Ardatz (mekanika)

ArdatzaEuskaltzaindiaren hiztegia, ardatz, Euskaltzaindia edo haxaEuskaltzaindiaren hiztegia, hax, Euskaltzaindia, mekanikan, gurpil, engranaje eta antzeko elementuei eransten zaien barra bat da, horri biraketa mugimendua eragin, mugimendu horri norabide bat eman edo elementuaren biraketa beste elementu bati transmititzeko erabiltzen dena. Ardatza gurpilarekiko edo ibilgailuarekiko solidarioa izan daiteke. Gurpilen kasuan –trenetan, adibidez- ardatza kojinete edo errodamenduen gainean muntatzen da, ibilgailua eusten duen puntuetan biratu ahal izateko moduan. Bigarren kasuan –engranajetan, alegia–, gurpilek erdian zulo bat dute, eta zulo horrek abatz edo kubo izeneko gailu bat hartzen du, non ardatzak doitze-mota jakin bat duen, zurtoin edo motzondo bat kuboaren barruan errodamendu batean sartzen dena, gehienetan.

Terminologia
Automobil eta kamioietan, ardatz hitzaren adiera bat baino gehiago gertatzen dira ezusteko erabileran, ardatzari berari, bere ostatatzeari edo, besterik gabe, zeharkako edozein gurpil pareri erreferentzia eginez. 
Hertsiki hitz eginez, gurpilarekin biratzen den ardatzari, dela harekiko erlazio finkoan torlojutua edo ildaskatu birakaria izan, ardatza deritzo. Hala ere, erabilera malguago batean, inguruko ardatzaren karkasa (eskuarki, hondar-galdaketa) barnean hartzen duen multzo oso bati ere ardatza deritzo.

Hitzaren adiera are zabalago bat dagokio ibilgailu baten aurkako aldeetan dauden gurpil pare paralelo bakoitzari, haien arteko konexio mekanikoa eta ibilgailuaren txasisarekin edo karrozeriarekin duen lotura edozein dela ere. Beraz, esekidura independente bateko zeharkako gurpil-bikoteei ardatz dei dakieke zenbait testuingurutan. Ardatzaren definizio oso zehaztugabe hori, askotan, ordainpeko errepideak edo ibilgailuen gaineko zergak ebaluatzeko erabiltzen da, eta gutxi gorabeherako aldagaitzat hartzen da ibilgailu batek pisua kargatzeko duen ahalmen osorako eta errepide gainazaletan higadura edo kaltea eragiteko duen potentzialerako.

Ardatza eta arbolaren arteko aldea
Lagunarteko hizketan ardatza eta zuhaitza nahastu egiten dira, nahasketarik eragin gabe. Baina, hizkera teknikoan, komeni da bereiztea. Ingeniaritza mekanikoan, parea transmititzen duen ardatza da zuhaitza. Adibidez, motor baten edo transmisio baten irteera-zuhaitza. Ardatz batek ez du momentua edo motor-pare eragilea transmititzen. Gurpil baten, koskadun gurpil baten edo antzeko elementu baten euskarritzat baino ez du balio. Zuhaitzek eta ardatzek jasan behar dituzten esfortzuak, tentsioak oso desberdinak dira. Tradizionalki, espeka-ardatza izena, teknikoki, zuzena da.

Alderdi filosofikoak
Laoziren Dao De Jing lanak, zati materialei eta hutsari egiten die erreferentzia, nabarmenduz gurpil baten zuloa dela (materiarik ez dagoen lekua), ardatz baten ahokalekua denez, funtzionamendu egokia ahalbidetzen duena.

L'obra de Laozi (Lao Tse) Dao De Jing lanean, zati materialei eta hutsari egiten die erreferentzia, eta nabarmentzen du gurpil baten zuloak ahalbidetzen duela, ardatz baten ahokalekua denez, funtzionamendu egokia.

Gurpilen ardatzak
Gurpildun konbinatu horien kasu sinpleenak honako hauek dira:

Esku-orga edo eskorga  
Esku orgek gurpil bakarra izaten dute gailuaren aurrealdean. Gurpila ardatzari itsatsita joan daiteke (ardatzaren muturrak egiturarekin batera biratuz; egituraren bi besoak), eta ardatzean ere libreki bira dezake.

Edonola ere, ardatzak habe baten moduan jokatzen du. Karga kontzentratu zentral bat jasaten du, eta muturretara transmititzen du. Ardatzak ez du bihurdura-esfortzurik jasaten.

Egiptoko gerra-gurdia
Egiptoko gerra-gurdi baten bi gurpiletako bakoitza libreki biratu zitekeen ardatz finko baten gainean (tradizionalki fusil deitua). Gurpil baten botoia oso zabala zen, eta gurpilari gida ona eskaintzen zion. Kojinetearen koipeztatzeak lubrifikazio hidrodinamikoa ahalbidetzen zuen. Gurdiaren kasuan bezala, ardatzak habea balitz moduan jokatzen zuen.

Txirrinden gurpilak
Txirrinda baten gurpilek ardatz baten gainean biratzen dute. Gurpil-abatza izeneko pieza bat erradioei (edo antzeko sistema bati) ainguratzeko erabiltzen da. Ardatzaren eta gurpil-abatzaren artean, boladun errodamendu bat edo bi bola multzo egon daitezke.

Automobilen eta beste ibilgailu batzuen ardatzak
Irudizko adieran, «ardatz» terminoak bi gurpilen multzoa eta horiek lotzen dituen karkasa adieraz ditzake; hala, aurreko ardatza aurreko trenaren baliokide da. Tren motor batek ditu: bi zuhaitzerdi (ardatzerdi edo palierak), diferentzial bat eta erredukzio-koroa bat.

Trasmisio-ardatzak
Aurreko motorraren eta atzeko gurpiletarako transmisioaren soluzio tradizionalean, luzetarako transmisio-ardatz bat dago, potentzia atzeko diferentzialeraino transmititzen duena. Ardatz klasikoak altzairuzkoak eta trinkoak ziren. Karbono-zuntzezko zuhaitz tubularrak dituzten soluzio modernoak daude.

Kamioiak eta antzekoak
Kamioietan ere maiz hitz egiten da ardatzez, gurpil-tren bati buruz arituz gero. Bi gurpileko eta lau gurpileko trenak daude.

Trenbidetakoak
Gurpil pareak
Ardatz bati zurrun lotutako gurpil parea.
Bogieak
Eskuarki, txasis birakari batean muntatutako lau gurpilek osatzen duten ardatz bertikal bat dira.
Bissell
Gurpil-talde biratzailea, bihurguneetatik igarotzea errazten duena.

Egazkinak
Lehen Mundu Gerrako hegazkinen lurreratze-trenak bi gurpil zituen, ardatz horizontal batez lotuak. Multzoa egitura egokiarekin lotuta zihoan hegazkinari. Ardatz karenatuak zituen.
 Ardatz horrek istripu asko eragiten zituen, askotan hilgarriak, belar altuko zelaietan edo zurtoin altuko zereal eremutan lurreratu behar zenean. Hegazkinak muturraekin lurra jotzeko joera handia zuen.

Piezen proiektua
Ardatz bakoitzak eskaera batzuk bete behar ditu hasierako aurreikuspen batzuen arabera. Askotan prototipoak proiekturik gabe dimentsionatzen diren arren, pieza garrantzitsuak proiektu tekniko bati jarraituz egin behar dira. Adierazitako piezak nola proiektatu azaltzen duten obra bereziak daude.

 Hasierako datuak 
 Kanpo indarrak (karga eta erreakzioak)
 Balizko puntu-indarrak, kolpeak, etab.
 Kanpoko uneak eta erreakzioak
 Piezaren erresistentzia
 Lan-piezaren deformazio elastikoak
 Nekearekiko erresistentzia
 Marruskadurak funtzionamenduan
 Marruskadura zuzena piezaren eta euskarriaren artean
 Marruskadura errodamenduak erabiliz
 Lehorrean
 Lubrifikatzaile bainuarekin.
 Presiopeko aire bainuarekin
 Marruskadura errodamenduak erabiliz

Proiektua
Aurreko datuetatik edo antzekoetatik abiatuta, material bat, tratamendu termiko bat eta azaleko tratamendu bat hautatuko dira (gogortasuna eta beste batzuk). Pieza dimentsionatu, eta kalkuluen bidez egiaztatuko da. Sarritan, proba praktikoak egin beharko dira pieza errealekin eta funtzio errealekin.

Materialak
Ardatzak eta potentzia-zuhaitzak egurrezkoak ziren. Geroago, burdinurtuzko eta burdina forjatuzko ardatz industrialak egin ziren. Duela urte askotatik, ugariak dira altzairuzko ardatzak.

Altzairuak
Arauak eta gomendioak daude ardatzentzat. Altzairu ohikoenak karbono-altzairua eta Cr-Mo altzairua dira.

 Aleazio arinak 
Transmisioko ardatza aluminiozkoa duten bizikleten prototipoa egin izan da.

 Material konposatuak 
Badaude epoxi erretxina eta beira-zuntz ardatzen datuak eta frogak.

Erreferentziak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mekanika
Kategoria:Burdinbideen teknologia
Kategoria:Ibilgailuen osagaiak