Pompaelo

Pompaelo edo Pompelo egungo Iruñea hiriaren antzinako erromatar garaiko hiri aitzindaria izan zen. Hispania Tarraconensiseko probintziako, Komentu Zesaraugustoarrean zegoena. Askoren ustez, Gneo Ponpeio Magno erromatar politikari eta militarrak sortu zuen K.a. 75 eta K.a. 74. arteko neguan. Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, jeneralak bere kanpamendua baskoien artean eraiki eta bertan pasa zuen negua, urtaro horretan ez baitzuten gerrarik egiten antzinatean. Iruindarrak Ponpeioren aliatuak izanik, jeneralak segurtasuna bilatuko zuen baskoien artean. Kanpamendu militar hori ondorengo Pompaelo hiriaren jatorria izan omen zen. Francisco Pina Polo historialari aragoiarrak beste interpretazio bat egiten du iturri klasikoak irakurriz: gerra horien amaiera aldean fundatu zela hiria, eta zigor moduan egin zutela erromatarrek, iruindarrak Sertorioren aldekoak izango baitziren.

Beste ikerlari batzuentzat, ordea, harrigarria litzateke Julio Zesarrek bere etsai porrokatua izan zenaren izena eramatea hiri batek, eta baliteke, hiriak izen hori hartzea, Ponpeioren kliente (lagun, menpeko) izandako jendea bertara bizitzera joan zelako. Gorago aipatutako Francisco Pina Polok, uste du Ponpeiok bere izena eman ziola berak irabazitako komunitate baten gainen sortutako hiri bati, eta Julio Zesarrek, gero Ponpeioren aurka borrokatu eta menderatu zuenak, ez zuela izena aldatuko, beti besteen aurrean barkabera moduan agertzen baitzen.

 Izena 
Autore batzuek, iturri literario eta epigrafikoetan oinarrituta, non pompaeolonense hiria Pompelo izena izan zuela diote, Pompelok "-ilu/-iru" euskal atzizkiak, hiria edo herria esan nahi du. Estrabonen ustez, Pompeiopolis (antzinako grezieraz "Ponpeioren hiria" esan nahi du) haren izenaren sinonimoa da.Estrabon. III, 4 eta 10.

Pompaelo erromatar garaiko baskoien hiri edo herri bat izan zen, Asturica Augusta eta Burdigala lotzen zituen errepidean kokatua,Antoninoren ibilbidea, 455. Arga ibaiaren ondoko muino baten gainean. Bere kokapen estrategikoak, mendebaldeko Pirinioetako pasabideak menderatuz, jatorria arrazoi ekonomiko eta militarrei zor diela adierazten du.

Nolanahi ere,  edo  latinezko izenetik sortuko ziren  eta  izenak.

 Historia 
Iruñean egin diren ikerketek frogatu dute erromatar garaiko hiriaren aurretiko Burdin Aroko herria ez zela oso handia. Horregatik, askok uste dute eskualde horretan beste hiri garrantzitsuagoa bat behar zuela. Javier Armendarizek, adibidez, uste du Lakidainen dagoen Irulegiko herri harresitua garrantzitsuagoa zela, eta horregatik eta haren ondoan kokatu zutela erromatarrek inguruko kanpamendu erromatarra, Zarbetakoa, Arangurengo udalerrian.  

Hiria K. a. 75 eta K. a. 74 bitartean sortu omen zuen Ponpeiok. Sertorioren gaineko bere garaipena formalizatzeko eta eskualdean bere bezeroak gehitzeko, aurretik zegoen antzinako baskoi herrixka bat berrizendatuta: Iruñea edo Bengoda. Badirudi arkeologiak azken puntu hori berresten duela, erromatarren aurreko eta Italiako aztarnak baitaude.

Erromatarrek Galia Akitania antolatu zutenetik, haren garrantzia ez zen gutxitu, baina bere udal garapena, bere jatorri ponpeiarragatik mugatua egon ahal izan zen. Beste aldetik, baskoien lurraldean hiririk garrantzitsuena bihurtu zen, eta horrela bertako hiriburu bihurtu. Ordutik, bere hiriburutza denboran zehar mantendu du, bai Iruñeko erresuman, bai Nafarroako erresuman, Nafarroan eta Euskal Herrian.

Hiria Antoninoren Ibilbidean, mansio moduan agertu zen.

 Kokapena 

Gaur egungo Nabarreriaren bihotzean dago hiri erromatarraren gainean eraiki zena. Egunotako Erredin pasealekuak, Karmen, Caldereria eta Xabier kaleek eta Barbazan Apezpikuaren ingurubideak mugatzen dute, arkeologo gehienen arabera.

 Hirigintza 
Hiri-trazadurari dagokionez, Pompaeloren perimetroa Erdi Aroko Nabarreriaren hiriaren antzekoa izan zela ezagutzen da. 1980an harresi-mihise bat aurkitu zen Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedraleko klaustroaren lurretan. Gehienezko hedadura 14 hektareakoa bide zen. Egungo egituraren bidez eta dauden datu arkeologikoekin, ondoriozta daiteke Kuria kaleak decumanus (decumanus maximus) baten antzeko trazadura duela. Bestalde, erromatar foroa katedraleko plazan kokatuta, macellum edo merkatu publiko baten inguruan aurkitzeak erakusten duen bezala. Horren ondorioz, cardoa (cardus) Dormitaleria kalea izan liteke.

 Gobernua 
Caesaraugustako jurisdikzioan zegoen eta civitas stipendiara estatutua izan zuen, eta hiri "peregrina" zen, hau da "Erromatar Eskubidetik kanpo dagoena, atzerritarra. Beharbada oraindik II. mendean mantentzen zuena, Vespasianoren garaian municipium estatutua lortu ahal izan zuen arren. Herritar gehienak baskoiak izan zitezkeen.Plinio Zaharra. III, 24.

Gutxienez, II. mendetik aurrera, Duovirak udal gobernuaren buru ziren, Tiberio Klaudio Cuartino Tarraconense probintziako legatus uiridicus-aLegatus Iuridicus bat Erromako Inperioaren probintzia-administrazioko kargu bat zen. Kargu hori ez zen inperio osoan eman; sortua izan zen justizia administratzeko, Hispaniako probidentzietako eta Dalmatiako conventus iuridicus-etan.   izan zenaren laburpen batean agertzen denez.

 Aurkikuntzak 
Erromatar garaiko lehen aurkikuntza arkeologikoak XIX. mendekoak dira; Nabarreria eta Kuria kaleetan aurkituak, elementu arkitektonikoak, brontzezko eskulturak (Pompeloko togatus-a aipagarriena), inskripzioak eta mosaikoak izan ziren. Artetatik zetozen urak bideratzeko egindako lanetan, 1895ean, Argarai herrian nekropoli bisigodo bat ere aurkitu zen, Florencio Ansoleaga eta Joan Iturralde Suit induskatu zutena.

1956tik 1983ra arte, indusketa sistematikoak egin dira, eta, horien bidez, hiri-trazadura eta antzinako hiriaren bilakaera kronologikoa zehaztu dira. Katedraleko muinoa, Brontze Aroaren amaieratik, eta Burdin Aroetan bizi izan zela ezagutzen da, K. a. I. mendearen hasieran erromatar garaiko lehen aurkikuntzak datagarriak izan zirelarik. K. a. 36an, horien artean, Italian egindako kanpai zeramika, legionario edo merkatari erromatarrek hirira ekarri zutena. Graccurrisekin, beraz, Ebroko haraneko establezimendu erromatar baten sorkuntza ofizialetako bat da, hauei, jeneral fundatzailearen izena eman zitzaielarik, kasu honetan, −Estrabonen etimologia egia bada− Ponpeio Handian, K. a. 74an eta K. a. 75ean.

K. a. I. mendearen amaierarako aurkikuntzek, jada, erromatar bizimoduei buruzko datuak eman dituzte. Hiriaren loraldia ere ikusten da II. mendean. Oso ondo zolatutako bide publikoak eraikitzea. Hurrengo mendearen amaieran suntsipen masibo bat gertatu zen, IV. eta V. mendeko berreraikuntzak aurkitu zirelarik. VII. mendera arte datagarriak izan ziren hiri bisigodoaren aztarnak ere aurkitu dira. Gainera, brontzezko ehunka txanpon aurkitu ziren, ninfen gurtzan ninfeoan eskaintza bezala erabiliak, ziur aski Kuria eta Dormitaleria kaleen arteko elkargunean dagoen iturri bati (decumanus eta cardo, hurrenez hurren).

Gazteluko enparantzako lanetan, erromatar terma batzuen aztarnak aurkitu ziren. Atentzioa ematen zuen haren azalerak, 2 000 metro karratu baino gehiagokoa, eta bere kokapena, erromatar urbs-etik urrun zegoena eta, beraz, erromatar hiria uste zena baino handiagoa izan zitekeela susmatzen da.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia gehigarria 













 Ikus, gainera 
 Euskal Herria erromatarren garaian
 Iruñea
 Alde Zaharra
 Nabarreria

 Kanpo estekak 

 “‘Irulegitik Pompelora. Hiri baten jatorriak’ erakusketa aukera paregabea da gure garaiaren aurretiko I. mendeko Iruñean erromatarrek herrixka baskoian izan zuten eragina berraurkitzeko”. Erakusketa Pompelo Civivoxen. 2026/01/30-2026-09-27 

Kategoria:Baskoien hiriak
Kategoria:Euskal Herriko erromatar hiriak
Kategoria:Iruñeko Alde Zaharreko historia
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Ab Asturica Burdigalam