Sanba

eskuinera|alt=Uva de caminhão. Musikagilea: Assis Valente. Abeslaria: Carmen Miranda, 1939.

Sanba, sanba urbano-karioka edo, besterik gabe, sanba karioka izenez ere ezaguna, Brasilgo musika genero bat da, Rio de Janeiroko hiri afro-brasildar komunitateetan sortu zen XX. mendearen hasieran. Sustraiak Mendebaldeko Afrikako kultura-adierazpenean eta Brasilgo herri-tradizioetan ditu; batez ere landa-sanba primitiboarekin lotuta, garai kolonial eta inperialetako Brasilgo kultura-fenomeno garrantzitsuenetako bat da, eta herrialdeko ikurretako bat. Gutxienez XIX. mendetik portuges hizkuntzan presente dago; sanba hitza, hasieran, dantza herrikoia edo ballet herrikoia izendatzeko erabiltzen zen. Denboraren poderioz, bere esanahia batukaren antzeko dantza batera hedatu zen, eta baita kanta herrikoiaren genero batera ere. Musika-genero gisa finkatzeko prozesu hori, 1910eko hamarkadan hasi zen, eta, 1917an, Odeonek kaleratu zuen Pelo Telefone lanean izan zuen hasierako mugarri handia. Sortzaileek, publikoak eta diskogintzak sanba gisa identifikatu arren, askoz ere lotuago zegoen erritmiko eta instrumentalaren ikuspuntutik maxixeri sanbari berari baino.

1920ko hamarkadaren amaieran arte sanba ez zen gaur egun ezagutzen den moduan egituratu. Estácio auzoan jaio, eta, laster, Oswaldo Cruzera eta hiriko beste leku batzuetara hedatu zen trenbide-adarrei esker; sanba horrek erritmoan, doinuan eta gaietan ere berrikuntzak zekartzan. Perkusio-eredu instrumental berri batean oinarritutako aldaketa erritmikoak bateria eta estilo batukatu eta sinkopatuagoa eragin zuen –hasierako amaxixado sanbaren kontrakoa– tempo azkarragoz, nota luzeagoz nabarmen markatuta, ordura arte erabilitako txaloen kadentzia soilez haratago. Estácio paradigmak abesti gisaren formatuan ere berritu zuen sanba, lehen eta bigarren zatietan antolatuta, bai doinuan, bai letran. Erreferente musikal birkonfiguratu, egituratu eta mugatu berri bat sortuz, Estácioko sanba-musikariek sanba genero gisa definitu zuten modu moderno eta amaituan. Sanba karioka musika-adierazpen urbano eta moderno gisa ezartzeko prozesu horretan, eginkizun erabakigarria izan zuten sanba-eskolek (erritmoaren oinarri estetikoak behin betiko mugatzeaz eta legitimatzeaz arduratu baitziren) eta irratiek (hedapen eta dibulgazioan asko lagundu baitzuten) generoaren eta abestien interpreteengan. Horrela, sanbak protagonismo handia lortu zuen Brasil osoan, eta Brasilgo identitate nazionalaren ikur nagusietako bat bihurtu zen
 Bere jatorri afro-brasildarrarengatik kriminalizatuta eta aurreiritziz beteta, abesti-generoak ere babesa lortu zuen klase faboritoen eta herrialdeko kultur eliteen artean.

Rioko sanbaren sorrera gisa finkatu zen aldi berean, Estácioko sanbaren paradigmak bere zatiketa egiteko bidea erraztu zuen, XX. mendean zehar, konposizio eta interpretazio estilo eta azpigenero berrietan. Brasilgo musikaren urrezko aroa deritzonetik, sanbak kategorizazio ugari jaso zituen, zeinetarik batzuk kate deribatu sendoak eta ongi onartuak adierazten baitzituzten, hala nola bossa nova, pagode, partido-alto, sanba de breque, sanba-canção, endredo-sanba eta terreiro-sanba –beste nomenklatura batzuk zehaztugabeagoak ziren– hala nola «samba à moda agrião», «samba do noise», sanba epistolarra edo sanba fonetikoa –eta batzuk gutxiesgarriak dira oraindik– hala nola sanbalada sanbolero edo sanba-harribitxia.

Rioko hiri-sanbak, funtsean, 2/4ko erritmoa eta askotariko tempoa du, txaloen soinu eta batukada-erritmoarekin abestutako koruen aukerak, kontzienteki erabiltzen dituena, zeinetan deklamazio-bertsoen zati bat edo gehiago gehitu diren. Bere instrumentazio tradizionala perkusio-tresnek osatzen dute, hala nola panderoa, cuíca, tanburina, ganzá eta surdoa eta laguntza-instrumentuek –Abesbatza du inspirazio– hala nola gitarra eta cavaquinhoa. 2007an, IPHAN-ek (Ondare Historiko eta Artistiko Nazionalaren Institutua) Rioko  sanba eta bere jatorrietako beste hiru («samba de terreiro», «samba de festa-alto» eta «samba de plot») Brasilgo kultura-ondare ez material izendatu zituen.

Etimologia eta definizioa
Adituen artean ez dago adostasunik  sanba terminoaren etimologiari buruz. Korronte tradizionalista batek etimoa bantu hizkuntzetatik datorrela defendatzen du. Nei Lopes eta Luiz Antônio Simas-en ustez, hain zuzen, semba aditzetatik (Kinbundu hizkuntzan: «baztertu, bereizi edo atsegin, sorgindu, gorteatu») sàmba (Kikongo hizkuntzan dantza mota bat, non dantzari batek beste baten bularraren kontra jotzen duen eta samba (chokwe hizkuntzan, «jolastu, salto egin»). Iraganean Hispanoamerikan, «sanba» eta «senba» terminoek kandonbe-a izendatzeko erabiltzen zuten Rio de la Plata eskualdean, danborrarekin egindako dantza herrikoia, eta «zanba», Bolivian, errege beltzen koroatze jaietako antzinako dantza zen.

Sustraiak
Landa tradizioa
1938ko Ipar-ekialdeko Folklore Ikerketa Misioan, Mário de Andrade idazleak aditzera eman zuen, landa-eremuetan, sanba terminoa dantza egiten zen ekitaldiarekin bateratzen zela, sanba dantzatzeko moduarekin eta musikarekin lotzen zela. Rioko hiri-sanba Brasil osoko landa-komunitateen unibertsoarekin lotutako hainbat tradizioren eragina izan zuen. Oneida Alvarenga emakume-folklorista izan zen mota horretako dantza herrikoi primitiboak zerrendatu zituen lehen aditua: «kokoa», «danbor kreoloa», «lundua», «txula edo fandangoa», «baianoa», «kateretêa», «kinberea», «mbekea», «kaxanbu» eta «xiba». Zerrenda horri, Jorge Sabinok eta Raul Lodyk honako hauek gehitu zizkioten: «koko-sanba» eta «sanbada» (rodako kokoa ere deitua), «matuto-sanba», «kaboklo-sanba» eta «jongoa».

Rioko inauterien sustraiak
Brasil kolonialean, jai publiko katolikoek gizarte-segmentu guztiak erakartzen zituzten, beltzak eta esklaboak barne, zeinek ospakizunek aprobetxatzen zuten euren manifestazioak egiteko, hala nola Kongoko erregeen koroatze jaiak eta «kukunbisak» (Banto jaiak) Rio de Janeiron. Pixkanaka, beltzentzako bakarrik diren ospakizun horiek zeremonia katolikoetatik bereizi, eta inauteri garaira pasatu ziren.

Kukunbisetatik, brasildartasunaren elementuak aurkezten zituzten cordões kariokak sortu ziren, hala nola indigenaz jantzitako beltzak. XIX. mendearen amaieran, Pernambucoko Hilário Jovinoren ekimenez, «reis-arrantxoak» (gero inauteri-arrantxo izenaz ezagutua) sortu ziren. Rioko inauterietako arrantxo garrantzitsuenetako bat Ameno Resedá izan zen. 1907an sortua, eskola-arrantxo izenekoa, eredu bihurtu zen inauterietako desfileen emanaldietarako eta Rioko muino eta auzoetan jaiotako etorkizuneko sanba eskoletarako.

Herri-sanba karioka
Bahiako terreiron sortua

Rio de Janeiro, Brasilgo epizentro politiko eta soziokulturala, esklaboen oinarriarekin, Afrikako kulturaren eragin handia izan zuen. XIX. mendearen erdialdean, hiriko biztanleriaren erdia baino gehiago –orduan Brasilgo Inperioko hiriburua– esklabo beltzak ziren. 1890eko hamarkadaren hasieran, Riok milioi erdi biztanle baino gehiago zituen, eta horietatik erdiak baino ez ziren hiri bertakoak, eta beste zatia, berriz, lehengo Brasilgo probintzia inperialetatik zetorren, batez ere Bahiatik. Bizi-baldintza hobeen bila, Brasilgo esklabotza deuseztatu ostean, dezente handitu zen Rio de Janeirora  bahiatar beltzen etorrera.

Heitor dos Prazeresek Afrika Txikia deitua, herrialdeko hiriburuko Bahiako diasporako komunitate hori Rioko portu eremuaren inguruan kokatu zen, eta, Pereira Passos alkatearen hiri-erreformaren ondoren, Saúde eta Cidade Nova auzoetan. Rion bizi ziren  bahiatar beltzen ekintzen bidez, Rioko kulturan eragina izan zuten ohitura eta balio berriak sartu ziren, hala nola Pena auzoko jaia  eta inauteri ekitaldi herrikoietan. Salvador eta Recôncavo  bahiatarreko emakume beltzek tia  bahiatarrek lehen Candomblé terreiroak sortu zituzten; kourie jokoa sartu zuten, eta Jeje-Nagô tradizioko Afrikako erlijioen misterioak zabaldu zituzten hirian. Candombléz gain, tia  bahiatarren bizileku edo terreiroek komunitateko hainbat jarduera antolatu zituzten, hala nola sukaldaritza eta pagodak, non Rioko hiriko sanba garatuko zen.

Rioko tia  bahiatar ezagunenen artean zeuden: Sadata, Bibiana, Fê, Rosa Olé, Amélia do Aragão, Veridiana, Mônica, Perciliana de Santo Amaro eta Ciata. Erlijioaren, sukaldaritzaren, dantzaren eta musikaren inguruko bilerak egiteko lekuen artean, Tia Ciataren etxea zegoen, non sanba abeslariak, santuen paiak (erlijio afro-brasildarren apaizak) eta baita Rioko gizarteko intelektual eta eragin handiko politikariak ere joaten baitziren . Ohikoen artean, Jose Barbosa da Silva «Sinhô», Alfredo da Rocha Vianna Filho «Pixinguinha», Heitor dos Prazeres, João Machado Guedes «João da Baiana», Ernesto Joaquim Maria dos Santos «Donga» eta José Luiz de Morais «Caninha» zeuden, baita kazetari eta intelektual batzuk ere, hala nola João Paulo Emílio Cristóvão dos Santos Coelho Barreto «João do Rio», Manuel Carneiro de Sousa Bandeira Filho «Manuel Bandeira», Mário Raul de Morais Andrade «Mário de Andrade» eta Francisco Guimarães (herritarren artean Vaga-lume izenez ezaguna).

Giro horretan Vaga-lume, orduan Jornal do Brasileko zutabegilea, 1916ko urrian O Macaco É Outroren sortzearen lekuko izan zen. Kazetariaren esanetan, sanbak berehala lortu zuen laguntza jendearengandik, abestia abestera atera baitzen talde bizi batean. Dongak lana partituran dokumentatu zuen, eta, urte horretako azaroaren 27an, egiletza deklaratu zuen Liburutegi Nazionalean, non «inauteriko sanba» gisa erregistratu zen Pelo telefone izenarekin. Handik gutxira, partitura Edison etxearen hiru grabaziotan erabili zen. Horietako bat Baiano abeslariak interpretatu zuen gitarra, cavaquinho eta klarinetearen laguntzarekin. 1917ko urtarrilaren 19an, Odeonek 78 bira minutuko formatuan Pelo Telefone» sanba kaleratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen urte horretako Rioko inauterietan. Bi bertsio instrumental ere kaleratu ziren —Banda Odeon eta Banda do 1º Batalhão da Política da Bahia-k grabatuak—, hurrenez hurren, 1917 eta 1918an.

Pelo Telefoneren arrakastak sanbaren hasiera ofiziala markatu zuen abesti-genero gisa Lehentasun hori, ordea, zenbait adituk zalantzan jarri dute, obra lehenengo  sanba arrakastatsua besterik ez litzatekeela izango argudiatuta. Aurretik grabatu ziren: Alfredo Carlos Bricioren Em casa da baiana, Liburutegi Nazionalean «sanba de festa-alto» estiloan erregistratu zuten 1913an; A viola está magoada, Catulo da Paixão Cearenserena, hurrengo urtean Baianok eta Juliak sanba gisa kaleratua eta Moleque vagabundo, Lourival de Carvalhoren sanba ere 1914an.

Sanba do Estácio, sanba urbanoaren sorrera


XIX. mendea amaieraren eta XX. mende hasieraren artean, Lehen Errepublikaren testuinguruan, Rio de Janeiroko pobreek biziraupenarekin lotutako arazo ekonomiko larriei aurre egin behar izan zieten hiriburu federalean sortzen ziren zerga berriei, batez ere behartsuenak, hala nola espazio publikoen hornikuntzarako zerbitzuak (argiteria elektrikoa, ura eta saneamendua, espaloi modernoak, besteak beste), hirigintza-eraikuntzetarako arkitektura-arau eta murrizketak ezartzen zituen legeria berriak eta biziraupenarekin lotutako lanbide edo praktika ekonomiko jakin batzuk aritzeko debekuak. Populazio horren egoera, are gehiago okertu zen Rioko erdialdean egindako hiri-erreformarekin, zeinen errepideak zabaltzeak edo irekitzeak eskualdeko hainbat etxebizitza eta herri-etxebizitza suntsitu behar baitzuen.

Ondorioz, etxerik gabeko bizilagun horiek eraitsitako eraikin zahar horien inguruko aldapak hartzen hasi ziren aldi baterako, hala nola Morro da Providência (batez ere Cabeça de Porco etxebizitzako bizilagun ohiek eta Canudosko Gerrako soldadu ohiek okupatua) eta Morro de Santo Antonio (batez ere Armadaren Matxinadako borrokalari ohiek okupatua). Denbora gutxian, behin-behineko etxebizitza mota hau behin betiko bihurtu zen Rioko hiri-paisaian, eta hiriko lehen fabelak sortu ziren. Etxebizitzetatik kanporatutako populazioaren hazkundearen eta Errepublikako hiriburura migratzaile txiro berrien etorreraren ondoren, fabelak azkar hazi ziren, eta Rioko mendietan eta aldirietan zabaldu ziren.

Hain zuzen, eszenatoki horretan sortu zen, 1920ko hamarkadaren bigarren erdian, sanba mota berri bat, «Samba do Estácio» izenekoa, Rio hiriko sanbaren sorrera osatuko duena, eredu berri iraultzaile bat sortuz, zeinaren bere berrikuntzak gaur arte iraungo duen. Praça Onzetik gertu eta Morro do São Carlos-en egoitza, Estácio auzoa garraio publikorako gunea zen, batez ere iparraldeko zona zerbitzatzen zuten tranbientzako. Muinoetatik hurbil egoteak eta Sanba berri horren eraketan izan zuen nagusitasunak amaitu zuen bere musika-ekoizpena hiriko trenbideez lotzen Rioko fabeletara eta auzoetara, esaterako, Morro da Mangueira eta Osvaldo Cruz auzo-eremua.

Estácioren sanba Cidade Novaren sanbatik ezberdintzen zen, bai alderdi tematikoetan, baita melodia eta erritmoan ere. Auzoko inauterietako blokeetako desfileetarako egina, Estaciok sanba berritu zuen: tempo azkarragoarekin, nota luzeagoekin eta txalo tradizionaletik haratago kadentzia batekin. Sanba horren ondoriozko beste aldaketa estruktural bat konposizioen bigarren zatia balioestea izan zen: festa-alto sanba zirkuluen edo inauterietako desfileen inprobisazio tipikoa erabili beharrean, aurrez ezarritako sekuentziak finkatu ziren, eta horrek gai bat izango zuen, adibidez, eguneroko arazoak, eta dena garai hartako 78 bira-minutukoko grabazio fonografikoen estandarren barruan egokitzeko aukera, hiru minutu inguruko zerbait 10 hazbeteko diskoetan. Donga, Sinhô eta konpainiaren lehen belaunaldiko lanen aldean, Estácioko taldeak ekoitzitako sanbak ere kontrametrikotasun handiagoagatik nabarmendu ziren, eta horren erakusgarri da Ismael Silvak dioena berak eta bere lagunak Rioko hiriko  sanba berrian sartutako berrikuntzei buruz:

Ismael Silvak eraikitako onomatopeia intuitiboa Estácioren sanba-joleek egindako aldaketa erritmikoa azaltzen saiatu zen bum bum paticumbum pugurumdum gorraren sanbaren erritmoa markatuz eta erritmo sinkopatuagoa bihurtuz. Beraz, Bahiako Tiak igortzen zuten tan tantan tan tantan sanbarekin haustura bat izan zen.

Horrela, 1920ko hamarkadaren amaieran, Rioko sanba modernoak bi eredu bereizi zituen: Cidade Nova hiriko sanba primitiboa eta Estácio taldeko sanba sinkopatu berria. Hala ere,  bahiatar komunitateak nolabaiteko zilegitasun soziala zuen (Afrika Txikiko musika-zirkuluetan lagundu eta bertaratzen ziren Rioko gizarteko pertsonaia garrantzitsuen babesa barne); Estacioko sanba abeslari berriek, berriz, diskriminazio soziokulturala jasan zuten, poliziaren errepresioaren bidez ere. Beltzen eta mulatoen kontingente handiko auzo herrikoia, Estácio marjinalitatearen eta gizarteratzearen artean kokatutako sanba-dantzari txiroen gotorleku handietako bat izan zen, eta Rioko goi-klaseek zital «arriskutsu» gisa estigmatizatu zuten. Erreparo hori zela eta, Estacioko sanbak gizarte aurreiritzi handiak jasan zituen jatorrian.

Hiriko sanba instrumentuak
Funtsean 2/4ko erritmoarekin eta tempo ezberdinarekin, hiriko sanba perkusio-tresnekin jotzen da batez ere, hari-tresnekin lagunduta. Zenbait alderditan, beste haize-instrumentu batzuk gehitu ziren.

Oinarrizko instrumentuak
 Tanborin (perkusioa)
 Surdo (perkusioa)
 Pandero (perkusioa)
 Ganzá (perkusioa)
 Cuíca (perkusioa)
 Cavaquinho (lagungarria)
 Gitarra (lagungarria)

Zenbaitetan
 Agogô
 Atabake
 Bandolim
 Banjo
 Chocalho
 Errepike
 Tantan
 Tronpeta

 Erreferentziak 

Oharrak

Kontsultatutako bibliografia
Libururuak

Aldizkariak eta tesiak

Prentsa orokorra

 Kanpo estekak 

Kategoria:Brasilgo musika