Pegar

Pegarra, Bidasoaldean pedarra edo, Bizkaia aldean, kantarue lurrezko ontzi handia da, sabela zabala, eta ahoa eta hondoa estuak dituena.

Gipuzkoan erabiltzen ziren pegarrak ipar Euskal Herriko ontzigileek eginak ziren, adibidez Miarritzeko (Lapurdi) Cazaux familiarenak, Donazaharreko (Nafarroa Beherea) Jean Oyhanburu eta Simon Eyheraberri familienak edo Zuberoako Urdiñarbekoak. Doneztebeko (Nafarroa) ontzi lantegietatik ere etorri bide ziren ziur aski, jakin baitakigu hango lantegietan, Galtzaburun bizi zen Remon familiakoan behintzat, aritzen zirela lanbide horretan.

Ontzi mota hori Pirinioen bi aldeetan erabili eta egin zuten. Landetan  esaten diote eta Gaskoinian, thumb|PegarraRoland Coquerelek Ordizango ontziekin senidetu zuen eta karolingiar jatorria zuela esan zuen. Edonola ere, XX. mendera arte egin zuten. Humboldtek jada 1801ean Donibane Lohizunen ikusi zuen eta teontziaren itxurako ontzi gisa definitu.

 Deskribapena 
Hamabost litrorainoko edukiera duen buztinezko ontzi zapala da. Ahoaren zabalera zortzi zentimetrokoa da, hamasei zentimetrokoa oinarria, eta 25 bat zentimetrokoa sabela.Barandiaran, Jose Migel (1965-66), «Bosquejo Etnográfico de Sara» Anuario de Eusko Folklore, XXI liburukia,  110. or. Hemen ere: Barandiaran, Jose Migel (2000), Bosquejo etnográfico de Sara (Sara bildumako 3. liburukia ), Barandiaran Fundazioa. ISBN 978-8493152307 Pegar askok bezala, helduleku (gider) bat du albo batean, zabala eta xingola baten itxurakoa, eta pitorro (tutu) luze bat beste aldean.

 Bururako pentsatua 
Bizkaitar pegarraren originaltasun morfologikoaren gakoa, beharbada, buru gainean eramateko diseinatua izatean datza. Erabilera hori komuna da edo izan da munduko leku askotan, baina Euskal herriko ipar isurialdeko orografiak oreka godetzeko badlintza bereziak esaktzen ditu. "Altuera baino zabalera gehiago badu, egonkorragoa iznago da". Lana erraztu egiten da “buruti”-arekin, hau da, pitxerra ahokatzeko buruaren gainean jartzen den kuxin edo oihalarekin.

Pegar baxu eta potoloaren beste adibide bat, teontzi itxurarik ez badu ere, Errioxako Navarreteko pegarra da. Emaztegai ere deitzen zaio eta "ezkongai neskatxei" iturrira joan eta etortzen ikasten laguntzeko egina da.
thumb

 Terminologia 
Gaztelaniaz Cántaro esaten denaren erroak kantarue terminoa sortu zuen, Bizkaia osoan ohikoa dena. Baina landa-eremuetako euskal hizkerak eta bertako nafar biztanleek eta gaskoiek endemismo dialektal ugari atera dituzte:

 «Pegas», Biarritzen.
 «Pedarra», «pegarra» edo «pearra», Saran, Nafarroa iparraldean, Ipar Euskal Herrian eta inguruko eremuetan. 
 Landetan, «poega» izena agertzen den eremutik iparralderago, «banoe» deitzen diote.

 Gaskoinian, «durno» ez ezik, «terras» bezala ere ezagutzen zaio ahots gaskoiarekin, eta informazio horretan bat dator Jean Robert, Lourdesko Museo Pirenaikoko kontserbadorea eta Seguyko Atlas Linguistikoa.
 Jasotako beste izendapen batzuk dira «pedar, pear edo pegar».

Etimologia posibleei dagokienez, Julio Caro Barojak honako hau idatzi zuen bere lehen monografietako batean: "Ura eramateko, subilla ez ezik, buztinezko pedarra ere erabiltzen da, gehienetan Frantziatik ekartzen dena. «Pedarra» izen hori latinezko «ferrata»-tik etorri behar da, gaztelania herrada bezala. Gauza jakina da euskaldunek efe (F) pé (P) bihurtzeko joera dutela".

 Erabilera historikoko eremua 
Pirinioetako pegar-modelo honen erabilera-eremua oso zabala da. Roland Coquerel arkeologoak Ordizaneko pegarrekin ahaidetu zuen, tornurik gabe egindako pieza errudimentarioekin, eta bere jatorri karolingiarra proposatu zuen. José López eta Enrike Ibabe etnografoek Paueko Biarnes Museoan ikusitako antzeko piezak aipatzen dituzte, III. mendekoak, bere aurrekari izan zitezkeenak. Beste adibide bat, erromanikoaren garaian, Tuterako Maria Magdalena Elizako modiloi batean agertzen da, ontzi bat eusten duen figura batekin, urketari bat ziurrenik, pitorro luze batekin, pedarraren eta Pirinioetako pegarren bereizgarriaren antzekoa.
Zenbait ikerketatan 1603ko grabatu flandiar bat aipatzen da, Theatrum Orbis Terrarum-en argitaratua, Abraham Ortelius-en lana, Anberes. Grabatuaren oinean «Donsellas Biscainas y Gasconas...» irakur daiteke, eta horietako bat ikus daiteke buruan pegar metaliko bat ematen duena duela, nahiz eta Pirinioetako pegarraren antza duen. Grabatu bera euskal baserriaren ikerketa batean agertzen da, Alberto Santanak eta Xabi Oterok sinatua, 1567an Georgio Housnaglio grabatzaileari egotzia.

 Motak 
ezkerrera|thumb|Valoria la Buena museoko pegar batzuk. (Valladolid).
Ekoizpen-eremuaren arabera, pedarra Iparraldeko loza zuri ezagunaren edo bainurik gabekoaren beste pieza bat bezala aurkezten da. Bizkaikoak, Gipuzkoakoak eta Arabako eremuetakoak barrutik eta kanpotik esmaltatuta egoten ziren, ohiko bainu estaniferoarekin edo kanpoko bainu-erdiarekin (adur-zapia). Eztainua urritu eta prezioa izugarri igo zenean, beiraztatzen hasi ziren, eta buztinaren kolorea agerian utzi zuten.

Ipar Euskal Herrian eta aipatutako gainerako eremuetan, pegarrek ez zeramaten bainurik. Ariège haranean eta Lahitte-Toupièren dekoratutako modeloak egon ziren (engobe trazu gutxi batzuk).

 Pegar lasterketak 
Espainiako folklore-tradizioen atalean jaietan pegarra buruan dutela lasterketak egiteko ohitura erregistratu da. Eremu geografiko honetan, Zornotzan, Ibarran eta Errenterian dokumentazio grafikoa gordetzen da. Frantziako eremuan, Roland Coquerelek Pouyastruc-en jasotzen du ohitura hori.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Ferreta

 Kanpo estekak 

 “Nueva adquisición: Apatamonasterio (Vizcaya)” Museo del Cántaro, Valoria la Buena, Valladolid.

Kategoria:Euskal Herriko etnografia
Kategoria:Likido-ontziak
Kategoria:Zeramika