Pterodaktilo

Pterodaktilo edo izen zientifikoa Pterodactylus (, pterodaktylos, ) pterosauroen generoa izan zen. Identifikaturiko aurreneko narrasti hegalaria izan zen. Fosil gehienak Alemania hegoaldean aurkitu dira, Solnhofen kareharrian (Bavaria), eta Jurasiko Berantiarrekoak dira (duela 150,8–148,5 milioi urte inguru). Europako beste hainbat tokitan eta Afrikan ere aurkitu dira pterodaktiloaren aztarna zatikatuak.

Haragijalea zen eta arrainak eta animalia txikiak ehizatzen zituen. Pterosauroen artean txikienetakoa zen eta Pteranodon eta Quetzalcoatlus baino lehenago bizi izan zen. Hegan egiteko muskulu eta azalezko mintz bat zeukan besoetako laugarren hatzetik hanketaraino zabaltzen zena.

 Aurkikuntzen historia 
 Mannheimgo fosila 
Espezimen tipoa Pterodactylus antiquus da, aurkituriko fosil zaharrena hain zuzen ere. Cosimo Alessandro Collini zientzialari italiarrak deskribatu zuen 1784. urtean. Collini Mannheimgo "Naturalienkabinett" ("naturako bitxikerien kabinetea", natur historia museoen aitzindaria) instituzioko komisarioa zen eta Friedrich Ferdinand zu Pappenheim kondeak ekarri zion fosila 1780an azter zezan. "Naturalienkabinett" hau Bavariako Karlos Teodororen jauregian zegoen, Mannheimen. Aurrez, 1779an, perodaktiloen beste fosil bat deskribatu zen baina hasiera batean krustazeo gisa sailkatu zen harik eta 1856an Hermann von Meyerrek pterodaktiloa zela erabaki zuen arte. Pterodactylus micronyx izena eman zitzaion.

Collinik berak ez zuen hegalari gisa deskribatu, ozeanotako animalia zela uste zuen, batez ere ozeanotan oraindik aurkitu gabeko animalia arraro ugari izango zirela uste baitzuen. Pterodaktiloa animalia itsastarra zeneko ideiak hamarkada batzuk iraun zituen zientzialarien artean. 1830an Johann Georg Wagler zoologo alemaniarrak anfibioen inguruko testu batean perodaktiloaren hegoak hegatsak balira bezala ilustratu zuen.

250px|thumb|Hermanen ilustrazioa, pterosaurio baten aurreneko marrazkia.
1800an Johann Hermann naturalista alemaniar-frantsesak Georges Cuvier geologo handiari Colliniren fosilaren berri eman zion, izan ere Napoleonen ejerzitoak fosila hartu eta Parisera eraman zuela uste baitzuen. Bidalitako eskutitzetan esan zion berak zuzenean aztertzeko aukerarik ez zuela izan, baina ugaztuna zela pentsatzen zuela. Egin zuen marrazkian saguzar baten antzeko mintza egin zion eta pterodaktiloari hegoak ezarri zizkion aurrenekoa izan zen. Cuvier ados zegoen interpretazioarekin eta horrela argitaratu zuen: "Zalantzarik ez dago hatz luzeak mintz bati eusteko balio zuela, eta besoaren luzapenarekin hego handi bat egiten zuela". Cuvierren ustetan ordea pterodaktiloak narrastia izan behar zuen.

Fosila ez zegoen ordea frantsesen eskuetan. Karlos Teodoro 1802an hil zen eta Johann Paul Carl von Moll baroiak Munichera eraman zuen. 1809an Cuvierrek von Moll-i fosila erakusteko eskatu zion baina honek galduta zegoela erantzun zion. Benetan ez zegoen galduta, Samuel Thomas von Sömmerringek zeukan hartuta berak ere aztertu nahi zuelako. 1812an Sömmerringek konferentzia bat eman zuen eta Ornithocephalus antiquus izenarekin deskribatu zuen, saguzar antzirudikoa, hegazti eta ugaztunen arteko espezie bat bailitzan. Cuvierrek ados egon gabe jarraitzen zuen eta urte berean Ossemens fossiles izeneko lanean narrastia izatearen argudio zabalak eman zituen.

 Adostasunaren bila 
250px|thumb|Sömmerringen Ornithocephalus brevirostris fosilaren marrazkia (1817)
1817an bigarren pterodaktilo bat aurkitu zen eta Sömmerringek Ornithocephalus brevirostris izena eman zion, mutur motzagoa baitzuen. Gaur egun argi dago pterodaktilo gaztea zela. Sömmerringek hezurduraren ilustrazio zehatza egin zuen eta pterodaktilo baten aurreneko deskribapen osoa izan zen. Bere pentsaerari jarraituz saguzarraren itxura eman zion ordea.

1860 arte benetan narrastiak zireneko adostasunik ez zen izan zientzialarien artean. 1888. urtean Richard Lydekker naturalista ingelesak pterodaktiloaren espezie tipoa Pterodactylus antiquus izendatu zuen eta Sömmerringen Ornithocephalus antiquus izena sinonimo gisa gelditu zen.

 Azken aurkikuntzak 
1998an Perodactylus kochi izeneko fosila aurkitu zen eta ehun bigunak zituen aurreneko fosila izanik informazio askoz zehatzagoa atera zuten zientzialariek. Lepoan piknozuntz tenteak zituela ikusi zen, hankako behatzen eta buztanaren artean "uropatagio" izena duen mintza zegoela aurkitu zen eta pelikanoen antzeko zaku bat ere bazuela ikusi zen.

Garai berean JME SOS 4784 zenbakidun fosila argi ultramorez aztertuta garezurrean gandor bigun marratu bat zuela ikusi zen eta erpeak estaltzen zituen keratina uste baino askoz luzeagoa, kurbatua eta zorrotza zela. Baraila luzeen puntan moko txiki bat bazuela ere ikusi zen.

 Deskribapena 
200px|thumb|Helduaren (berdea) eta gaztearen (urdina) tamainak gizakiarekin alderatuta.
 Tamaina 
30 fosilen hezurdura osoak gorde dira, gehienak pterodaktilo gazteak dira. Pterodactylus antiquus pterosauroen artean txikia zen, 1'04 metrotako batez besteko hego-zabalera zuen aurkitu den heldu bakarrak. Aurkituriko gainerako pterodaktilo "espezieak" txikiagoak ziren, nahiz eta gaur egun jakina den espezie beraren ale gazteak zirela.

 Garezurra 
Pterodaktiloaren garezurra luzea eta fina zen eta 90 hagin handi eta koniko zituen. Barailen muturretako hortzak ziren handienak eta atzerantz joan ahala txikiagoak ziren. Garezurra eta barailak zuzenak ziren, ez goraka kurbatuak. Garezurraren gainean gandor bigun bat zuen, heldu ahala handitzen eta gogortzen zihoana. Heldutasun sexuala adierazteko elementu bat izango zela pentsatzen da, izan ere pterodaktilo gazteetan oso txikia baita.

 Gorputza 
Lepoa luzea zen eta ile gogorrez estalia zeukan atzealdea. Pterosauro guztien antzeko gorputza zuen. Enborra laburra zen eta beso oso luzeak zituen. Eskuetan hiru hatz aske zeuden eta laugarren hatzetik hasten zen muskuluz eta azalez egindako mintz zabala, hatzeko hankekin bat egiten zuena. Mintzari eusteko barnean kolageno zuntzak zituen eta kanpoaldean keratinazko konkor txikiak.

Hankak besoak baino askoz laburragoak ziren eta behatzen eta isatsaren artean ere mintza zeukan. Isatsa laburra zen eta horri esker lurrean mugitzea errazagoa egiten zitzaion eta airean hegaldia kontrolatzeko egokia ere bazen.

 Paleobiologia 
 Hazkuntza 
Hainbat adinetako fosilak aurkitu izanak hainbat espezie identifikatu eta deskribatzera eraman ditu zientzialariak, baina gaur egun espezie bakarra dela kontsideratzen da, Pterodactylus antiquus.

Kumatze sasoia izaten zuen eta urtebete baino lehenago hegan egiteko gai zen. Bi urtetako pterodaktiloek heldutasun sexuala lortzen zuten eta hauek baino zaharragoak oso gutxi izango zirela pentsatzen da. Patroi honek krokodiloen antz handiagoa du txoriena baino.

 Bizimodua 
250px|thumb|H. N. Hutchinson-en Extinct monsters : a popular account of some of the larger forms of ancient animal life liburuko ilustrazioa.
Pterodactylus antiquus-en eta gaur egungo hegazti eta narrastien eraztun esklerotikoak konparatuta egunezko jarduera zutela ikusi da. Beste pterosauro gautarrekin toki berean biziko zen, txoko ekologiko desberdina beteko baitzuen.

 Mugimendua 
Hezurdura eta fosilen postura behatuta ikusten da pterodaktiloa lau hankatan ibiltzen zela, baina gai zen aurrealdea altxatu eta bi hankatan jartzeko, batez ere aireratzeko eta lurreratzeko orduan.

Besoak hegan egiteko eraldatuak zituen eta hegalari trebea zen, izan ere hegaldia kontrolatzeko hegoen tamaina eta forma erregulatzen zuen eta hankak eta isatsa ere mugitzen zituen. Hegalari akrobatikoa zen, planeatzen ere bazekiena.

 Elikadura 
Animalia txikietan espezializaturiko haragijalea zen. 2020ko ikerketa batzuek erakutsi dute ornogabeez elikatuko zela eta beraz elikadura estrategia generalista izango zuela.

 Sailkapena 
 Historian zehar izendaturiko espezieak 
Berrehun urtetan zehar pterodaktiloak aldaketa handiak izan ditu sailkapen taxonomikoari dagokionez. Espezie ugari izendatu izan badira ere, gaur egun Pterodactylus antiquus da onartzen den espezie bakarra. Taula honetan duzue aurkituriko fosil guztien izendapena:
 Izena Autorea Urtea Estatusa OharrakPterodactylus antiquus(Sömmerring)(1812)OnartuaPterodactylus-aren espezie tipoa, Ornithocephalus antiquus ordezkatuzPterodactylus brevirostris(Sömmerring)(1817)Ctenochasma elegans-en sinonimoaOrnithocephalus brevirostris ordezkatuzPterodactylus giganteus(Oken)(1819)Nomen dubiumRhamphorhynchus muensteri-en sinonimoa, Ornithocephalus giganteus ordezkatuzPterodactylus longirostrisCuvier1819Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus grandisCuvier1824Nomen dubiumRhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus crocodilocephaloidesRitgen1826Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus nettecephaloidesRitgen1826Nomen oblitumAurorazhdarcho micronyx-en sinonimoaPterodactylus macronyxBuckland1829Dimorphodon macronyx ordezkatuzPterodactylus (Rhamphorhynchus) macronyx(Buckland)(1829)Dimorphodon macronyx-en sinonimoaDimorphodon macronyx ordezkatuzPterodactylus banthensis(Theodori)(1830)Dorygnathus banthensis ordezkatuzeta hau Ornithocephalus banthensis ordezkatuzPterodactylus (Rhamphorhynchus) (ensirostris) banthensis(Theodori)(1830)Nomen oblitumDorygnathus banthensis-en sinonimoaPterodactylus goldfussiTheodori1830Dorygnathus banthensis-en sinonimoaPterodactylus crassirostrisGoldfuss1831Scaphognathus crassirostris gisa sailkatuaPterodactylus macronyxMeyer ez Buckland1831 ez 1829Dorygnathus banthensis-en sinonimoaPterodactylus mediusMünster1831Nomen dubiumAltmuehlopterus rhamphastinus-en sinonimoaPterodactylus muensteri(Goldfuss)(1831)Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaOrnithocephalus muensteri ordezkatuzPterodactylus (Rhamphorhynchus) muensteri(Goldfuss)(1831)Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus muensteri ordezkatuzPterodactylus bucklandiMeyer1832Rhamphorhynchidae zehaztu gabeaGarai batean Rhamphocephalus generoanPterodactylus longipesMünster1836Ardeadactylus longicollum-en sinonimoaPterodactylus kochiWagner1837Diopecephalus kochi gisa sailkatuaOrnithocephalus kochi ordezkatuz, agian Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus lavateriMeyer1838Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus (Ornithopterus) lavateri(Meyer)(1838)Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus lavateri ordezkatuzPterodactylus longicaudusMünster1839Rhamphorhynchus longicaudus gisa sailkatuaPterodactylus meyeriMünster1842Diopecephalus kochi-en sinonimoaPterodactylus secundariusMeyer1843Nomen dubiumRhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus cliftiiMantell1844Palaeornis cliftii-en sinonimoaPalaeornis cliftii ordezkatuzPterodactylus diomedeus(Owen)(1846)Cimoliornis diomedeus-en sinonimoaCimoliornis diomedeus ordezkatuzPterodactylus gemmingiMeyer1846Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus (Rhamphorhynchus) gemmingi(Meyer)(1846)Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus gemmingi ordezkatuzPterodactylus giganteusBowerbank ez Oken1846 ez 1819Lonchodraco giganteus ordezkatuzPterodactylus ornisGiebel1847Palaeornis cliftii-en sinonimoaPterodactylus conirostrisOwen1850Lonchodraco giganteus-en sinonimoaPterodactylus cuvieriBowerbank1851Cimoliopterus cuvieri gisa sailkatuaPterodactylus compressirostrisOwen1851Lonchodectes compressirostris gisa sailkatuaPterodactylus redenbacheri(Wagner)(1851)Aurorazhdarcho micronyx-en sinonimoaOrnithocephalus redenbacheri ordezkatuzPterodactylus rhamphastinus(Wagner)(1851)Altmuehlopterus rhamphastinus gisa sailkatuaOrnithocephalus rhamphastinus ordezkatuzPterodactylus giganteusMorris ez Oken ez Bowerbank1854 ez 1819 ez 1846Cimoliornis diomedeus-en sinonimoaPterodactylus longicollumMeyer1854Ardeadactylus longicollum gisa sailkatuaPterodactylus wuerttembergicusQuenstedt1854Nomen oblitumCycnorhamphus suevicus-en sinonimoaPterodactylus suevicusQuenstedt1855Cycnorhamphus suevicus gisa sailkatuaPterodactylus micronyxMeyer1856Aurorazhdarcho micronyx gisa sailkatuaPterodactylus crassipesMeyer1857Nomen rejectumOstromia crassipes gisa sailkatuaPterodactylus (Rhamphorhynchus) crassipes(Meyer)(1857)Nomen rejectumOstromia crassipes-en sinonimoa, Pterodactylus crassipes ordezkatuzPterodactylus eurychirusWagner1857Cycnorhamphus suevicus-en sinonimoaPterodactylus (Ornithocephalus) eurychirus(Wagner)(1857)Cycnorhamphus suevicus-en sinonimoaPterodactylus eurychirus ordezkatuzPterodactylus suevicus eurychirus(Wagner)(1857)Cycnorhamphus suevicus-en sinonimoaPterodactylus hirundinaceusWagner1857Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus (Rhamphorhynchus) hirundinaceusWagner1857Rhamphorhynchus muensteri-en sinonimoaPterodactylus (Ornithocephalus) propinquusWagner1857Nomen dubiumAltmuehlopterus rhamphastinus-en sinonimo posibleaPterodactylus propinquus(Wagner)(1857)Nomen dubiumPterodactylus (Ornithocephalus) propinquus ordezkatuz, Altmuehlopterus rhamphastinus-en sinonimo posibleaPterodactylus propinquus mediusWagner1857Nomen dubiumAltmuehlopterus rhamphastinus-en sinonimoaPterodactylus (Ornithocephalus) vulturinusWagner1857Ardeadactylus longicollum-en sinonimoaPterodactylus vulturinus(Wagner)(1857)Ardeadactylus longicollum-en sinonimoaPterodactylus (Ornithocephalus) vulturinus ordezkatuzPterodactylus liasicusQuenstedt1858Campylognathoides liasicus gisa sailkatuaPterodactylus fittoniOwen1859Nomen dubiumOrnithocheirus fittoni edo Anhanguera fittoni gisa sailkatua,Cimoliopterus cuvieri-en sinonimo posibleaPterodactylus sedgwickiiOwen1859Camposipterus sedgwickii gisa sailkatuaPterodactylus silvestrisOwen1859Palaeornis cliftii-en sinonimoaPterodactylus cerinensisMeyer1860Nomen dubiumPterodactylus grandipelvisMeyer1860Nomen dubiumPterodactylus scolopacicepsMeyer1860Aerodactylus scolopaciceps gisa sailkatuaPterodactylus elegansWagner1861Ctenochasma elegans gisa sailkatuaPterodactylus pulchellusMeyer1861Aurorazhdarcho micronyx-en sinonimoaPterodactylus simusOwen1861Ornithocheirus simus gisa sailkatuaPterodactylus spectabilisMeyer1861Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus woodwardiOwen1861Nomen dubiumOrnithocheirus woodwardi gisa sailkatuaPterodactylus hopkinsiSeeley1864Nomen nudumPterodactylus oweniSeeley1864Ikrandraco machaerorhynchus-en sinonimoaEz nahastu "Pterodactylus oweni"-rekinPterodactylus longispinisCope1866Rhabdopelix longispinis gisa sailkatuaPterodactylus macrurusSeeley1869Gnathosaurus macrurus gisa sailkatuaPterodactylus nobilisOwen1869Nomen dubiumOrnithocheirus nobilis gisa sailkatuaPterodactylus curtusOwen1870Nomen dubiumOrnithocheirus curtus gisa sailkatua"Pterodactylus oweni"Marsh1871OkupatuaOkupatu aurretik Pterodactylus occidentalis gisa sailkatuaPterodactylus ingensMarsh1872Pteranodon longiceps-en sinonimoaPteranodon ingens gisa sailkatuaPterodactylus occidentalisMarsh1872Nomen dubium"Pterodactylus oweni" espezie okupatua  ordezkatuz eta Pteranodon occidentalis gisa sailkatuaPterodactylus veloxMarsh1872Nomen dubiumPteranodon velox gisa sailkatuaPterodactylus suprajurensisSauvage1873Nomen dubiumPterodactylus aclandiOwen1874Nomen dubiumRhamphocephalus depressirostris-en sinonimo posibleaPterodactylus daviesiiOwen1874Nomen dubiumPterodactylus duncaniOwen1874Nomen dubiumRhamphocephalus bucklandi-en sinonimo posibleaPterodactylus kiddiiOwen1874Nomen dubiumRhamphocephalus bucklandi-en sinonimo posibleaPterodactylus manseliOwen1874Nomen dubiumPterodactylus marderiOwen1874Dimorphodon macronyx-en sinonimoaPterodactylus pleydelliOwen1874Nomen dubiumPterodactylus sagittirostrisOwen1874Serradraco sagittirostris gisa sailkatuaPterodactylus umbrosusCope1874Nomen dubiumOrnithochirus umbrosus ordezkatuzPterodactylus validusOwen1875Doratorhynchus validus gisa sailkatuaPterodactylus montanusMarsh1878Dermodactylus montanus gisa sailkatuaPterodactylus suevicusFraas ez Quenstedt1878 ez 1855Ardeadactylus longicollum-en sinonimoaPterodactylus fraasi(Seeley)(1901)Ardeadactylus longicollum-en sinonimoaCycnorhamphus fraasi ordezkatuzPterodactylus cristatusWiman1925Germanodactylus cristatus gisa sailkatuaPterodactylus westmaniWiman1925Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus cormoranusDöderlein1929Pterodactylus antiquus-en sinonimoaPterodactylus arningiReck1931Nomen dubiumPterodactylus brancaiReck1931Nomen dubiumDsungaripterus brancai gisa sailkatuaPterodactylus maximusReck1931Nomen dubiumPterodactylus raptorOwen vide Ingles & Sawyer1979Nomen nudum

 Kokapena Pterosauroen barnean 
2014an Steven Vidovic eta David Martill paleontologoek filogenetikoki gertu zeuden archaeopterodactyloideak aztertu zituzten eta 2017an argitaratu zuten egindako sailkapena:

2018. urtean Longrich, Martill eta Andresek sailkapen berri bat egin zuten:

 Pterodaktiloa egungo kulturan 
Historiaurreko animalien artean ezagunenetako bat da eta hainbat liburu, film, telesail eta bideojokotan agertzen da. 

Pteranodon izeneko pterosauroari ere sarritan Pterodaktilo esaten zaio eta hori akatsa da. Pteranodon-a askoz handiagoa zen, 7 metrotako hego-zabalera baitzuen, eta hezurrezko gandor luze bat burutik atzerantz ateratzen zena. Horregatik hainbat filmetan pterodaktilo esaten bazaio ere Pteranodon-a da benetan ikusten dena.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Pterosauria
Kategoria:Jurasikoko dinosauroak
Kategoria:1809. urtean deskribatutako animaliak