Miliarri

Miliarri (, singularrean; milliaria, pluralean) Antzinako Erromako erromatar galtzaden ertzean kokatzen zen harrizko koloma zen, normalean inskripzio batekin, eta Italiako eta erromatar probintzietako galtzada nagusietako distantziak adierazteko erabiltzen zen. Galtzada horietan, mila passus bakoitzeko, miliarri bat jartzen zuten; hau da, milia erromatar edo 1.481 metro inguru bakoitzeko.

 Deskribapen orokorra 
Milia erromatarrak adierazten zituzten bidarri hauek, gehienetan, zutabe zilindriko edo obalatuak dira, batzuetan paralelepipedoak, kareharrizkoak, hareharrizkoak, granitozkoak edo basaltozkoak. Zutabeen oinarria kubikoak eta irtenak dira, sendoago sustraitzeko. Altuera 2 m-tik 4 m-ra bitartekoa izaten da,eta diametroa 0,5etik 0,8 m-ra bitartekoa. Baina bidarri hauen zutabeak arroka edo eraikuntza baten kontra ere ager daitezke, eraikin bateko pilareak ere izan daitezke, poste adierazleak, zaldizkoei aulkian jartzen laguntzeko harriak, zuhaitz-enborrak...

 Inskripzioak eta erabilera 
Miliarri gehienek zuzenean grabatutako inskripzioak zituzten, galtzadaren garrantziaren arabera, Erromatik hurbil edo urrun egotearen arabera, edo jatorrizko eta helmugako hirien arabera. Inskripzioak ondo definitutako zenbait zati izan ohi zituen: 
 Agintaldian zegoen enperadorearen titulu osoa, galtzada egin edo aldatzen zuenarena. Titulu inperiala oso erabilgarria da miliarriaren eraikitze-data zehazteko, oso zehatza baita. Goi Inperioaren garaian, nominatiboan idatzita dago; Behe Inperioan, berriz, datiboanChristian Landes (2000) “Naissance et mort d'une voie romaine”, L'Archéologue, 47 zk.,‎ 6 or. idatzita egoten da maiz, eta enperadorearen omenezko monumentu bihurtzen du bidarria.
 Erromarainoko distantzia edo bideko beste leku nagusirainokoa.
 Lanak zuzentzen zituen gobernadore eta unitate militarraren izena.
  (eraiki) edo  (konpondu) aditza, segun ze lan-mota egiten ari ziren.
ezkerrera|thumb|miliarri erromatarra (Artaxoa, Nafarroa)
Miliarrien paper zehatza eztabaidatua izan da. Ezbairik gabe, boterea irudikatzeko eginkizuna ziurtatzen zuten, eta haren ekintza adierazten zuten. Batzuetan propaganda hedabideekin parekatu dira. Benjamin Isaacen aburuz, miliarri baten funtzio utilitarioa eskasa zela ikus daitekeenean, baliteke komunikazio-funtzioa handiagoa izatea eta helburu hori Inperioraren monarkia autokratikoaren testuinguruan kokatu behar da. Hala, Inperioko ekialdean, miliarriek enperadorearen titulua latinez dute, eta distantzia-adierazpenak, berriz, grekoz dira maiz: azken zati hori ondo irakur zezaketen biztanleek, lehenengo zatia ez bezala, ekialdean, biztanleek greziera erabiltzen zutelako administrazioan, eta beraz, latinez zegoena ezin izango zuten erraz irakurri. Isaacen arabera, mezua ez zen biztanleek irakur zezaten baizik eta probintzietako hierarkiako kideek enperadoreari leialtasuna adieraz ziezaiotenIsaac, Benjamin H.  (1993) The Limits of Empire. The Roman Army in the East (revised edition), Oxford, 304-309 or. (« it is conceivable that the imperial titulature appeared on milestones to convince the monarch and his entourage of the loyalty of the provincial governor and his army»).

Benjamin Isaacen arabera ere, hainbat probintziatan, Britainian, Judean eta Panonian, lehen miliarriak Hadrianok eskualde horietara egindako bidaian jarri ziren: armadak eta bere ofizialek subiranoarekiko fideltasuna eta bere agintepean jarritako lurraldeen administrazio ona adierazten zuten. Beraz, aurretik babesten zen teoria, Inperioak miliarriak  jatzen zituela herrepideetan bere menpekoei bere potentzia adierazteko, alegia, ez luke logika partikularrik izango. Ohitura edo betebehar hori, aldiz,  enperadorea eta arduradunen arteko harremana argitzen zuen; miliarriak leku berean pilatzeak zedarriztatze baten errepikapen mekanikoa egiten zela adierazten digu, leialtasun-bermeak emateko balio zuena.Isaac, Benjamin H., op. cit., 308 or. : «they are the symptoms of a system that makes any official suspect who does not produce mechanical declaration of obedience». Hala ere, Benjamin Isaacek adierazi du mugek ere zeregin zehatzagoa izan zezaketela, esleipen fiskalak adierazteko adibidez.

H. Kisselek berriki sakondu du ideia horretan, eta esan du miliarriek zeregin instituzional eta fiskal garrantzitsua zutela. Izan ere, errepide erromatarren mantentze-lan erregularra inguruko komunitateen ardura zen, eta ez zegoen salbuepenikDigesto, 50, 4, 1 eta 12 eta 18  Th. Kisselek aipatua, "Road-Building as a munus publicum" in: P. Erdkamp (zuz. 2002):The Roman Army and the Economy, Amsterdam, 135-136 or.. Mantentze-lanen baldintza zehatzak oso ezezagunak dira, baina egia da kostua oso handia zelaTh. Kissel, op. cit., 130-133 or., eta miliarri batzuek galtzaden eraikuntzan edo mantentze-lanetan parte hartu zuten komunitateak aipatzen dituzteAdibidez, CIL III, 199 , CIL III, 7195, CIL VIII, 10322 eta CIL VIII, 10327 ., nahiz eta maizago aipatzen duten enperadorearen ekintza, finean, Inperioko errepideen azken arduraduna. Azken horrek, batzuetan, lanak ordaintzen zituen edo soldaduek egiteko agintzen zuen. Miliarriek lurralde-informazioa emateko ere balio zuten: Frigiako lurralde-gatazka batean, miliarriek erreferentzia gisa balio izan zuten alde bakoitzak kudeaketaren eskakizunen aurrean zer erantzukizun zuen zehaztekoTh. Kissel, op. cit., 140-141 or.; miliarriek mugatzen zituzten probintziek eraiki edo mantendu behra zituzten errepide-zatiakTh. Kissel, op. cit.,159 or..

Errepide baten konponketa edo birdefinizio bakoitzaren ondoren, miliarri berri bat jartrzea ekar zezakeen, aurrekoaren aldamenean jartzen zen miliarri berri bat. Beraz, nahiko ohikoa da garai desberdinetako miliarriak aurkitzea leku berean. Hala, Haga hiritik gertu dagoen Rijswicken herrian, Antonino Pio, Karakala, Filipo Arabiarra eta Dezioren agintaldietako lau miliarri aurkitu zituzten arkeologoek 1997an.

 Kronologia 
Lehendabizikoak Erromatar Errepublikaren amaieran kokatu ziren baina gehienak Goi Inperiokoak dira, nahiz eta gutxi batzuk III. eta  IV. mendekoak izan.

IV. mendean, miliarriek adierazpen-funtzionaltasuna galdu zuten, eta enperadoreen propaganda politikoaren elementu bihurtu ziren.

Milliarium Aureum Foro Erromatarrean, Italiako galtzada erromatarren abiapuntua eta abiapuntua zena.

Mendebaldeko Erromatar Inperioan, azken miliarriak Teodosio I, Honorio eta Arkadio enperadoreen izenean egin ziren, eta, barbaroen inbasioekin eta Inperioaren desintegrazioarekin, ez ziren gehiago landu galtzaden mantentze-lana desagertu zenean.

Ekialdeko Erromatar Inperioan, bideak mantendu egin ziren VI. mendera arte, nahiz eta miliarriak gero eta bakanago bihurtu ziren, harik eta eraikitzeari utzi zitzaion arte; izan ere, latinez idatzita zeudenez, funtzionaltasuna galdu zuten batez ere grekoa zen populazio baten artean.

 Milliarium aureum edo Urrezko miliarria 

Agian, haren gainean  inperioko hiri nagusi guztien zerrenda bat zegoen, eta haietaraino zegoen distantziaEz dago interpretazio horren zuzeneko ebidentziarik: Z. Mari, 'Miliarium Aureum', in E. M. Steinby (ed.) Lexicon Topographicum Urbis Romae (1996) 3 lib., 250-251 or. (italieraz). ISBN 8871400968; 'Miliarium Aureum,' in L. Haselberger (ed.) Mapping Augustan Rome, 67 or., nahiz eta monumentuaren kokaleku zehatza eta haren inskripzioa eztabaidagai dira oraindik ere. 

Gaur egun, Erromako Foroan dagoen marmolezko egitura bat orduko urrezko miliarriaren  oinarria dela esaten da.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erromatar galtzadak
Kategoria:Latindar epigrafia