra zuten edo Euskal Herriaren ikuspegi laikoa bultzatzen zuten bertsolariek, adibidez Joxe Mari Lopetegi "Txiplauk" (orduan Gipuzkoan bertsolari famaduna zena) edo Manuel Matxainek zaila izango zuten giro horretan parte-hartzea.

Esanguratsua izan zen baita ere finalaren osteko bazkarian, sariketaren ostean, txapelketari bukaera emateko, bertsolariek eta epaimahaikideek Eusko Aberndaren Ereserkia (EAJren ereserkia) abestu izana (eta ez kutsu "interideologikoa" zuen eta oso zabaldua ere bazen Gernikako Arbola). Txapelketako bertsolarien eta politikaren arteko loturak final honen osteko asteetan ere iraun zuen (ikus Bertsolariak hauteskunde kanpainan azpiatala).

 Finala 

 Egitaraua eta ekitaldi paraleloak 
Bertsolarien finalak berez ordu bi iraun behar zituen, goizeko hamaiketatik ordubatetara. Hala ere, bertsolariak hamarretan zeuden deituta Euzko Etxean, eta handik Kaputxinoen Elizara joan ziren aurreko urtean bigarren egin zuen eta hilabete batzuk lehenago hil zen Matxin Irabola bertsolari lapurtarraren aldeko meza entzun zuten.

Lehiaketa hasi aurretik, antzokian bertan, Aitzolek hitzaldi bat egin zuen, hitzaldi horretan Matxin zena goratu zuen eta bertsolaritza hartzen hari zen indarraz -eta jakina, indar horrek euskal kultura bizkortzeko zuen garrantziaz- hitz egin zuen, aurreko urteko txapelketari eman zitzaion segida eta hiru kanporaketak jarri zituen horren lekuko. Gainera Ipar Euskal Herriko bertsolariak nabarmendu zituen, bertsolaritza Euskal Herri osoko artea zela nabarmenduz.

Lehiaketa ordubatetan bukatu ostean, Euzko Gaztediren lokaletara joan ziren bazkaltzera. Bertan eman zitzaien erabakia eta sariak.

Arratsaldez, Saski-Naski Poxpolina aretoan, txapelketa honen epaimahaikide moduan aritutako Toribio Altzagaren "Mutil-zar" antzezlana jokatu zuten, aktoreak Donostiako Euzko-Etxeko kideak izan ziren. Bertsolariak bertara joan ziren baita eta antzez-lanaren atsedenaldian bertsoak bota zituzten.

 Bertsozaleen erantzuna 
Bertso-finala Victoria Eugenia antzokian izan zen, aurreko urtean egin zen Saski-Naski Poxpolinaren aretoa txiki geratu zela-etaAbenduko azken egunetan La Voz de Guipúzcoan ateratako berri baten arabera, finala Errenterian egitekoak ziren. Ez dakigu hala izan zen eta antoilatzaileek gerora aldatu zuten edo egunkariaren beraren akatsen bat ote zen -hala ere, kontuan hartu behar dugu orduan Errenteria oso herri bertsozalea zela, eta horrez gain bazuela areto zabal bat, On-bide aretoa-. "La eliminatoria de esta tarde en Tolosa" in La Voz de Guipúzcoa, 1935-XII-29, 16. or.. Sarrerak, antza denez, asteazkenean, urtarrilaren 15ean jarri ziren salgai Euzko Gaztediren bulegoan; salneurri hauekin: Paraisoan pezeta batean, Paraisoko aurrekaldean 1,25 pezetatan, Anfiteatroan ere 1,25ean, Anfiteatroaren aurrekaldean pezeta eta erdian eta patioko eserlekuan 1,75 pezetatan. Baziren baita ere zortzi eserleku palko eta plateatan, bakoitza 16 pezetatan. El Día egunkari bertatik, aurreko urteko txapeldun (eta urte horretan gai-jartzaile eta epaile) izan zen Iñaki Eizmendi Basarrik urtarrilaren 17an bertsozaleei gerturatzeko deia egin zien.

Antza denez, azkar saldu ziren sarrerak, aurreko egunetan esan eta esan zebiltzan egunkariak sarrerak oso azkar ari zirela saltzen. Bezperan, urtarrilaren 18an, El Díak atera zuen berri baten izenburuorde baten ere jarri zuten honakoa "etengabe ari da irrika pizten eta sarrerak oso azkar ari dira saltzen". Igandean, lehiaketaren egunean bertan El Pueblo Vasco egunkariak zekarrenez, "sarrera guztiak salduta daude". Egun berean, El Díak ez zuen han borobil esan eta itxaropen pixka bat eman zien berandututakoei: "sarrera ia denak salduta daude" esan zuen.

Hala ere, dudarik gabe aretoa bete egin zen, El Díak egunean atera zituen berrien arabera, larunbatean saldu ziren sarrerak eta hala ere, igandean zenbait oraindik telefonoz deika zebiltzan sarreren bila, eta are egunean bertan zenbait pertsona antzokira bertaratu ziren, leihatiletara, han baten bat salduko zuketenaren esperantzaz, antzokiaren parean ilara zabala eginez. Bertaratuen artean, Gipuzkoako osoko eta baita ere Baztango bertsozaleak zeuden.

Ekitaldia hasi aurretik Aitzolek bere hitzaldian eskatu omen zien zaleei bertsoen artean txalorik ez jotzeko, ekitaldia luzatu ez zedin. 

 Parte-hartzaileak 

 Mixel Dargaitz
 Euxebio Eizmendi "Txapel"
 Jose Inazio Etxeberria
 Joanes Harriet "Premundo"
 Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"
 Akilino Izagirre "Zepai"
 Jose Manuel Lujanbio "Txirrita"
 Juan Jose Lujanbio "Saiburu"
 Manuel Olaizola "Uztapide"

Esan bezala, Jose Maria Mutuberriak finalera agertzeko txartela lortu zuen, baina ez zen bertara azaldu. Etxezarreta "Izazpik" gaixotasun bat jartzen du hau ez azaltzeko arrazoi moduan. Joseba Zubimendik "etzan azaldu" dio besterik gabe. Uztapidek ere besterik gabe zioen "Mutuberria zan bestea etortzekoa, ta etzan etorri; ez dakit zer pasa zitzaion".

 Gai-jartzailea 

 Epaimahaia 

 Toribio Altzaga
 Jose Ariztimuño "Aitzol"
 Iñaki Eizmendi "Basarri"
 Jesus Maria Leizaola
 Manuel Lekuona
 Jose Olaizola

Basarrik eta Lekuonak "bikotea" egin zuten, hau da, beren puntuak batera eman zituzten, epaile bakar bat izango balira bezalaUztapidek okerbidez esaten du epaimahaikoak "Tolosan da Azpeitin ziranak berak ziran Donostian ere: Ariztimuño' ta Lekuona apaizak, Olaizola, Zubimendi Joseba, Txomin Olano ta Basarri edo olakoxe batzuk". Egia esan, Zubimendi eta Olano aurreko urteko epaimahaian izan ziren (OLAIZOLA, Manuel "Uztapide": Lengo egunak gogoan. Auspoa. Tolosa, 1975, 213. or.)..  

 Probak 
Lau proba izan ziren final honetan.

1-Banaka gai librean (bina bertso)

2-Banaka gaia emanda: gerra zitala (hiruna bertso)

3-Banaka puntua emanda (bosna bertso).

4-Ofizioka

 Zepai uztargile eta Txirrita itzain
 Iriarte kontrabandista-buru eta Dargaitz kontrabandista menpeko
 Etxeberria errotari eta Txapel ikazkin
 Harriet tabernari, Saiburu ardozale eta Uztapide sagardo-zaleBere autobiografian Uztapidek iradoki zuen binaka ordez hirunaka aritzeak kalte egin ziela bere aukerei: "Iru ez da numero ona bertsotan egiteko" (eta bestetik esan zuen Harrieten euskara ulergaitza zitzaiola): OLAIZOLA, Manuel "Uztapide": Lengo egunak gogoan. Auspoa. Tolosa, 1975, 215. or. Hala ere, kontuan izan behar da Tolosako kanporaketan Txirrita ere hirunaka ibili zela ofiziokako proban, eta ez zitzaiola oztopo izan txapelketa irabazteko (""Txirrita" vence en la brillante eliminatoria de Tolosa" in El Día, 1935-XII-31, 5. or.)..

Basarri gai-jartzaileak proba bakoitzaren aurretik bertsoa botatzen zuen, ez zen proba "aurkeztera" mugatzen.

Puntuaketa-sistemak aurreko urtekoari eta hiru kanporaketetan erabilitakoari jarraitu zion: bertso oso onari 20 puntu, bertso onari 15, bertso "on-xamarrari" 10, bertso "txar-xamarrari" 5 eta bertso oso txarrari bat ere ez. Hala ere, puntu asko "mailen tartean" eman zituzten, geroago ikusiko dugun moduan (ikus Epaimahaiaren erabakia azpiatala), bertsolari bakoitzari emandako puntuak ez baitziren bosten multiploak izan.

 Bertsoak biltzeko sistema 
Bertsoak biltzeko sistema 1935ko finalekoaren antzekoa zen. Euzko Gaztediko hainbat kide jarri ziren ilara berean elkarren ondoan, paper eta boligrafoarekin. Bakoitzak bertso bakoitzeko bertsolerro bat edo bi hartzen zituen eta ondokoak hurrengoak, bertsoa osatu arte. Bertso denak txapelketa honen antolatzaile eta Argiako kazetari -eta bera ere Euzko Gaztediko kide- Joseba Zubimendiren Bertsolari guduak (1935-1936) liburuan bildu ziren.

 Sariketa 

 Epaimahaiaren erabakia 
Altzagaren erabakia: 185 puntu Txirritari, 160 Zepairi, 150 Dargaitzi, 140na Etxeberriari eta Txapeli, 135 Uztapideri, 130 Saibururi, 120 Iriarteri eta 100 Harrieti.

Ariztimuño Aitzolen erabakia: 313 puntu Uztapideri, 307 Txirritari, 273 Etxeberriari, 262 Iriarteri, 260 Txapeli, 259 Dargaitzi, 250 Harrieti, 215 Zepairi eta 214 Saibururi

Basarri eta Lekuonaren erabakia: 270 puntu Zepairi, 258 Uztapideri, 253 Txirritari, 237 Saibururi, 233 Dargaitzi, 217 Iriarteri, 216 Etxeberriari, 208 Txapeli eta 156 Harrieti.

Leizaolaren erabakia: 274 puntu Txirritari, 266 Uztapideri, 260 Dargaitzi, 255 Zepairi, 247 Iriarteri, 239 Etxeberriari, 236 Txapeli, 235 Harrieti eta 234 Saibururi

Olaizolaren erabakia: 250 puntu Iriarteri, 245 Zepairi, 230 Txirritari, 222 Uztapideri, 214 Dargaitzi, 203 Txapeli, 201 Harrieti, 195 Etxeberriari eta 169 Saibururi

GUZTIRA: 1249 puntu Txirritak, 1194 Uztapidek, 1145 Zepaik, 1116 Dargaitzek, 1096 Iriartek, 1063 Etxeberriak, 1047 Txapelek, 984 Saiburuk eta 942 Harrietek.

 Sariak 
 Postua  BertsolariaSaria Txapelduna  Jose Manuel Lujanbio "Txirrita"150 pezeta2  Manuel Olaizola "Uztapide"100 pezeta3  Akilino Izagirre "Zepai"75 pezeta4  Mixel Dargaitz50 pezeta5  Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"25 pezeta
Sari hauek Gipuzkoako prentsan agertu ziren aurreko egunetan. Aurreko egunetan ere, sariei buruzko bertsio oker batzuk agertu ziren, gero zuzendu behar izan zirenakEl Díak, urtarrilaren 17an sari hauek eman zituen: lehenarentzat 100 pezeta, bigarrenarentzat 75 pezeta, hirugarrenarentzat 50 pezeta eta laugarrenarentzat 25 pezeta ("La gran final del domingo el el Teatro Victoria Eugenia" in El Día, 1936-I1-7, 2. or.). Akatsa hurrengo egunean, urtarrilaren 18an, konpondu zuten ("Mañana se celebrará en Donostia el II Día del Bertsolari" in El Día, 1936-I-18, 2. or.). Harrigarriagoa da La Voz de Guipúzcoak egindakoa, finalaren egunean bertan, urtarrilaren 19an, "akatsaren zuzentzea" ekari zuen (sariak ondo jarriz), baiana guk dakigula lehenago ezer esan gabe ("El II Día del Bertsolari" in La Voz de Guipúzcoa, 1936-I-19, 16. or.).. 

Honez gain, Txirritarri eta Iriarteri beste hogeitabosna pezeta eman zitzaien, bati bertsolaririk zaharrena izatearren eta besteari gazteena izatearren. Sariketa hori Hilario Murua bertsozale eta donanteak egin zuen Joseba Zubimendik biltzen duen gisa eta El Díak urtarrilaren 17an eta El Pueblo Vascok urtarrilaren 19an zein urtarrilaren 26an ekarri zuten moduan. Uztapidek ordea, Txirrtarentzako "zahartzaro" saria 50 pezetakoa izan zela esan zuen, hala ere, iturri gehienak ez datoz bat honetan. 

Beste lehiakideek ere hogeitabosna pezeta izan zuten sari, Zubimendiren arabera. Uztapideren arabera "eskupekoa" eman zitzaien, kopururik zehaztu gabe eta berdin esan zuen El Pueblo Vascok urtarrilaren 26an. Egia esan, sinesgarriagoa da Uztapideren bertsioa Zubimendirena baino, beste guztiek Iriartek adina irabazi bazuten, orduan bosgarren geratzeak ez zukeen sari berezirik izango.

 Polemika 
Bertso-munduan nahikoa zabaldua izan den iritzi baten arabera, txapelketa honetan benetan onena Uztapide izan zen eta ez Txirrita. Kontakizun honi segika, epaileek ez zioten txapela Txirritari eman egun honetan onena izatearren, baizik eta zaharra eta soka luzekoa zenez, bertsoari urteetan eta hamarkadetan zehar egin zion ekarpenagatik omenaldi gisa edo zaharra zelako errespetu gisa. Edo hirugarren arrazoi bat ere izan zitekeen, lehenago aipatu bezala txapeldunak hurrengo hiru urteetan ezin bazuen parte hartu, Txirritari txapela ez emateak bazuen arrisku bat: gertatzeko nahikoa zitekeena zen ezbeharren bat gertatuz gero (urte horretan hil zen) hurrengo edizioetan ez Txirrita ez txapeldun berria ez zen izango; Txirritari txapela emanez gero ordea, behintzat Uztapide hurrengoetarako "prest" zegokeen (gerra zibila, diktadura frankista eta Euskaltzaleaken debekua zela eta, hurrengo ediziorik ez zen izan 1960 urtea arte, Euskaltzaindiak antolatuta). 

Hau hamarkadetan zehar nahiko iritzi hedatua izan da, batez ere 1985ean Gipuzkoako Foru Aldundiak Joseba Zubimendiren Bertsolari guduak (1935-1936) liburuaren berrargitalpena atera zuenetik. Liburuaren bi azal-hegaletan Basarriren (1935ko txapelduna) eta Uztapideren argazkiak zetozen, baina ez Txirritarena. Uztapideren argazkiaren pean, halako esaldiren bat zetorren: "Askotxoren ustea da egun hartako txapela Uztapide gazteak jaso behar zuela. Izan ere, bere bertsolari bizitzaren azkenetan zen Txirrita, eta badirudi nonbait, ondo merezitako famari aitormen eginez, eta zaharrari zor zaion errespetuagatik bestetik, egokiago jo zutela epaileek egun hartako txapela Txirritari ematea". Liburu horren sarreran, orduan Gipuzkoako Ahaldun Nagusi Imanol Muruak hau gaineratu zuen: "bertsozaleen artean dagoen ustearen arabera (…) (Uztapide) zen benetako txapelduna (...) Zaharrari zor zaion errespetuagatik eman zitzaion txapela Txirritari”. Ordutik hona hainbatek errepikatu dute iritzi hori, adibidez, Pello Esnal edo Pako Aristi idazleek, nahiz eta azken egile honek gero ikuskera zuzendu duen.

Bertsio honen iturria Uztapide bera da. Urte batzuek lehenago, 1975ean, bere Lengo egunak gogoan autobiografia atera zuenean, kontatu zuen epaileetako bat (Uztapidek ez du identifikatzen) hurbildu zitzaiola eta elkarrizketa hau izan zutela: epaileak galdetzerakoan ea bigarren sariarekin pozik geratu omen zen eta Uztapidek baietz esaterakoan, hau bota ziola epaileak: "Ba, lenbizikoa irabazi dezu. Baña Txirrita gizarajoa zarra dago, ta urrengo urtean etortzeko ere zuk itxura geiago daukazu. Ori urte askoan ezin liteke etorri, ta aurten orri ematea pentsatu degu". Gainera, bere arabera, Uztapide bera izan zen txapelketa horretan ikusleak txalo gehien jo zion bertsolaria.

Hala ere egile guztiak ez ziren izan iritzi honen aldekoak, horien artean ditugu adibidez Jesus Mari Etxezarreta "Izazpi" edo Xabier Amuriza. Bi bertsolari eta bertso-aditu hauen arabera, Txirritaren garaipena eztabaidaezinezkoa da eta txapelketako bertsoak irakurri besterik ez dago horretaz ohartzeko.

Polemika hau Felix Irazustabarrena bertso-aditu eta ikerlariak ebatzi zuen 2022an. Irazustabarrenak epaileen epaiketa-aktak aurkitu zituen Donostiako artxibategi batean, eta han garbi geratzen da epaile bakoitzak emandako puntuaketa eta baita ere ez zela puntuak bildu osteko aldaketa kontzienterik: epaile bakoitzak saio banatan emandako puntuak gehituz epaile horren "orotariko" puntuaketarekin bat dator eta emaitza bezala, Txirritak beste inork baino puntu gehien jaso zituen. Beraz garbia izan zen epaileek hartutako erabakiaHala ere, Uztapidek dioena egia bada eta memoriak ez bazion hutsik egin (lau hamarkada geroago idatzi zuen, eta epaileak zeintzuk ziren ere ez zituen ondo gogoratzen) bada beste hipotesi bat, posiblea baina frogatu ezinezkoa: puntuak ematerako momentuan bertan, epaileek, Txirritarekiko eta bere adinarekiko errespetuagatik-edo eraginduta jokatu izana eta honi puntu gehiago eman izatea. Hala ere hori ezin dugu frogatu, eta hala balitz ere, ez zatekeen puntuaketa jakin osteko post-facto erabaki kontziente bat izango..

 Bertsolarien ospea gizartean hedatzea 
1936ko Txapelketak bertsolaritza gizartean fenomeno sozial eta ospetsu bihurtzea ekarri zuen. Egia esan, 1935eko Txapelketak ere halako bidea zabaldu zuen, baina 1936koaren ostean handiagoa izan zen bertsolaritza (eta bertsolariak) gizartean ezagun egin zuen olatua; ez soilik Victoria Eugenia Antzokia bezalako toki bat betetzeak adierazten zuenagatik, baizik eta txapelketaren ostean etorritako sonagatik.

 Txirrita fenomeno sozial gisa 
Txirritak hartu zuen famaren erakusgarri dugu 1936ko martxoan Euskaltzaleakek eta Euzko Gaztedik Errenterian egin zioten omenaldia. Omenaldi horren bultzatzaileak Aitzol eta Teodoro Hernandorena izan ziren, hau da txapelketaren bultzatzaileetako bi (Aitzol Euskaltzaleaken buru eta txapelketetan epaimahaiko kide izan zen, eta Hernandorena, nahiz eta ez nabarmendu, erabakigarria izan zen euskaltzaletasuna eta euskal abertzaletasuna bertsolaritzarantz begira jartzeko eta erakunde hauek txapelketak antolatzeko xaxatzeko). Omenaldi horretan txapelketan izan ziren bertsolari batzuk (bere lehiakideak), epaile batzuk (Basarri tartean) eta aipatutako kultur-bultzatzaileak izan ziren. Aitzolek hitzaldi bat bota zuen han eta Bitor Idiazabalek, Errenteriko Euskaltzaleaken izenean, makil bat oparitu zion Txirritari. Bertsolariek bere omenezko bertso-saio bat egin zuten, bai bazkal-aurretik eta baita ere bazkalostean.

Honez gain, Gipuzkoako prentsan, batez ere El Día egunkarian, irakurleek Txirritari omenezko laudorio-bertsoak idatzi eta bidaltzen zituzten honek txapela irabazi eta hurrengo egunetan; honek erakusten du irakurlegoarentzat bai pertsona ezaguna bihurtzen hasi zela eta baita ere hark irabazitako txapela sari handitzat zutela (eta baita ere jende xumea bertsotan egiteko lotsa galtzen hasia zela, hau da, bertsolariak "imitatu" nahi zituela).

Txirritaren sona Euskal Herritik kanpoko prentsaren ere iritsi zen, 1936ko apirilaren 3an (hil baino bi hilabete lehenago) Madrilgo Estampa egunkariak elkarrizketa bat egin zion bertsolariari.

 Bertsolariak hauteskunde-kanpainan 
Txapelketa bukatu eta bi astera hasi zen hauteskunde-kanpainan txapelketan parte hartu zuten bertsolariek protagonismo handia izan zuten, batez ere EAJren kanpainan. Ez da lehen aldia EAJk bertsolariak erabiltzen zituela bere ekitaldi politikoetan: 1933ko Aberri Egunean, Donostian, Matxin Irabola bertsolariak parte hartu zuen; eta 1935eko maiatzean Uztapide eta Kortatxok Zestoako batzokiaren irekiera-ekitaldian parte hartu zuten. Baina 1936ko otsaileko hauteskundeetarako kanpainan, Gipuzkoan behintzat, erabilera sistematikoa izan zen: urtarrilaren 30etik otsailaren 15era, 70 bat ekitalditan parte hartu zituzten bertsolariek (halako ekitaldi batzuetan bertsolari bi izan ziren eta baten batean hiru baita), euren artean txapelketa honetako bertsolariek; estaterako Uztapidek, Zepaik, Etxeberriak, Ezeizak, Txapelek, Kortatxok eta baita ere epaimahaian izan zen Basarrik. Txikiagoa izan zen jakina Txirritaren parte hartzea, soilik mitin batean parte hartu zuen, Altzan, bizi zen herrian (bere lehengusu Saiburuk ere mitin bakarrean parte hartu zuen, Errenterian)Ekitaldi guztien iturriak ezin ditugu jarri, baina bertsolarien erabilera sistematiko hau bistaratzeko, bi iturri hauek nahikoa direla uste dugu: "G.B.B.'ko zabalkunde batzordearen oarra" in El Día, 1936-I-29, 12. or.; eta "G.B.B.'ko zabalkunde batzordearen oarra" in El Día, 1936-II-8, 3. or.. Hauteskunde egunean bertan, Jose Inazio Etxeberriak El Díaren orrietatik bertsotan egin zuen EAJren aldeko botoa emateko deia. 

Kontuan izan behar da ahaztu txapelketaren antolatzaile alderdi honen inguruko erakundeak izan zirela eta alderdi honen kideak txapelketako ekitaldi ezberdinetan agertu zirela, beraz bertsolari batzuentzat nolabait txapelketan egindako "jarraipena" izan zela pentsa dezakegu. Baina egia bada ere bai bertsolariak kanpainan sistematikoki erabiltzeak gizartearen artean bertsolarien ospe sozialaren handitzearen adierazle ere badugula.

Beste aukera politikoek ere izan zituzten bertsolariak, nahiz eta ez hain modu sistematikoan eta ez txapelketako bertsolariekin. Fronte Popularraren hiru mitin politikotan agertu zen Joxe Mari Lopetegi "Txiplau": otsailaren 2an Irunen, otsailaren 9an Hondarribian eta otsailaren 10ean berriz IrunenFronte Popularraren kanpainari buruzko informazioa osoa ez dugu, izan ere kanpaina honetan ez zuen izan guztiz aldeko egunkaririk, La Voz de Guipúzcoa egunkari errepublikanoak (tradizionalki Gipuzkoako ezkerraren babesleku izandakoak) ez baitzuen babestu. Egia da mitinez eta deialdiez informatzen zuela, baina oso doinu aseptikoan, barneko orrialdeetan eta informazio txikia emanez, beraz baliteke Fronte Popularrak bertsolariak gehiagotan erabili izana baina egunkarian ez azaltzea.. Eskuin espainolistaren aldetik, mitin bakarra aurkitu dugu bertsolariak erabili zituena, otsailaren 7an izan zen Oñatin, Zabaleta izeneko bertsolari errenteriarrak hartu zuen parteBaliteke koalizio honek mitin gehiagotan erabili izana bertsolariak, mitin dezente euskaraz egin zituzten-eta, baina momentuz bakarra aurkitu dugu..

 Kanpo estekak 

 Bertsolaritzaren Datu Basea
 Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak
 Bertsolari guduak (1935-1936)
 Lengo egunak gogoan
 Gipuzkoako prentsa historikoaren datubasea

 Erreferentziak 
Kategoria:Bertsolari Txapelketa Nagusiak
Kategoria:1936 Euskal Herrian