José Marchena

Lan intelektualean hainbat esparrutan aritu zen, hala nola, ekonomia politikoan (Adam Smithen liberalismoaren defendatzaile sutsua zen), filosofian (Voltaireren eta Rousseauren mireslea), literaturan, politikan eta erlijioan. Horrez gain, XIX. mendearen amaierako espainiar itzultzaile ospetsuenetakoa izan zen. Marchenak itzulitako autoreen artean ditugu Jean-Jacques Rousseau (Gizarte hitzarmena eta beste liburu batzuk), Molière, Montesquieu, Voltaire, Volney eta Lukrezio.

Marchenari buruz hau idatzi zuen haren biografo garrantzitsuenak:

Espainiako elite ilustratuaren atal batez ustez -”frantsestuak”-, herrialdea Borboitarren familia usteldutik askatu eta Napoleonen menpe jarrita, aberriaren aurrerapena eta berreskuratzea lortuko zen. Hala uste zuen Frantzia iraultzailea miresten zuteneko batek; Marchena abadeak (1768-1821). Hurrengoa idatzi zuen 1808an:

 Biografia 
Antonio Marchena Jiménez abokatu eta Sevillako jabe aberats baten seme bakarra izan zen, elizako karrerarako erabiltzea pentsatu zuena, eta, dirudienez, bere haurtzaroan debozio handia erakutsi zuena. Bigarren hezkuntza Madrilen egin zuen, non filosofia, logika, metafisika eta hizkuntza hebrearra ikasi zituen -latina eta grekoa jada menderatuak- eta 1784an, Salamancako UnibertsitateanFUENTES: Op. cit., 53 orr. sartu zen. Madrilen bigarren hezkuntza San Isidroko Errege Ikasketetan egin zuen, eta Salamancan ikasi zuena, 1788an batxilergoan graduatu zena, legeak izan ziren.

 Ekintzaile ilustratua (1787-1792) 

Salamancan ezagutu zituen ideia ilustratuen irakasle eta ikasle batzuk, Juan Meléndez Valdés, Ramón de Salas y Cortés edo Diego Muñoz Torrero kasu, eta han irakurri zituen filosofo ilustratu nagusiak -Mably, Helvetius, Montesquieu, Locke, Adam Smith, Voltaire, eta batez ere "jainkotiar Rousseau", berak hala deitu zuen-, zeinen lanak debekatuta baitzeuden Espainian, baina hirian zebiltzan. Badirudi, zehazki, Juan Meléndez Valdések piztu ziola literatur bokazioa baita poesia egitera bultzatu ere.
Filosofo ilustratuen irakurketen lehen fruitua izan zen, 1787an Marchenak Ilustrazioaren filosofiaren laburpen bat, El Observador izenburuarekin argitaratu zuen gazetilla anonimo bat, satira sozial eta antzerki kritikako zati batzuekin batera. Lehenengo atala esaldi honekin amaitzen zen: Nik gorroto dut askatasuna hertsatzen duen ahalegin oro. Pentsatzekoa zenez, egunkariak arazoak izan zituen Inkisizioarekin, eta, azkenean, debekatu egin zuten, eta, beraz, Marchenak idatzi zituen hamalau emanaldietatik zortzi argitaratu gabe geratu ziren.
Ofizio Santuaren zentsorearen irizpenean honako hau esaten zen: Doktrina faltsua du, okerra, ausartegia, errukizko belarriak iraintzen dituena, materialismo hutsera induzitzen duena, eta irudi lizunekinFUENTES. op. cit., 53-54 orr.. Dirudienez, El Observador agertu zen urtean, Inkisizioak Marchena auzipetu zuen, debekatutako liburuak izateagatik eta proposamen heretikoengatik. Bestalde, El Observadorrek bere autorea frantziar kulturaren miresle sutsutzat jotzen du, bereziki Voltairerena.

Salamancatik Madrilera igaro zen, eta han idatzi zuen, besteak beste, Frantziako Iraultzarako Oda, 1789ko uztailaren 14an Bastilla hartu eta gutxira, Menéndez y Pelayoren arabera, Espainian konposatutako propaganda iraultzaileko bertso zaharrenak diraFUENTES: op. cit., 54. orr..

 Erbestea Frantzian (1792-1808) 
1792ko apirilean, Frantziara joan zen, baina ez dago argi zergatik hartu zuen bere bizitza osoa zehaztuko zuen erabaki hori. Zalantzarik gabe, eragina izan zuten bere idazkien hedapen klandestinoak eta inkisizioarekin izan zituen arazoak, baina baita bere amaren heriotzak eta bere egoera ekonomiko etsiak ere. zken arrazoirengatik Arandako kondeari, garai hartan Karlos IV.aren Estatu ministroa zena, pentsio edo enplegu bat eskatu zion, Bizirauteko erabat baliabiderik ez zuelako -eskaerarekin batera hezkuntza publikoari buruzko eskuizkribu bat aurkeztu zuen-. Hilabete batzuetan Baionan bizi izan zen, eta bertan espainiar ekintzaile iraultzaile talde txiki batekin harremanetan jarri zen eta jarduera handia garatu zuen, Konstituzioaren Lagunen Elkartearen saioetan parte hartuz eta Espainian ezkutuan sartzen ziren gazetak eta aldarrikapenak frantsesez eta espainieraz idatziz -eta batzuk Amerikara ere iritsi ziren-FUENTES: op. cit., 55, 56 orr.. Urte horretako abuztuan, Miguel Rubin de Celisekin batera, Askatasunaren eta berdintasunaren kazeta argitaratu zuen. Klandestinoki Espainian eta urrian, Espainiako nazioari aldarrikapena erredaktatzen du.

Marchenaren ospea Parisera iritsi zen, eta 1793 hasieran Brissoteko girondarren gobernu iraultzaileak Juan Antonio Carrese eta Jose Hevia Baionako beste bi aktibista espainiarrekin batera deitu zuen. Martxoaren 7an iritsi zen hiriburura, Luis XVI.a erregea hil eta hilabete eta erdira, aurreko urteko irailean Errepublika aldarrikatu ondoren, eta agintzen zioten lehen misioetako bat Frantziako Konbentzioaren manifestua Europako herrietara itzultzea zenFUENTES: Op. cit., 56 orr..

Handik gutxira, Frantziako Kanpo Arazoetako Ministerioaren zerbitzura sartu zen, Brissotek Lebrun-TonduBRISSOT DE WARVILLE, Jacques-Pierre: Mémoires de Brissot, membre de l'Assemblée législative et de la Convention nationale, sur ses contemporains et la Révolution française, publiés par son fils, París, Ladvocat, 1832, 4. liburukia, 324 orr.. ministroari egindako gomendioari esker. Bere funtzioa Espainian zabaltzeko propaganda iraultzailea idaztea zen.

1793ko maiatzaren 31n, girondarrak erori ondoren jakobinoen jazarpena jasan zuen, Robespierre buru zuela, eta hamalau hilabete eman zituen kartzelan. Jazoera dramatiko batzuen ondoren, Bordelen harrapatu, hiriburura eraman eta Conciergerieko espetxean sartu zuten. Kartzelan egon zen bitartean, Granadako Frai Luisen Pekatarien Gida irakurtzeaz gain -Marchena bezalako volteriar batentzat oso kontraesankorra dena-, beste girondar batzuekin batera, zelda partekatzen zuen monje beneditar bat mortifikatu zuen, Erlijio berri bat asmatuz Ibrascha izeneko jainko baten omenez, zeini kantak eta ortiarrak eskaintzen baitzizkioten -eta hori bat dator, batez ere, birao eta sakrilegoaren ospe onarekin-.

Jakobinoak erori eta hilabete batzuetara, 9 Termidor (1794ko uztaila) espetxetik askatua izan zen izuaren garaian gillotinatuak izan ez ziren girondarrekin batera, Marchenak "askatasunaren martiriak" deitu zituenak eta kartzelatik Errepublikako fiskalari zuzendutako gutun batean gehitzen saiatu zirenak, beraiekin batera exekutatzeko eskatzen zuenFUENTES: op.cit., 57. orr..

Askatu ondoren, Termidoriarren erregimen berriarekin kolaboratu zuen, eta lan burokratiko bat eman zioten Robespierren askatasunaren diktaduran jasandako zigorrengatik konpentsazio moduan. Baina laster galdu zuen lana, artikulu, liburuxka eta paskinen formako idatziak argitaratzen hasi zenean, non Konstituzio berriaren proiektua bereziki kritikatzen zuen, 1795eko irailean onartua izango zena eta Direktorioaren erregimena sortuko zuena.
Marchenarentzat proiektuak oroitzapen jakobino gehiegi zituen, zentralista zelako (ez federala), ez zuelako botere banaketa garbirik ezartzen eta ez zituelako herritarren eskubideak erabat bermatzen (bereziki, jabetzarena). Beraz, Marchena berriarentzat, Robespierre erori ondoren herrialdeak izandako moderaziorako joera oraindik ez zen nahikoa ", eta horrek aaltzen du bere idazkiek sektore errepublikano kontserbadoreenen artean eta monarkiko konstituzionalen artean -Marchenak amnistia eskatu zuen horientzat- izan zuten harrera ona. Horrela, Marchena Parisko bizitza pertsonaia politikoa bihurtu zen, eta etsai eta kontrako ugari ere irabazi zituen, mehatxu eta akusazio mota guztiak egin zizkiotenak, askotan, bere itxura fisikoari eta garbitasun pertsonalik ezari buruzko erreferentziak jasotzen zituztenak. Marchenaren kritika garratzak jaso zituen Direktorioko kide batek gogoratu zuen urte batzuk geroago, bere balioak ere nabarmenduz:

Bere panfletoetako batek, José Marchena Aux assemblées primaires izenekoak, boterean zegoen taldea bereganatzen saiatzea eragin zuen, beste errepublikano kontserbadore batzuekin egingo zuen bezala, oposizio monarkikoarekin: 13 mahats-bilketaren matxinada errealistatik gutxira, Marchena atxilotu egin zuten, bere bultzatzaileetako bat izatea leporatuta, benetan saihesten saiatu zenean. Hasieran aske utzi zuten, eta handik egun gutxira berriro atxilotu zuten. 1796an Suitzara erbesteratu zuten, Francisco de Miranda jeneralarekin batera. Suitzarako bidean, irainak eta umiliazioak jasan zituen, esaaterako bidaia osoa zaldi baten isatsari lotuta joatea. Iritsi zenean, Madame de Staëlen etxean bilatu zuen babesa, Parisko egongelan aspaldi ibilia baitzen, baina hark ez zuen ezer jakin nahi izan. Azkenean, ezkutuan Parisera itzuli zen eta 1797ko otsailean Frantziako bere egoera erregularizatzea lortu zuen. Ordutik aurrera, borroka politikotik aldendu eta ikasten hastea erabaki zuen.
Garai horretakoa da matematikarekiko zuen grina, non bere lagun José María Lanz ingeniari espainiarrak hasi zitzaion irakasten, Parisko Rohan kalean zuen bizilaguna. Trantsizio garai hartako paradoxak: Lanz Parisen lasai bizi zen bitartean, Manuel Godoyren gobernuaren beka batekin, bere ikasketa zientifikoei eskainia eta inork gogaitu gabe, Marchenak, berriz, bidelapur baten bizitza zalantzagarria zeraman, bere ondasunak Espainian bahituta, behartasunaren ertzean, eta bere asilo-herrialdean urrats faltsu berri batek espetxera edo deserrira itzultzeko arriskuarekin.FUENTES: Op. cit., 59 orr..

Urte horretan bertan, 1797an, Essai de Théologie opuskulua argitaratu zuen, non, Espainiako enbaxadorearen arabera, ateismoa justifikatzen zuen, baita Le Spectateur Français izeneko pentsamendu-aldizkari bat ere, ia berak bakarrik idatzia, non ekonomia politikoa, nazioarteko harremanak eta literatura jorratzen dituen, eta sei ale argitaratu zituen -1797ko apirilera arte-. Hala ere, ez zuen bizitza politikotik aldentzeko bere asmoa bete, eta aldizkarian, Parisko gobernua eta egunkari gehienak kritikatzen zituen artikuluak sartuz joan zen, bere ustez, Gizon arbuiagarriek, Panfleto miserableek eta Intsektu pozoitsuek idatziak. Hori dela eta, atxilotu egin zuten, eta itsasoz bestaldera deportatzeko zorian egon zen, baina aste batzuk geroago aske utzi zuten. Baina 1798 amaieran berriro atxilotu zuten. Poliziaren salaketan, oso modu desegokian deskribatzen da: Oso txikia da altueran, aurpegi argala eta beltzarana du, olibadun kolorea, begi biziak eta itxura ausarta. Berriro deportazioa saihestea lortu zuen, baina sei hilabete eman zituen kartzelan 1799ko ekainaren 13an aske utzi zuten arte.

Marchenaren zoria 18aren tupustean aldatu zen, 1799ko azaroan Napoleon Bonaparte boterera eraman zuena. Dirudienez, Marchenak paperen bat jokatu zuen kolpearen prestaketan -agian, aldarrikapenak idaztean- hilabete haietan Sieyès abadearekin izan zuen harreman estuaren ondorioz. Honi esker, hain zuzen ere, Rhineko armadari atxikitako enplegu zibila lortu zuen, Marchenaren beraren arabera, Bizimodu ez hain prekarioa izan zuena. Hala, 1800. urtean, zenbait hilabete eman zituen alemaniar lurretan eta Suitzan, Moreau jeneralaren agindupean, bere estatu nagusian sartuta, ekarpenen ikuskatzaile gisa, eta, gainera, bere nagusiek agindutako zenbait estatistika-lan egin zituen. Hilabete horietan zehar alemana ikasi eta ingelesa hobetu zuen, eta oraindik ere literatur txantxa dibertigarri bat egiteko astia izan zuen. Basilean Fragmentum Petroniiren argitalpena izan zen, monasterio batean aurkitutako Petronioren Satirikoiaren ustezko zati bat, Marchenak idatzi zuena, baita honekin batera zetozen oharrak ere-erotismoaren benetako tratatua osatzen zutenak, gaiari buruzko bere ezagutza teoriko eta praktiko zabalak garatu baitzituen, Marchenak, bere garaikideetako baten arabera, antzinakoenek ez zekizkiten amodiosko misterioak ezagutzen baitzituen. Bere latina hain zen perfektua, non benetakotzat jo zuten adituak engainatu baitzituenFUENTES: Op. cit., 61, 62 orr..

1801ean Parisera itzuli zen, urtebete lehenago joan zen bezain pobre. Ordutik 1808ra arte, Parisen bizi izan zen, ikerketa, idazketa eta ingeles eta italiar lanak frantsesera eta gaztelaniara itzuliz. Gainera, pedagogia eta hizkuntzalaritzan eragin handia izan zuen Décade Philosophique aldizkarian kolaboratu zuen. Parisko argitalpen baten enkarguz, Euskal Herriari eta bere foruei buruzko saiakera luze bat idatzi zuen. Espainiako bi aldizkaritara ere bidali zituen poesiak, sevillarra bata eta madrildarra bestea, eta hauek bere inizialekin argitaratu zituztenFUENTES: Op. cit., 62, 63 orr..Aldizkariak Sevillako El Correo eta Manuel José Quintanak Madrilen zuzentzen dituen Zientzia, arte eta literatura barietateak dira. 1806an, Katuloren olerki faltsu batzuk ere egiazkoak balira bezala saiatu zen pasatzen, baina Petronioren zatiarekin gertatu ez zen bezala, ez zuen horrenbesteko zorterik.

 Espainiara itzultzea: Jose I. Bonaparteren zerbitzura (1808-1814) 

Hamasei urtez erbestean egon ondoren, Espainiara itzuli zen armada frantsesarekin, hasieran Murat jeneralaren aginduetara zegoen propaganda aparatuko kide bezala. Baionako abdikazioen ondoren, Jose I.a Bonaparteren Monarkiaren goi funtzionarioa izatera pasa zen, zehazki Barne Ministerioan, superministerio moduko bat, nondik josefino gobernuaren politika ekonomikoan eragina izan zuen merkatu askatasuna defendatuz, 1812ko lehen hilabeteetan Madrilen hornikuntza faltagatik gosea egon zen arren.

Gainera, Jose I.aren monarkia defendatzen zuten zenbait egunkaritako zuzendari edo erredaktore izan zen, eta propaganda testu ugari argitaratu zituen modu anonimoanFUENTES: Op. cit., 63 orr..1810ean zuzendari izan zen egunkarietako bat Kordobako posta politiko eta militarra izan zen.

Jose I.aren monarkiari emandako babesak iseka eragin zion Fernando VII.aren eskubideen defendatzaileen aldetik, non bere itxura fisikoari erreferentzia egiten baitzitzaion. Honela, Kordobako liburuxka anonimo batean argitaratu zen Tiranoaren hiru sateliteen deskribapen fisiko-morala, Jose arrotzarekin batera Kordoban sartu zen lehen aldian.

Aldi horretan ez zuen itzultzaile lana utzi -Moliereren komediak gaztelaniara itzuli zituen Jose I.a erregearen enkarguz -, ezta idazlearena ere, Kristo gurutziltzatua Oda baten argitalpenarekin harrituta; izan ere, bertan, ateismoa alde batera utzita, kristautasunaren ikuskera liberala aldarrikatu zuen, «Que no quiera [Cristo] que al hombre el hombre oprima» esaldian laburbilduta. Harrigarria da, halaber, garai hartan zentsore gisa jardun izana, eta Oinarrizko geografia elementalari buruzko irizpenetako batean idazteak ez zuela ezer jasotzen nazioaren legeen aurka, ezta erlijio nazionalaren eta ohitura onen aurka ereFUENTES: Op. cit., 63, 64 orr..
Aste batzuk geroago, 1821eko urtarrilaren 31n, Madrilen hil zen bere lagun Juan MacCrohonen etxean, Testamentua egin ahal izateko ondasunak utzi gabe.

 Erbestealdi berria eta itzulera berria (1814-1821) 
Herrialdea utzi zuen Jose Bonaparte erregearen gortearekin, hurrenez hurren Perpinyan, Nimesen eta Montpellierren bizi izan zen. Bigarren erbestealdi horretan, Borboiak Frantzian ere zaharberrituak izan zirenez, bizirauteko modu bakarra pentsamendu ilustratuaren klasikoak itzultzea izan zen. Hauek, Espainian debekatuta zeudenez baina eskaera handia zutenez, editore frantsesek merkatu klandestino horretatik etekina atera nahi izan zutenFUENTES: Op cit., 64, 65 orr.. Honela itzuli zituen Emilio edo Rousseauren hezkuntza (Bordele, Pedro Beaume, 1817), Montesquieuren Persiar gutunak (Nîmes, P. Durand-Bellé, 1818) eta Voltaireren Nobelak (Bordele, Pedro Beaume, 1819), beste testu ilustratu eta liberal askoren artean.

Urte horietan zehar, bere lanik luzeena idatzi zuen, Lecciones de filosofía moral y elocuencia (Bordele, 1820), espainiar literaturaren antologia bat zena, sarrera luze baten ondoren, non Espainiako historia modernoari buruzko hausnarketa egin zuenFUENTES: Op. cit., 65 orr.. Lan horren sarreran, Discurso sobre la literatura española izenekoan, nahiz eta hertsiki klasizista eta kleroaren intolerantzia ideologikoaren gaitzeslea izan, mugimendu erromantikotik onartzen du literatura herri baten izpiritu eta ohituren jarioa eta isla dela. Eloisa eta Abelardori buruzko poema bat ere idatzi zuen, baita intolerantzia espainiarrari eta Polixena tragediari erasotzen dioten hainbat konposizio ere.

Era berean, denbora eman zuen Fernando VII.aren absolutismoaren aurkako aldarrikapenak eta manifestuak idazten, honela, erregearekin adiskidetu nahi zuten gainontzeko frantsestu gehienengandik ezberdinduz, eta, gainera, erbesteratutako liberalekin kolaboratu zuen bere konspirazioetan, 1812ko Konstituzioa berrezartzeko, Frantziako justiziarekin arazoak eragin zizkiona.

Riegoren altxaze militarra arrakastatsua izan zenean eta monarkia konstituzionala berrezarri zenean, Espainiara itzuli zen berehala, Sevilla eta Madril artean biziz. Orduan hasi zen Marchena abadea izenarekin ezaguna izan zen, Zergatia jakin gabe eta berak deitura horri uko egin gabe, kleroko kide inoiz izan ez arren. Eta itzultzean, liberal "asaldatuen" jarrerak babestu zituen, 1814an Espainiatik irten zenetik beren ideia politikoek izan zuten erradikalizazioarekin bat etorriz -horretan ere liberalismo "moderatuarekin" bat egin zuen frantsestu gehienengandik bereizten da-. Bere sustrai girondarrak berreskuratuz, 1812ko Konstituzioa babestu zuen eta Rafael del Riegoren irudia eta askatasunaren gainerako zaharberritzaileak goraipatu zituenFUENTES: Op. cit., 65, 66 orr..
Erlijioari dagokionez, Marchenak Frantzian eman zituen urteetako ateismoa utzi eta Ilustrazioarekin lotzen duen deismoa hartu zuen. Marchenak Sevillako Elkarte Patriotikoan 1820. urtearen amaieran emandako hitzaldi batean azaldu zuenezMintzagaia zen onartu berri legea: Monakalen iraungitzeari eta erregularren erreformari buruzko Legea, erlijioa eta haren ministroak Estatuaren boterearen mende geratu behar dira, nazioaren borondatearen adierazpen gisa eta gizarte-ongiaren bermatzaile bakar gisa, eta, beraz, jarrera laikoa defendatu zuen:

1820an Sevillan idatzitako bere azken idazkiek ere liberalismoaren ideia erradikala islatzen dute, eta, beraz, "anarkista" eta "heretiko" izendapena jasotzen du sektore erreakzionarioenen aldetik. 1820ko abenduaren 6ko gutun batean honako hau erantzun zuen:

 Memoria historikoa 
XIX. mendean, Marchena abadearen oroimen historikoan, pertsonaia xelebre eta nobelako baten elezaharra nagusitu zen, berak sustatu zuena, anekdota batzuen bidez: garai batean basurde bat maskota gisa hartzea, alde guztietara laguntzen ziona. Itzultzaile gisa egindako lan eskerga besterik ez zitzaion aitortu, eta bere lanak mende osoan zehar berrargitaratuak izan ziren, ez beti lehen bertsioari leial, batzuetan itzultzaile gisa bere izena ere aipatzen ez baitzen. Frantziako egile ilustratu handien -Voltaire, Montesquieu, Rousseau- bertsioek oso ezagun egin zuten hedabide intelektual errepublikar eta aurrerakoietan, eta Benito Pérez Galdós eta Pío Baroja idazleek bere eleberri historikoren bat edo beste aipatzen dute, eta Vicente Blasco Ibáñez idazleak La explosión eleberriko protagonista bihurtu zuen. Paradoxikoki, Menéndez y Pelayori esker hasi zen ezagun izaten idazle gisa -Marchena inpietatearen propagandista, misiolari eta apostolu ardurarekin, mende erdi luzeko espainiar gazteriaren zati handi baten usteltzaile, sektario intransigente eta fanatiko... eragin diabolikokoa -, eta
Bere garaikideen arabera, oso txikia zen altueraz, oso beltzarana eta izugarri itsusia, gizakiak baino gehiago oihanen satiroa zirudien terminoetan. 1892. eta 1896. urteen artean bere Obra literarioak argitaratu zituena, nahiz eta bostehun ale inguruko tirada izan, erdiak bakarrik jarri ziren salgaiFUENTES: Op. cit., 67, 68 orr..

XX. mendearen hasieran, Marchena ez zen itzultzaile aparta bakarrik, baizik eta eskuinarentzat heretikoa, masoia eta are jakobinoa ere bazen pertsonaia, anti-Espainiaren sinboloa; ezkerrarentzat, berriz, Rousseauren pentsamenduaren dibulgatzaile nagusia zen, hedabide anarkistetan bereziki ezaguna. Hori dela eta, Marchena abadeak, nolabaiteko ospea hartu zuen, biografia zabal eta ongi dokumentatu bat, Espasa-Calpek 1916an argitaratutako Entziklopedia Unibertsal Ilustratuaren lehen edizioan sartzeko modukoaFUENTES: Op. cit., 68 orr..

Marchenaren irudiaren berreskuratze historikoa XX. mendeko 70eko hamarkadan gertatu zen, frankismoaren amaieraren eta trantsizioaren hasieraren artean, batez ere bi historialari espainiarren, Antonio Elorza eta Alberto Gil Novales, eta zenbait hispanisten lanari esker. Berreskuratze hori hurrengo hamarkadaren amaieran amaitu zen, 1989an Juan Francisco Fuentesen ikerketa argitaratu zenean. José Marchena (1768-1821). Biografia politiko eta intelektuala, eta 1990ean Jose Manuel Fajardo idazle eta kazetariaren La epopeya de los locos Frantziako Iraultzan liburuarekin. Marchenak, Espainiarrak, beste erbesteratuekin batera, bere bizitza berreraikitzen duena Frantzia iraultzailean. Lehentxeago, Fernando Diaz Plajak Marchenari buruzko biografia bat argitaratu zuen 1986an, Juan Francisco Fuentesen ustez, Marchena gaixoari buruz idatzi den biografiarik zentzugabeena da, akatsez, zehaztasunik ezaz eta asmakeria hutsez betea. Oraintsuago, Juan Goytisolok bere irudia eta Blanco White-rena aldarrikatu du, 2000. urtean, garai guztietako Espainia heterodoxoaren estandarte gisa, argitaratutako CarajicomedianFUENTES: Op. cit., 69, 70 orr..

Hau da Juan Francisco Fuentes biografo nagusiak Marchenari egiten dion balorazioa:

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 FUENTES, Juan Francisco, José Marchena: biografía política e intelectual, Barcelona, Crítica, 1989.
 FUENTES, Juan Francisco (2000):José Marchena (1768-1821). Leyenda y realidad de un abate revolucionario. Burdiel, Isabel; Pérez Ledesma, Manuel, eds. Liberales, agitadores y conspiradores. Biografías heterodoxas del siglo XIX. Madrid: Espasa Calpe. .
 GIL NOVALES, Alberto: (dir.), Diccionario biográfico del Trienio Liberal.
 MARCHENA, José: Polixena. Manuel García Garcíaren edizio kritikoa eta sarrera-azterketa. Sevilla, La Máquina China Editorial, 2007. 
 LA PARRA LÓPEZ, Emilio (1998): Los inicios del anticlericalismo español contemporáneo (1750-1833). En La Parra López, Emilio; Suárez Cortina, Manuel, eds. El anticlericalismo español contemporáneo. Madrid: Biblioteca Nueva. .

 Kanpo estekak 
 Point de gouvernement révolutionnaire ou Observations sur le projêt de décret présenté par Thibaudeau à la séance du 7 Floréal, Frantziako Liburutegi Nazionalean.
 Quelques réflexions sur les fugitifs français depuis le 2 septembre, Frantziako Liburutegi Nazionalean.
 J. Marchena aux assemblées primaires, Frantziako Liburutegi Nazionalean.
 Fragmentum Petronii (1800ko argitalpena)
 Fragmentum Petronii (1865eko argitalpena)
 Description géographique et historique des trois provinces dites Vascongades, Frantziako Liburutegi Nazionalean.
 Lecciones de filosofía moral y elocuencia; I. liburukia, II. liburukia.
 Obras literarias de D. José Marchena (el Abate Marchena) recogidas de manuscritos y raros impresos con un estudio crítico-biográfico del doctor D. Marcelino Menéndez y Pelayo; I. liburukia, II. liburukia.
 FROLDI, Rinaldo: Proclamas, manifiestos y escritos políticos de José Marchena, Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualean

Kategoria:Sevilla probintziako jendea
Kategoria:Espainiako itzultzaileak
Kategoria:Gaztelaniazko idazleak
Kategoria:Frantsesezko idazleak
Kategoria:Espainiako idazleak
Kategoria:Inkisizioaren biktimak
Kategoria:Frantsestuak (Iberiar Penintsulako Gerra)
Kategoria:Madrilen hildakoak