Sorgin-ehiza

Sorgin-ehiza historian zehar sorginen aurka egindako jazarpena da, maiz jendearengan haienganako ikara eta gorrotoa zabaldu zituena. Europan eta Ipar Amerikan gertatu ziren, XV.-XVIII. mendeen bitartean (Erdi Aroaren amaieran eta, batez ere, Aro Modernoan, alegia) eta, horien ondorioz, hamarnaka mila pertsona erail zituzten; maiz, erreta. Gutxi gorabehera, XV. mendetik XVII.era 100.000 bat pertsona hil zituzten munduan "sorginkeria" egotzita; horietako gehien-gehienak (% 80) emakumeak ziren.

Oro har, asko idatzi da sorginkeriaren eta sorgin prozesuen inguruan, eta batzuetan, iturriek babesten ez dituzten uste faltsuak zabaldu izan dira. Besteak beste, sorgin-ehiza Erdi Aroko fenomenoa dela ustea dute askok, baina prozesu gehienak eta zigor gogorrenak Erdi Aroaren amaieran eta Aro Modernoan izan ziren.

Euskal Herrian, sorgin-ehiza ezagunenak bi dira: Zugarramurdikoa eta Lapurdikoa. Zugarramurdi eta inguruko herrietako ustezko sorginen aurkakoa, 1610. urtean gertatu zen; jazarpen hartan, 300 pertsona inplikatu ziren eta, azkenean, Logroñon izandako epaiketan 12 pertsona hiltzera kondenatu zituzten. Urtebete lehenago gertatu zen Lapurdiko sorgin-ehiza, Pierre de Lancrek zuzendua. Biak aldi eta eskualde berean gertatu ziren, eta lotuta daude.

Sorgin-ehiza terminoa modu metaforikoan ere erabiltzen da, kolektibo bateko kideen aurkako jazarpena izendatzeko, bereziki horretarako jendearengan horien aurkako mesfidantza, beldurra eta gorrotoa zabaltzen denean. Azken horren adibide da McCarthyismoa.

 Aurrekariak 
 Antzinaroa 
Magoen existentziaren sinespena antzinako kultura handietatik dator, izan ere, arte magikoekin kontuz ibili behar zen eta magia beltza izateari beldurra zitzaion. Babiloniako Hammurabi Kodigoan eta Aitzinako Egipton magoak zigortzen ziren. Hala ere, ez zen inoiz Erdi Aroan bezalako sorgin-ehizarik izan.

Bibliak, Itun Zaharrak, batik bat, magia debekatzen du (Leivitico 19:26), eta bere jazarpenerako deialdia egiten du (Exodo 22:17). Hori bai, Exodo 22:17-ko esaldia Luterok gramatikalki "zuzendu" zuen, eta mago edo azti beharrean, "sorgin" hitza erabili zuen, emakumezkoei soilik egiten erreferentzia. Hala ere, sorginaren kontzeptu modernoa ez da agertzen Biblian. Nolanahi ere, horrek ez zituen sorginkeriaren teorikoak gelditu eta aipamen horiek sorginen existentzia eta zigorrak justifikatzeko erabili zituzten.

Bibliako bertze zati batzuetan magoen eta asmatzaileen arteko harremanak modu positiboan kontatzen dira. Saul erregeak Endorreko Sorginari aholkuak eskatzen dizkio (I Samuel 28, 5-25) filistiarrengatik sentitzen zuen desesperazioa zela eta, berak asmakuntzak debekatu zituen arren. Jesusen jaiotzara joaten diren Errege Magoak, aldiz, ez dira aztiak, grekoan magi hitzak jakintsuei eta zientzialariei egiten baitzien erreferentzia.

Jatorrizko Elizak ez zuen hasierako jazarpen horietan parte hartzen baina magiarekin zerikusia zuten ekintzak baztertzen zituzten.

 Erdi Aroa 
Germaniarrak, kristau bihurtu baino lehen, ezagutzen zuten aztikeria kaltegarriak egiten zituzten magoen erreketa. Hala ere, Goi Erdi Aro frankoen karolingiar garaian ez zen sorgin-ehizarik izan, 785eko Paderboneko kontzilioan (kristautasunerako oinarrizkoa izan zena) sorginenganako sinesmena eta jazarpena debekatzen baitzuen.

X. mendearen hasieran, zehazki 906an, Treveriseko artzapezpikuak Prümeko abade izandako Reginori, eskatu zion bere gotzainek erabiltzeko diziplina-gida bat idazteko. Reginok artzapezpikuarentzat idatzi zuen lanean, aurreko mendeko Karlos II.arenaren kanon bateko kapitularioerlijio liburu mota bat bat sartu zuen . Dokumentu horri Canon Episcopi esaten zaio, eta argi eta garbi hau jasotzen du: «Ezin da onartu Satanen ilusio eta ispiluek perbertitu eta limurtutakoek zenbait emakume maltzurrek, Diana jainkosarekin edo Herodianarekin, eta emakume multzo handi batekin batera gauez joaten direla sinetsi eta esatea, animalia jakin batzuk muntatuz, gaueko isiltasunean lurraren eremu zabalak zeharkatuz eta Dianari obedituz bere andre gisa [...]. Ezin konta ahala jendetzari erokeria horrek menderatzen ditu eta egiazkoa dela uste du, bide zuzenetik aldentzen da eta akats paganoan hondoratzen da [...]. Horregatik, apaizek parrokietako gizonei predikatu behar diete hori guztia erabat faltsua dela eta fededunen izpirituetan horrelako mamuak ez datozela Jainkoaren izpiritutik, Etsaiarekin baizik [...]. Gizakiak oker pentsatzen du dena gertatzen dela, ez izpirituan (in animo), baizik eta gorputzean (in corpore)»

Hungarian sorginei strigis esaten zitzaien eta Erdi Aroaren hasieran Koloman Hungariakoa erregeak (1095-1116) lege bilkura zen liburu bateko artikuluan honakoa idatzi zuen: "De strigis vero, quae non sunt, nulla quaestio fiat" ("Sorginei dagokienez, hauek ez direnez existitzen, ez da haien bila ikerketarik eginen"). Hori guztia dela eta, Hungariar erreinu katoliko eta kristaua Erdi Aroko erreinuen artean ia bakarra izan zen sorginak ez jazartzen. Hala, ondotik tronura ailegatu ziren monarka hungariarrak malgutasun handia izan zuten juduekin, kumandarreekin eta musulman uzbekoekin, baita etnia anitzekin ere; kroaziarrak, serbiarrak, eslovakiarrak, horiek hungariar erreinuan bizi zirelarik hizkuntzak eta kultura errespetatzen.

Alemanian, sorgin hitzaren (hexe) existentziaren lehen frogak Frevelbüchern-ean (legeak) agertzen dira, Schaffhausen hirian, XIV.mendearen akabailan (1368/87), Oliver Landoltek azaldu duen bezala. Luzernan 1402an agertu zen lehen aldiz hitza.

 Aro Modernoan 
Aro Modernoan (XV. mende bukaera - Frantses iraultza) lehertu zen sorginkeriaren izua eta lege prozesuak biderkatu ziren.1400etik 1775era, 100.000 pertsona inguru auzipetu zituzten sorginkeriagatik Europan eta Britainiar Amerikan.Levack, Brian (2013). The Oxford Handbook of Witchcraft in Early Modern Europe and Colonial America. Oxford University Press.  5–6. or. Sorgin ehizak bereziki gogorrak izan ziren Germaniako Erromatar Inperio Santuko zenbait lekutan. 40.000 eta 60.000 pertsona arteanHuttonek uste zuen kopurua 40,000 eta 50,000 artean jarri behar zela(Scarre & Callow 2001, Witchcraft and Magic in Sixteenth- and Seventeenth-Century Europe: 8 (Studies in European History), 1, 21 or). Levack-ek (2006) 45.000 kalkulatu zituen. Levack, Brian (2006). The Witch Hunt in Early Modern Europe, 3. edizioa. Longman. 23. or. Wolfgang Behringer eta Lyndal Roper-ek, bakoitzak bere aldetik, 50.000 eta 60.000 arteko hildako kalkulatu zituzten. (Behringer 2004, Witches and Witch-Hunts: A Global History (Themes in History),149 or. eta Roper 2004, Witch Craze: Terror and Fantasy in Baroque Germany, 6–7 or.) Argitaratu gabeko saiakera berri batean, Huttonek tokiko estimazioak zenbatu ditu, eta estimazioak eskura ezin daitezkeen eskualdetan, inguruan zeuden eta antzeko demografia eta sorginkeriarekiko antzeko jarrerak izan zituzten eskualdeetatik datuak  estrapolatzen saiatu da. "Estimates of Executions (Hottonen 'Counting the Witch Hunt')" ikerketan oinarrituta.  exekutatu zituztela kalkulatu da, ia guztiak Europan. Sorginkeriagatiko epaiketak 1560tik 1630era bere gorenera iritsi ziren,Thurston, Robert W. (2001). Witch, Wicce, Mother Goose: The Rise and Fall of the Witch Hunts in Europe and North America. Edinburgo: Longman. ISBN 9780582438064. 1 or.Levack, Brian P. (2006). "Chapter 7". The Witch-hunt in Early Modern Europe. Pearson Longman. ISBN 9780582419018. kontrarreformaren garaian eta Europako erlijio gerretan. Herritarren artean, auzokoek egiten zituzten sorginkeria-salaketak,Levack, Brian (2013). The Oxford Handbook of Witchcraft in Early Modern Europe and Colonial America. Oxford University Press.  7–8. or. eta emakumeek eta gizonek sorginkeria-salaketa formalak egiten zituzten.Willis, Deborah (2018). Malevolent Nurture: Witch-Hunting and Maternal Power in Early Modern England. Cornell University Press. 35–36. or. Beti egon diren herri-sendatzaileak (magia eta medikuntza tradizionala nahasten zutenak) sorginkeria praktikatzeaz salatu eta epaitzen zituzten batzuetan, baina badirudi akusatuen gutxiengo bat osatu zutela.Hutton, Ronald (2017). The Witch: A History of Fear, from Ancient Times to the Present. Yale University Press.  24–25. or.Davies, Owen (2007). Popular Magic: Cunning-folk in English History. A&C Black. 164. or. Kondenatuen % 80, gutxi gorabehera, emakumeak ziren,Per Scarre & Callow (2001), "Artxiboetan jasotako informazioaren eta datuen arabera, Europan, oro har, auzipetuen % 80 inguru emakumeak ziren, nahiz eta delitua egozten zitzaien emakumeen eta gizonen proportzioa aldatu egiten zen leku batetik bestera, eta, askotan, baita denbora igaro ahala ere." gehienak 40 urtetik gorakoak."Emakume menopausiko eta menopausia ostean zeudenak neurriz kanpoko kopuruan agertzend daira  sorgin-zoramenaren biktimen estaistiken artean, eta haien gehiegizko ordezkaritza are deigarriagoa da gogoratzen dugunean zein bakanak izan behar zuten berrogeita hamar urtetik gorako emakumeek biztanleria osoan." Lyndal Roper (2004) Witch Craze: Terror and Fantasy in Baroque Germany. 160 or.Jones, Adam. «Case Study: The European Witch-Hunts, c. 1450–1750 and Witch-Hunts Today». Gendercide Watch, 1999-2002. Batez ere  Germaniako Erromatar Inperio Santuan, Britaniar irletan eta Frantzian, eta nolabait, Amerika iparraldeko europar kolonietan; Neurri handi batean, Iberiar Penintsula eta Italia alde batera utzita; "Espainiako inkisizioak eta Portugalek, heresiarekin tematuta, sorgin ehiza alde batera utzi zuten. Italian, sorginkeria ikerketak guztiz ez ohikoak ziren eta ez zuten tortura eta hilketa eragiten." Anne L. Barstow, Witchcraze: a New History of the European Witch Hunts, HarperCollins, 1995. Eskualde batzuetan, zigortutako sorginak erre egiten zituzten, heresia erlijiosoaren zigor tradizionala.

Sorginen jazarpenean eragin handiena izan zuen liburua, Malleus Maleficarum (Sorginen mailua) 1486. urtean argitaratu zen Alemanian. Bertan, sorginkeria heresiatzat hartu zen, eta hori erabakigarria izan zen.

 Gaztelako Inkisizioa eta Euskal Herria 

Kristautasunaren banaketaren ondoren, Eliza katolikoak erlijio katolikoaren garbitasuna zaintzeko sortutako Inkisizioa erakundea indarberritu egin zuen, eta inkisidoreak herriz herri ibiltzen ziren erlijioaren aurkako kideen bila. Inozentzio VIII.a aita santuak eskumen zabalak eman zizkion Inkisizioari heretikotzat jotako jarrerak borrokatzeko 1484an, Pizkundearen atarian. 1487an, bulda horren babespean Malleus maleficarum argitaratu zen, inkisidoreen sorgin ehizarako eskuliburu bihurtutakoa.

Gaztela eta Aragoiko koroak bateratu ondoren, Fernando II.a Trastamarakoak Inkisizioa sortu zuen 1478an koroari lotutako auzitegi gisa; Nafarroako agintariak hura onartzera hertsatu zituen pixkanaka, Tuterakoak lehenik. 1525ean lehen sorgin ehiza hasi zen Errege Kontseiluak gidatuta, baina Inkisizioaren laguntzaz, espainiar okupazioaren aurkako azken erresistentzia guneak men egin berritan (Hondarribiko setioan, 1524ko apirilean). XVI. mende osoan, hainbat sorginkeria eta sorgin ehiza agerpen izan ziren Nafarroan, Logroñotik Inkisizioak gaztelaniaz zuzenduta.

 Lapurdin 
Bestalde, Pierre de Lancre  epaile zibila, Bordeleko Parlamentuko kontseilaria eta abokatua, jesuitekin ikasia eta sorginkeria kontuen zalea, sorgin-ehizan aritu zen euskal lurraldeetan, besteak beste Lapurdin, 1609. urtean.

 Ikuspegi erlijio eta moraletatik haratago, ikuspegi materialista 
Silvia Federici filosofoak Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation [Caliban eta sorgina: emakumeak, gorputza eta hasierako pilaketa] liburuan zenbait galdera egiten ditu: nolatan sorgin-ehizaren sarraskiak hain interes esplikatibo gutxi izan duen historiaren inguruko ikerkuntzan? Ba al du prozesu bortitz eta ezkutu honek ahalmen esplikatiborik? Gizonek honi guztiari aurre egin al zioten? Egile honek kapitalismoa ezarri eta proletarioen klase sortu arteko trantsizio gatazkatsuan kokatzen du, normalean jorratu izan diren dimentsio erlijioso edo moraletatik at. Ikuspegi materialista batetik, Federicik erakusten du Erdi Aroaren amaieran, mendebaldeko emakumeek gogotik hartu zutela parte ondare komunak defendatzeko borroketan. Marxek Kapitala idazlanean erakutsi zuen nola aristokratek eta burgesiak pribatizatu zituzten lurrak, nekazariak industria-guneetara jotzera behartzeko, eta langile bilakatzeko. Federici Marxen ikuspuntutik haratago doa ikuspegi feministatik.

Jakina denez, Erdi Aroan lana irauteko ekonomian oinarritzen zen, geroago gertatuko zenarekin alderatuta, ez zegoen banaketa sexual hain hertsirik edota hainbesteko desberdintasun sozialik erreprodukzioa eta bizitzeko ondasun-ekoizpenaren artean. Baina dinamika sozio-historiak aldatzen hasi ziren eta horren efektuak, besteak beste, izan ziren jauntxoei zerbitzuen bidez ordaindu ordez, diruaren bidezko ordainketak orokortzen hasi zirela lan-munduan, edota lan banaketa sexualaren ondorioz emakumeei baliabide ekonomiko edo lur-ondareak izateko aukera murriztu zietela.

Garai zehatz hartan, heresia eta sorginkeria kasuak biderkatu ziren, eta filosofo italiarrak ondorioztatzen du sorgin-ehizak aldaketa sakon horien aurkako erresistentziei aurre egiteko estrategiaren baitan ulertu behar direla, non, emakumeak gehien bat izaten ziren jomuga. Botere erlijiosoak eta monarkikoak gogotik egin zieten aurre, horientzat praktika amoral gisa aurkeztu zituzten ohiturei. Europako zenbait herrialdetan, XV. mendean egin ziren lehenengo epaiketak. Handik aurrera, dinamika kontrairaultzailea eta misoginoa piztu zen, esaterako, emakume langileen aurkako bortxaketek delitu izateari utzi zioten Europako zenbait lekutan. Emakumeen kontrako jarrera normalizatu zen eta degradazioa indartu zen, feminitatea eta maskulinitatea birdefinituta. Garai hartan emakumeak arlo publikotik kanporatzen hasi ziren, eta, aldi berean, gizonen presentzia indartu nahi izan zen. Gutxi balitz, orden publikoaren kontrako mehatxutzat jotzen hasi zen emakumea. Sorginen, emakume txiro eta langileen aurkako bortizkeria normalizatu eta handitu zen. Nolabait, tesia zera da: eliteek bekatari edo errudun bat behar izan ohi dutela, gizarteko sektoreak diziplinarteko eta orden soziopolitikoa finkatzeko, herritarren obedientzia bermatze aldera. Kasu horretan, marko normatiboaren elementu gaitzesgarriena zen sorgina, beraz, emakume guztiak diziplinatu behar ziren, sorginak zigortuz eta akabatuz.

Gaur egungo kapitalismoaren adreilu ezinbestekoa eta iraunkorra indartzen eta mutatzen joan da duela zenbait mende, heteropatriarkatua, alegia. Baina, Michel Foucaultek frogatu zuen moduan, diziplinak buruan zein gorputzean eragiten zuen, lanerako indar otzana bilakatzeko. Diskurtso edota sinemenez gain, praktika eta ohitura batzuk zigortzen hasi ziren emakumeak arrastoan sartzeko eta dagozkien espazio inposatuetara hesitzeko. Sorginak erretzen ziren, exekutatu, ekoizpen-sistema berriaren aurkako diskurtsoak eta gaitasunak adierazten baitzituzten. Sexualtasuna bizitzeko, sendatzeko eta erreprodukzioa kontrolatzeko ideia eta praktikak garatu zituzten etsaitzat hartzen ziren emakume jakintsuak.

Kolonizazioaren garaian, Amerikan "calibanak"Caliban, Shakespeareren The Tempest antzezlaneko pretsonaia bat da, erdi gizaki natiboa, Prosperok esklabo egiten duena. (Erref.: https://www.dictionary.com/browse/caliban izan ziren Europako emakumeak, jazarpen latzak sufritu baitzituzten, esklabo bihurtu arte.

Euskal Herriari dagokionez, Federicik nabarmentzen du emakumeen kontrako bortizkeriaren kontrako gizonen jokabideaz dokumentazio gutxi dagoela, baina, kontatzen du 1609an Donibane Lohizuneko arrantzaleek jakin zutela euren emazteak torturatu eta akabatuak izan zirela eta sutara eramateko sorginez betetako garraio bat libratu zutela bidean. 

Zerbaiten usteren kontra, sorgin-ehiza ez zen Erdi Aroko obskurantismoan indartu, baizik XVI eta XVIIgarren mendeetan, hau da, Modernitatearen atarian. Europako hegoaldeko herrietan ez ezik iparraldeko herrietan ere gauzatu zen; are gehiago: Europa Erdian eta Iparraldean izan ziren epaiketa gehienak. Italian sorgin-ehiza txikia izan zen, eta Espainian, nahiz eta sorginekiko sinesmena bazen, jazarpen legala oso urria izan zenBen-Yehuda, Nachman  (1980 uztaila). «The European Witch Craze of the 14th to 17th Centuries: A Sociologist's Perspective». American Journal of Sociology, ISSN 0002-9602, 86 (1): 6-7.  University of Chicago Press "Sorgin-ehizak eliza katolikoa ahulen zegoen eskualdeetan egin ziren (Lea 1957; Rose 1962) (Alemania, Suitza, Frantzia). Eliza indartsua zen eremuetan (Espainia, Polonia eta Europa ekialdea), sorgin-ehiza hutsaren hurrengoa izan zen."Pérez, Joseph (2012) [2009]. Breve Historia de la Inquisición en España. Barcelona: Crítica. ISBN 978-84-08-00695-4., eta ia denak, Euskal herrian gertatu ziren. Hau da, doktrina katolikoak ez du esplikatzen zergatik diziplinatzeko prozesu bortitz hori osatu eta garatu zen hainbeste herrialde europarretan, eta ez afrikarretan edo asiarretan. Elite ekonomiko, moral eta intelektualek oinarri teoriko eta normatiboa diseinatu zuten, emakumeen kontrako errepresioa justifikatzeko, eta orden ekonomiko kapitalista eta patriarkal berria balioztatu zein naturalizatzeko. Marxek zera esan zuen: erlijioa herriaren opioa da. Gizartea drogatzen duten bitartean, orden ekonomikoa eta normatiboa inposatzeko oztopo herrikoiak uxatzen dira.

 Ikus gainera 
 Sorgin ehiza Euskal Herrian
 Salemgo sorginkeria prozesua
 Survey of Scottish Witchcraft

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia gehigarria 

  Federici, Silvia (2021) Brujas, Caza De Brujas y Mujeres  ISBN: 9788412339871. Editorial: Traficantes De Sueños.
 Federici, Silvia. (2017). Caliban eta sorgina. Emakumeak, gorputa eta metatze primitiboa.  ISBN 13: 9788490277201. Elkar.
  Gonzalez, José Antonio. (2010). Brujas en comunidades rurales: Identidad, poderes y narraciones en un "pueblo de brujas" del centro–occidente español". Revista de folklore, ISSN: 0211-1810, 348. zk., 183-187 or.
 Henningsen, Gustav (2010). El abogado de las brujas: brujería vasca e Inquisición española. Alianza, ISBN:  9788420683744
  Labat, Claude eta Marko (2019). Sorcellerie. Manigances & Sarabande. 1600-1620, l'entrée du Pays basque dans les Temps Moderne. Lauburu, Elkar. ISBN: 978-8490279359
  Leeson, Peter T.; Russ, Jacob W.  (2018ko abuztua)  "Witch Trials", The Economic Journal, 128. lib., Issue 613, 1 , 2066–2105. or., https://doi.org/10.1111/ecoj.12498
  Levack, Brian P.  (1995) La caza de brujas en al Europa Moderna. Alianza. ISBN 13: 9788420628141
  Caro Baroja, Julio (1966) Las brujas y su mundo. Alianza
  Montesano, Marina (arg) (2021) Folklore, Magic, and Witchcraft Cultural Exchanges from the Twelfth to Eighteenth Century. Saila: Routledge Studies in the History of Witchcraft, Demonology and Magic  New York : Routledge ISBN: 9780367557676.
  Viallet, Ludovic (2022). La grande chasse aux sorcières: Histoire d'une répression (XVe-XVIIIe siècle). Armand Colin. ISBN: 9782200629854
  Willumsen, Liv Helene (2022) The Voices of Women in Witchcraft Trials Northern Europe. Routledge ISBN: 978-1032186160

 Kanpo estekak 
 Apaolaza Avila, Urko: "Sorgin ehiza Euskal Herrian: Salaketen ezkutuko interesak". Argia. 2004ko uztailaren 11. 
  "Scottish witch trials". History. BBC.
  Castelow, Ellen (2015 maiatza 29) "Witches in Britain. Witches, witchcraft and the notorious witch hunts and trials in England…" Historic UK. The History and Heritage Accomodation Guide
  A. Pavlac , Brian  (2011) The Witch hunts (A.D. 1400-1800) Prof. Pavlac's Women's History Site. King’s College.
  Dorn, Nathan (2022ko urriak 31) «Hunting for Witchcraft in the French Provinces». In Custodia Legis. Libray of Congress blogs.
 Hutton, Ronald  (2024ko ekainak 5)  «Witch-Hunting in European and World History» Gresham College [Youtuben] Hemen egindako hitzaldia: Barnard's Inn Hall, Londres.
  Scottish Accused Witches. A project putting Scotland's accused witches on the map. The university of Edinburgh.
  550 years Of Witch Hunt in Europe (Mapak eta datuen grafikoak) Datuen jatorria: Peter T. Leeson eta Jacob W. Russ (ikus horien artikulua ere:  The Economic Journal, Volume 128, Issue 613, 2018ko abuztuak 1, Pa 2066–2105 or., https://doi.org/10.1111/ecoj.12498 )
  Díaz, Leonel (2024ko abendua) Mitos sobre la caza de Brujas. [Youtuben]

Kategoria:Sorginkeria
Kategoria:Kristautasunari lotutako eztabaidak
Kategoria:Erdi Aroa
Kategoria:Aro Modernoa
Kategoria:Emakumea historian