Dorre

Dorrea zabala baino garaiagoa den egitura edo eraikin bat da, gehienetan alde handiarekin, itxura luze eta meharra ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina, historikoki, militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin, baina estetika jakin bat bilatzeko ere erabili izan dira. Gaur egun, dorreek hainbat funtzio berri bereganatu dute, hala nola garaiera handiko etxebizitza edo bulego eraikinak (etxe-orratzak) edo telekomunikazio azpiegitura gisa.

Dorreen gaitasun gogora arazleei esker, artean, sarritan erabiltzen dira, bai arte bisualetan nola literaturan (adibidez J.R.R. Tolkien-en Bi dorreak eleberria, Eraztunen Jauna sailean), non sinbolizatzen duen arketipoak ia beti isolamendua edo bakarraldia adierazten duen: bolizko dorrea positiboa bada, edo opresioa eta espetxea, batez ere historian zehar dorrek izan duten zapalkuntza betekizunagatik (Londresko dorrea, Bastilla eta abar).

Euskal Herriko dorre garaiena, Iberdrola dorrea da (Bilbo, 165 metro).

 Hitza 
Euskarazko dorre eta torre latinezko turris hitzaren jarraitzaileak dira, bokalismo erromanikoa erakutsiz. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko u duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre.

Hasierako d- eta t- erabili izan dira euskal idazkietan: mendebaldean t- bakarrik, gipuzkeraz t- eta d- aldizkatuz (batzuetan autore berak), lapurtera-nafarreran d- bakarrik eta zubereran t(h)-. Euskaltzaindiaren hiztegian, dorre agertzen da.

Latinezko turris eta grezierazko τύρσις badirudi aurreindoeuropar hizkuntza batetik datozela biak, Βου-δοργίς iliriar toponimoarekin zerikusia duena.

 Historia 
Dorreak historiaurretik erabili izan ditu gizakiak. Ezagutzen den zaharrena, agian, Jerikoko harresietako harrizko dorre biribila da (K.a. 8000). Zaharrenetako batzuk ziguratak ziren, sumeriar arkitekturan erabiliak K.a. 4. milurtekotik. Zigurat ezagunenen artean daude: Urko zigurata, K.a. 3. milurtekoan eraikia eta Etemenanki zelakoa, Babiloniako eraikin ezaguna K.a. 2. milurtekoan eraikia. Hori Antzinaroko dorre garaientzat jotzen da eta askorentzat Babelgo dorrearen mitoaren jatorritzat.

Zutik dirauten dorre zaharrenen artean daude broch delakoak: Burdin Aroan (duela 2500-3000 urte) eraikitako gotorleku biribilak Eskozia eta Orkadetan. Horiek eta beste adibide batzuk, bereziki feniziar eta erromatar kulturetakoak, dorreen babes eta zaintza funtzioak azpimarratu zituen. Adibidez, Marokoko Mogador hiriaren izena fenizierazko migdol hitzetik dator, talaia edo zaintza-dorrea esan nahi duena. Erromatarrek dorre laukiak erabili zituzten serviar harresietan (K.a. IV. mendea) eta oktogonalak Dioklezianoren jauregia babesteko (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean, Qin dinastian.

Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako"A ogni popolo la sua torre", Focus storia, novembre 2016, pag. 26. Indian, estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak, non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hori Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz eta hainbat itxura hartuz.

 Ezaugarriak 
Nahiz eta zentzu hertsian etxe-orratzak dorreak ez izan, horietako asko horrela deitzen dira, hala nola New Yorkeko dorre bikiak edo Kuala Lumpurreko Petronas dorreak, antzeko itxura dutelako.

Dorreek duten garaiera handia dela-eta, abantaila ugari dituzte: estrategikoa, energiaren erabilera, komunikazioa erraztearena eta abar.

 Abantaila estrategikoa 
Historian zehar, dorreek ikuspuntu goratua eskaini diete erabiltzaileei, abantaila emanez inguruak zaintzeko eta ikuspegi hobea babeserako. Horrela, askotan, harresi eta gotorleku gainean eraiki ziren, edo jomugatik hurbilera eraman (setioan erabilitako dorre mugikorretan esaterako). Egun ere, erabilera estrategikoko dorreak erabiltzen dira espetxe, eremu militar eta babes perimetroetan (muga lerroetan eta abarretan).

 Energia potentziala 
Grabitatea eta horrek eragindako energia potentziala erabiliz, dorreak ondasunak edo likidoak gordetzeko erabiltzen dira, hala nola silo eta ur-dorreetan, edo lurra zulatzeko. Eski-jauzi dorreek ere ideia bera darabilte, eta, mendi malda naturala ez badago, gizakiak egindakoa izan daitezke.

 Komunikazioa hobetzea 
Historian zehar, dorre bakunak erabili izan dira informazioa garraiatzeko distantzia handietan. Erabilera hori izan dute itsasargiek, kanpandorreek, erloju-dorreek, dorre telegrafikoek eta minareteek. Adibidez, Igeldoko dorrea, Donostiako itsasertzean eraikitako itsasargia zen, itsas mailatik 180 metrora kokatuaDorrearen historia Igeldo Mendiko parkearen webgunean 9 legoako helmena izateko, garai harten paregabea. Berrikiago, telekomunikazio dorreek (irrati, telebista edo telefoniakoak) uhinak hedatzen dituzte garaiera handietatik, bai transmititzen, bai errepikatzen.

 Garraiobideen euskarria 
Dorreak zubien euskarri ere izan daitezke, eta eraikuntza garaienen lehian sar daitezke. Gehien bat zubi esekietan eta antzekoetan erabiltzen dira. Adibidez, Millauko biaduktua munduko garaiena da, eta bertako dorre batek 343 m ditu, Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.

 Beste batzuk 
 Energia sortzeko: Haize-sorgailuak, eguzki-energia dorreak
 Gas kutsakorrak urrutiratzeko: Tximinia
 Frogak egiteko: Igogailuak probatzeko (adibidez Onddi dorrea, 71 mZientzia.net webgunea. Hernani, Gipuzkoan)
 Mitoak esplikatzeko: Babelgo dorrea, bolizko dorrea
 Jokoan erabiltzeko: Dorrearen pieza xake jokoan

 Dorre militarrak 
Dorreak funtsezko elementuak dira arkitektura militarrerako, bai zirkuitu gotortu baten zati gisa, bai isolatu gisa.

 Dorre isolatuak 
Erromatar eraikuntza militarren terminologian, castrum hitzak erromatar kanpamentuak izendatzen ditu, oholesi batez inguratzen zirenak eta dorreekin indartzen zirenak (egonkor egiten zirenean, eraikuntza elementuak harriz egin zitezkeen); turris eta burgus hitzek, berriz, dorre isolatuak izendatzen dituzte, limes zaintzen zituztenak bezala (Inperioaren kanpoko muga). Antzeko tipologia izan zuten gerora kastral motako dorreek eta dorretxeek. Europatik kanpo, eta formazko desberdintasunak alde batera utzita, gaztelu japoniarraren oinarrizko tipologia antzekoa da.

 Dorre-jagoleak 
Dorre zelataria, zaintza-dorrea edo talaia lehen erabilera militarra duen gotorleku mota da. Oro har, egitura isolatuak dira. Bere helburu nagusia toki altu eta segurua eskaintzea da bertatik zaintza eta behaketa militarrak egin ahal izateko. Kasu batzuetan, erabilera militarrekoak ez diren beste dorre batzuk, erlijiosoak adibidez, talaia gisa erabili izan dira. Kartzelako esparruek, kontzentrazio-esparruek eta beste instalazio batzuek ere zaintza-dorreak erabiltzen dituzte barrualdea eta kanpoaldea behatzeko.

 Kostaldea zaintzeko dorreak 
Kostaldea zaintzeko dorreak XVI. mendean eraiki ziren Espainiako Mediterraneoko kostaldean pirata berbereen erasoetatik babesteko. Alacanteko probintzian, Murtziako Eskualdean, Almerian, Granadan eta Malagan daude, batez ere, eta Andaluziako isurialde atlantikoan, Cadizen eta Huelvan. Dorre horietako gehienak XIX. mendera arte erabili ziren.

 Gazteluen eta harresien dorreak 
Gazteluen eta harresien dorreek (oro har, mota guztietako gotorlekuetakoak) forma eta funtzio desberdinak dituzte. Zirkularrak direnean, kuboak deitzen zaie. Tamaina handikoak direnean, berriz, dorreak. Zaintzaile bat gordetzeko egokiak diren eraikin txikiei, zaintzale-etxola edo garita esaten zaie.

Aztarna arkeologikoak dituen harresi-dorrerik zaharrena Jerikoko dorrea izango da seguruenik, metro eta erdiko altuera duena, Jerikoko harresien egituretako bat, K.a. VIII. milurtekoa.

 Dorre albarranoa 
Dorre albarranoa, komunikatuta dagoen barruti gotortu baten parte da, baina, normalean, harresitik salbuetsita dago, eta arku edo zubi txiki baten bidez lotzen da harresira. Dorrea, etsaiaren eskuetan eroriz gero, erraz suntsi daiteke. Gotorleku handi gisa ere atxiki daiteke, baina, kasu horretan, besteak baino handiagoa da.

Talaia edo zaintza-dorre gisa balio du, baina baita harresia inguratzen edo gainditzen saiatzen den etsaiari erasotzeko ere.

Dorre albarranoen adibideak izan daitezke Sevillako Urrearen dorrea, Kordobako Malmuertakoa edo Badajozeko Espantaperroseko dorrea (honen altzoak dorre horien hainbat adibide ditu), guztiak Espainian, nahiz eta Yorkshireko (Erresuma Batua) Pontefract gazteluko Swillington dorrea eraikuntza mota horren adibide dela uste den.

Euskal Herrian, Getariako (Bidarte, Lapurdi) talaia aurki dezakegu, bere garaian baleak ikuskatzeko erabiltzen zena.

Omenaldiaren dorrea
Omenaldiaren dorrea Erdi Aroko gazteluaren egitura nagusia da (donjon gaztelu frantsesetan, bergfried alemanetan, mastio edo maschio italiarretan, keep ingelesetan). Dorre nabarmena da, harresia baino altuagoa, eta, normalean, gotorlekuaren gainerakotik isola zitekeen. Dorre nagusia da, jaunaren bizileku dena eta gazteluaren funtzio garrantzitsuenak betetzen dituena; gela nagusiak eta, batzuetan, janari-biltegiak hartzen ditu bere barnean. Kanpoko balizko eraso bati dagokionez, posiziorik babestuenean dago; horrela, gainerako defentsak eroriko balira, dorre horrek azken babesleku bat emango luke.

Setio-dorrea
Setio-dorreak zurezko armazoi garraiagarri bat ziren, prisma edo piramide-enbor altu baten itxurakoa, eta Antzinaroan eta Erdi Aroan erabiltzen ziren etsaien harresiei aurre egiteko eta haiek erasotzeko garaierara iritsiz. Haien hurbilketak arrakasta izanez gero, eskalak baino errazago sartzen uzten zieten zenbait gizon armaturi haiek har zitzaten. Erdi Aroko setio-arma guztiak bezala, dorrea ere zaharkituta geratu zen XV. mendetik aurrera kanoia orokortu zenean.


Hiri dorreak
Europa mendebaldeko Erdi Aroko hiriek harresietan itxi ziren, eta bere eraikin nabarmenek dorreak eraiki zituzten, bai defentsarako, bai ospea lortzekoEspainian, 1564ra arte, Santa Cruz markesaren Viso jauregia eraiki zenean, ez zen nobleen etxeen gotorleku-tipologia aldatu: «hiri-dorreak» Burgosko kondestablearen jauregia dira, 1483, edo Benaventeko dukeak Valladoliden eraiki nahi izan zuena (1518). Tarteko modalitateak izan ziren Guadalajarako Mendozatarren Infantado jauregia edo Sevillako Pilatosen etxea (Sevilla), Alcalako dukearen jauregia]] (1520). Casey, James. España en la Edad Moderna: Una Historia Social, Universitat de València, 2001, ISBN 84-7030-949-8, pg. 248., erakunde edo familia desberdinen arteko eta hiri ezberdinen arteko altuera lehian. Adibide nabarmenak izan daitezke Florentzia, San Gimignano edo Caceres.

Sarritan, hiri-espazioaren nagusitasunaren aldeko dorre-borroka botere zibilaren eta elizaren boterearen artean libratzen zen, on Kixote Mantxakoaren pasarte ospetsu honetan ironia handiz ulertzen den moduan, topiko literario bihurtua bere irakurketa bikoitzagatik (gizartea eta Estatua elizaren menpe daudela salatzeko):

 Dorre garaienak 
Dorre garaienen hurrengo zerrenda garaiera absolutuaren arabera ordenatuta dago. Dorre sailkapenaren barnean sartzen dira eraikin diren guztiak (adibidez etxe-orratzak eta telekomunikazio dorreak), baina ez antena egitura bakarrik direnak (adibidez telebista antena tenkatuak). Izan ofizialak dorre hitza badu, zerrenda honetan ageri da. Dorre garaienak zeintzuk diren erabakitzeko, Munduko Dorre Handien Federazioak (WFGT) urtean behin erakunde horretako ordezkariek bilera bat egiten duteElmar Schütze: Große Türme, große Pläne. In: Berliner Zeitung. 19. September 2013, S. 17.WFGT webgunea (kontsulta: 2013-09-19).

+ Hurrengo zerrendak 20 garaienak baino ez ditu azaltzen:Sailkapena Egitura Garaiera (m)Kokapena Estatua Eraikitze­urtea 1  Burj Khalifa (lehen Burj Dubai)  830ctbuh.org: Burj Khalifa: „Height: To Tip 829,8 meter“; „Height: Architectural 828 meter“  Dubai    2010 2  Tōkyō Sky Tree  634  Tokio    2012 3  Shanghai Tower  632  Shanghai    2014 4  Abraj Al Bait Dorreak  601  Meka    2012 5  Canton Dorrea  600  Guangzhou    2010 6  Ping An International Finance Center  599  Shenzhen    2017 7  Lotte World Tower  555  Seul    2017 8  CN dorrea  553  Toronto    1976 9  One World Trade Center (lehen Freedom Tower)  541  New York    2014 10  Ostankino dorrea  537  Mosku    1967 11  Chow Tai Fook Centre  530  Guangzhou    2016 12  Willis Tower (lehen Sears Tower) 527  Chicago   1974 World Trade Center  New York  1972eraitsia20012001eko irailaren 11ko atentatuan eraitsia 13  Taipei 101  508  Taipei    2004 14  Shanghai World Financial Center  492  Shanghai    2008 15  International Commerce Centre  484  Hong Kong    2010 16 Central Park Tower 472  New York    2019131 solairuko etxebizitza-eraikina. 2019an amaitu zen eta "Nordstrom" denda lehen 7 solairuetara aldatu. Arkitektoek Burj Khalifa ere diseinatu zuten.
"Funk Uhr" aldizkaria, 45 zenbakia, 2019; 5. or. 17  Oriental Pearl Tower  468  Shanghai    1994 18  Lakhta Center  462  San Petersburgo    2018 19  John Hancock Center  457  Chicago    1969 20  Petronas dorreak  452  Kuala Lumpur    1998

 Dorre ezagunak 
 Alexandriako itsasargia (K.a. III. mendea), Munduko Zazpi Mirarietako bat
 Herkulesen dorrea (I. mendea), oraindik zutik dagoen itsasargi zaharrena
 Pisako dorrea (1173, 58,36m), haitzurdinezko italiar kanpandorre oker ezaguna
 Londresko dorrea
 Eiffel dorrea (1889), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1889 eta 1930 artean
 Empire State Building (1931), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1931 eta 1954 artean
 Dorre Bikiak (1972)
 Burj Khalifa (828 m, 2010), munduko garaiena orain

 Euskal Herrian 
 Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 m)
 Otxanda Andrearen dorrea (Gasteiz)
 Torre Luzea (Zarautz)
 Erriberriko Errege Jauregiko dorreak: Fenero portaleko dorrea, Talaia dorrea, Lau Haizeen dorrea (Martin Peritz Lizarrakoak egina), Uharkaren dorrea, Hiru koroen dorrea, Dorre nagusia (Erriberri)
 Baionako katedraleko ezkila-dorreak (Baiona)
 Igeldoko dorrea (Donostia), itsas mailatik 180 metrora

 Irudiak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Etxe-orratz
 Dorretxe
 Kanpandorre
 Dorre nagusi
 Munduko eraikinik garaienen zerrenda eta Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

 Kanpo estekak 


Kategoria:Eliz arkitektura elementuak