Mikeldiko idoloa

Mikeldiko idoloa 1864an Durangoko (Bizkaia) Mikeldiko baselizan topaturiko eskultura zoomorfoa da. Hanken artean disko bat duen txerri arra (aketza) edo zezena da. Ezezaguna da noiz egina den; adituen artean, gaur egungo teoria onartuena da II. Burdin Arokoa dela, K.a. V. eta I. mendeen artekoa. Betoien gizataldeak eginiko aketz eskulturen antzekoa da, nahiz eta beste aketz horiek diskorik ez eduki. Euskal Herrian ez da halako besterik aurkitu, baina betoiak bizi izan ziren lurretan, Iberiar goi-lautadan, ohikoagoak dira.

Egun, Bilboko Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoan dago.

 Izena 
Mikeldiko idoloaren etimologia ez da guztiz argia. XI. mendean, gutxi gora behera, baseliza bat eraiki zen haren ondoan: Mikeldiko baseliza, San Bizenteri eskainia. Lehen dokumentuetan Biçenty, Miquendi edo Miçente gisa agertzen da (gogoan izan bedi Bizente santu izenaren aldaera bat, euskaraz, Bikendi dela).

Durango eta Iurreta artean, bazegoen Arrandia (Harri Handia) izeneko leku bat, akaso eskultura honi erreferentzia egiten ziona.

 Ezaugarriak 
Eskultura harearrizkoa da, bloke bakarrean egina dago eta animali baten forma eskematikoa erakusten du, aketz batena, ziurrenik. Animaliaren hanken artean eta sabelaren azpian disko bat dago txertatuta. Bizkarrean eta eskuineko alboan zulaketa batzuk ditu, "kaxolatxoak", ugariak antzeko eskulturetan. Zulaketa horiei esanahi magiko/erlijiosoa eman ohi zaie. Gaur egun 1,64 metroko altuera du, eta oinarriak 34 zentimetro ditu zabaleran. Gonzalo de Otaloraren XVII. mendeko deskribapenak iradokitzen du idazkun markak zituela, baina haien arrastorik ez dago ondorengo azterketetan.

Burdin Aroaren bigarren zatikoa dela uste da, K.a. V. eta I. mendeen artekoa, eta Iberiar goi-lautadan zehar aurkitu diren beste eskultura zoomorfo batzuekin lotu da, aketz zeltiberikoekin. Gaur egun Zamora, Salamanca, Ávila, Segovia, Cáceres, Toledo, Ourense eta Pontevedran aurki daitezke halakoak, bai eta Portugalgo Trás-os-Montes eta Beira Alta eskualdeetan ere. Eremu horretatik kanpo aurkitutako bakarrak Mikeldiko idoloa eta Tortosan aurkitutako beste bat dira. Mikeldikoa da bakarra disko bat duena hankartean.

 Historia 
 Lehen aipamenak 
1634n, Gonzalo de Otalorak aipatzen du eskultura honen existentzia, Micrología geográfica, del asiento de la noble Merindad de Durango, por Ambito, y Circunferencia liburuan:

Errinozero edo portugesezko abbaba neologismoa erabiltzea bitxia da, izan ere animalia hori guztiz ezezaguna zen bizkaitar gehienentzat. Baliteke Albrecht Dürerren errinozeroaren irudi famatuan, edo Otaloraren familiak gortearekin zuen harremana zela-eta Javatik Portugalera etorritako 1584ko errinozero emea ikusi zuelako egitea erreferentzia hori.

Hala ere, ez da hori lehen aipamena, nahiz eta ezagunena izan. Tabirako udalak bere armarria aldatu zuen, eta azpialdean globo bat zuen zezen bat ezarri zuten. 1623an egindako akta batean jasotzen da armarritik irudi hori kentzeko eztabaida, 24 bat urte lehenago armarri tradizionala aldatu baitzuten.

 Jatorriaren gaineko eztabaida politikoa 
Enrique Flórezek Mikeldiko idoloa erabili zuen eusko-kantabrismoaren aurka ekiteko, argudiatuz idoloa afrikar jatorrikoa zela, kartagotarrek egiten zituzten elefanteak zirela eta, beraz, afrikarrak sartu baziren, erromatarrak ere erraz sartuko zirela euskal lurretan. Horrek eztabaida piztu zuen adituen artean, modu horretan Mikeldiko idoloa eusko-kantabrismoaren  eta foruzaletasunaren arloetako gatazkei lotu baitzitzaien. 1779an, Hipólito de Ozaetak, ziurrenik Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen iritziarekin bat, Cantabria vindicada y demostrada según la extensión que tuvo en diferentes tiempos liburuan idatzi zuen Mikeldiko idoloa armarri baten hasiera baino ez zela, eta, ziurrenik, Erdi Arokoa edo Aro Modernokoa. Horrela, Florezek proposatutako erromatar edo kartagotar jatorriari aurka egin zion..

Astarloak 1785ean adierazi zuen eskultura naturalki sortua izan zela; Iturrizak, 1787an, Mikeldiko baselizaren mugarri bat baino ez zela; eta Truebak, 1864an, Erdi Aroan egin ohi ziren eskultura arraroetako bat zela.

1864an, Juan Ernesto Delmasek idoloa berraurkitu zuen, eta modu duinean birkokatu nahi izan zuen; baina lursailen jabea zen Saturdina Isusik, berriro lurperatzera behartu zuen, pentsatuz kartagotarrek egintzat jotzen zuen eskultura hori bistan izatea idolatria zela.:

 Arkeologia garaikidea 
Bigarren Gerra Karlista amaituta, Mikeldiaren eta foruzaletasunaren arteko harremana desagertzen joan zen. Foruen amaiera Hego Euskal Herrian iritsi zenean, belaunaldi berriek ez zuten ikusi Mikeldiko idoloak mehatxu egiten zienik. Gutxi batzuek mantendu zuten kartagotar eskulturarena, baina arkeologo eta historialari gehienek Burdin Aroko piezatzat zuten, ziurrenik hilobi bat markatzeko egindakoa. 1896an, San Bizente ermitaren ondoan dagoen etxearen ondoan jarri zuten.

1920an, Bilboko arkeologia museoko zuzendariak, Jesús Larreak, lurren jabearen baimena lortu zuen idoloa museora eramateko, eta Durangon haren erreplika bat utzi zuen. José Patricio Ortueta Sagastagoia eta Justo Larrañaga Agirre industrialari durangarrek egin zuten, Federico Belaustegigoitia Landaluze idazlearen gestioen ondoren, eta 1921etik dago ikusgai Museoaren klaustroaren erdian.

1969ko irailaren 23an, idoloaren jabea den Mikeldi S.A. enpresak (Larrañaga, Ortueta eta Cía. errematxeak, torlojuak eta azkoinak fabrikatzen dituen enpresa) Aldundiari adierazi zioten gustura ikusiko luketela pieza Durangora transferitzea. Enpresa horrek berak Mikeldiko baseliza suntsitu zuen 1950ean, enpresaren egiturak handitzeko.

2016ko apirilaren 19an, Durangoko Udalak Bilboko arkeologia museoarekin elkarrizketak hastea erabaki zuen, herrira eramateko.

 Durangoko kopia 
Durangon dagoen idoloaren kopia gaur egun Mikeldi kalean dago, jatorrizkoa aurkitu zen lekuaren ondoan. Lehenago Ezkurdiko plazan zegoen. Durangoko udalak originala herrian izan nahi du, eta horretarako epaitegietara ere jo dute.

2023an Eskuahaldunak Eskultoreen Elkarteak Mikeldi idoloaren egurrezko eskultura handia sortu zuen eta Durangoko Madalenoste plazan kokatuta zuen lau metro garai eta sei metro luze den artelana. Industria-enpresek emandako egurrezko paletekin egin zuten, hots, enpresek behar ez zuten materiala birziklatuz.

 Kultura-eragin modernoa 
Mikeldiko idoloaren eragina igarri da euskal historiografian eta kulturan XIX. mendetik. Haren eraginez, Mikeldi gizonezko izen bat bilakatu da euskaraz; Bilboko Zinebi zinemaldiko sarien izena ere bada (sari oroigarriak idoloaren irudia erreplikatzen duelarik); eta XIX. mendeko konposizio musikal batek ere Mikeldiko Idorua izena du, non idolo hitzaren euskaratze etimologiko bat ere igartzen den, idoro aditzaren partizipio bat bailitzan, Mikeldiko aurkikuntza nolabait.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 : Arturo Aldekoaren Mikeldi idoloari buruzko artikulua Euskonews agerkari digitalean, 777.zk. 2023-02-15 / 2023-04-12.

Kategoria:Durangoko kultura
Kategoria:Euskal Herriko Antzinaroa
Kategoria:Euskal Herriko eskulturak
Kategoria:Aketz zeltiberikoak
Kategoria:Euskal mitologiako izakiak