Arabako konderria

IX-XIII. mendeen artean egungo Araba konderri moduan antolatu zen: Arabako konderria izenekoa.

IX. mendean ageri da lehenengoz Araba (Albeldako Kronika). Betiere konderri bezala, Araba Gaztela eta Nafarroako erregeen mende egon zen, 1200ean Alfontso VIII.a Gaztelako erregeak Gasteiz eta Trebiñu konkistatu ondoan, Arabako lurraldea Nafarroako erregeen eskuetatik kanpora geratu zen arte. 1332. urtean, Araba osoa Gaztelako koroaren pean geratu zen.

Hasieran burujabeak gero erregeen konde edo tenente bilakatu ziren, muga babesteko arduradunak. Kondeek Arabako, Lantarongo eta Cerezoko konde izan zuten izendapena.

 Arabako kondeen zerrenda 
Hauxe da Arabako kondeen zerrenda. Eglion Arabako lehen kondea izan zen (850ean hasita) eta Saltzedoko Diego Lopez azkena (1332an amaituz). 1332 eta gero, titulua Gaztelako koroari lotu zen.

Lehendabiziko kondeek ia askatasun osoz gobernatzen zuten bere lurraldeak, orduko erreinutik urrun, baina Fernan Gonzalezek Araba konkistatu eta gero, konderria Gaztela eta Nafarroen erregeen menpe izan da, Haroko leinuarekin Gaztelatik hurbil eta beste kondeekin Nafarroatik.

 Independienteak 
 Eglion, 850-875
 Bela Ximenez, 875-883
 Munio Belaz, 883-921
 Alvaro Herrameliz, 921 - 931

 Gaztelako Erresumako morroiak (923-1046) 
Fernan Gonzalezek, Alvaro Herramelizen alargunarekin, Antsa, ezkondu zenean, Lantaron, Araba eta, ziur asko, Cerezoko konderriak lortu zituen.

 Fernan Gonzalez, 931-944, baita Gaztelako lehen konde burujabea ere.
 Ansur Fernandez,944-945
 Fernan Gonzalez, 945-970
 Nuño Gonzalez, 970-1033
 Fortun Eneko, 1033-1046

 Nafarroako Erresumako morroiak (1046-1085) 
Gatzia Santxezek napar erregeak Araba konkistatu zuen, Leon eta Gaztelako Fernando I.a bere anaiaren laguntzaz.

 Munio Muñoz kondekidea, 1046-1060
 Antso Mazeratio kondekidea, 1046-1060
 Arabako Ramiro, 1060-1075
 Arabako Martzelo, 1075-1085

 Gaztelako Erresumako morroiak (1085-1123) 
Leon eta Gaztelako Alfontso VI.ak, Nafarroako Antso IV.a hil zenean, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Bureba konkistatu zituen eta 1077 Enperadorearen titulua aldarrikatu zuen. Haroko Lope Enekori konderria eman zion, Bizkaia, Errioxa eta ia Gipuzkoa osoarekin batera 1082ko Donemiliaga Kukulako Monasterioko dokumentu baten arabera.

 Haroko Lope Eneko, 1085-?
 Haroko Diego Lopez I.a ezizenez Zuria, ?-1093
 Lope Gonzalez, 1093-1099
 Lope Antso, 1099-1114
 Haroko Diego Lopez I.a, 1114-1123

 Nafarroako Erresumako morroiak (1123-1199) 
Alfontso I.a Aragoi eta Nafarroako erregeak herrialdea konkistatu zuen.

 Ladron jauna, 1123-1158
 Bela jauna, 1158-1175
 Joan Belaz, 1175-1181
 Diego Lopez II, 1181-1187
 Orizeko Eneko, 1187-1199

 Gaztelako Erresumako morroiak (1199-1332) 
Gaztelako Alfontso VIII.ak Nafarroako Antso VII.ari kendu zion konderria eta Haro leinuari eman.

 Haroko Diego Lopez II.a, 1199-1214
 Haroko Lope Diaz II.a, 1214-1240
 Larako Nuño Gonzalez, 1240-1252
 Haroko Lope Diaz III.a, 1252-1274
 Cerdako Fernando, 1274-1280
 Haroko Diego Lopez IV.a, 1280-1288
 Haroko Joan Alonso, 1288-1310
 Saltzedoko Diego Lopez, 1310-1332

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak