Basilisko (mitologia)

Europako bestiario eta kondairetan, basilisko (grezieraz: βασιλίσκος basilískos, "erregetxo;" latinez: Regulus) alegiazko animalia da, suge gorputza, hegazti hankak, hegal arantzadunak eta lantza itxurako isatsa dituena, begirada hutsez hiltzeko ahalmenaz hornitua. Beste Europako herrialdeetan bezala, Euskal Mitologian ere badu bere esparrua.

 Jatorri klasikoa 
alt=Ulisse Aldrovandi-ren "Monstrorum historia" liburuko Basiliskoa, 1642|thumb|267x267px|Basiliskoaren itxura eraldatzen joan zen mendeetan zehar. Irudian, Ulisse Aldrovandi-ren "Monstrorum historia" liburuko Basiliskoa, 1642.

 Gaur egungo arrazoinamenduak dioena 
Ikerle batzuek espekulatu dute kobren kontuak eta deskribapenak basiliskoaren kondairaren iturria izan zezaketela. Kobrek jarrera zutik mantendu dezakete, eta, gainjarritako lurraldeetan suge askorekin gertatzen den moduan, mangostek hil ohi dituzte. Kobra erregeek koroa bezalako sinbolo bat dute buruan. Hainbat kobra kutsatzen dituzten espezieak urrunetik desgaitu daitezke pozoia botaz, gehienetan harrapakinaren begietara, eta itxura beraiengatik nahastu daitezke . Egiptoko kobra basamortuan bizi da eta erregearen sinbolo gisa erabiltzen zen aitzinean.

 Sugeen erregea 
Basiliskoari "erregea" esaten zaio, buruan mitra edo koroa itxurako gandorra duelako. Basiliskoko istorioek erakusten dute ez dela erabat bereizten Kokatritze-tik. Basiliskoa oilasko batek sugearen edo apo baten arrautzatik ateratzen omen zuen (kokatritze alderantzizkoa, suge edo apo batek inkubatutako oilagorraren "arrautzatik" ateratzen zena). Erdi Aroko Europan, izakiaren deskribapena oilaskoen ezaugarriak hartzen hasi zen. Greba pozoitsua du eta mitoaren zenbait bertsiotan sua hartzeko arnasa du.

 Antzinako sinesmenak 
alt=Basiliskoa Hungariako Német Fametszet-ena|thumb|279x279px|Basiliskoaren oilar itsura ahoz ahoko ohizko korapiloen ondorioz sortu zezakeen. Irudian Hungariako Német Fametszet-en Basiliskoa.
Lehendabizikoz, Plinio Zaharrak, Naturalis Historia bere zortzigarren liburuan deskribatu zuen:

Aurrerago bere odolaren ahalmenei buruz ere hitz-egiten du:

Plinioren garaikidea Dioskorides, medikua zenez, bere kezka basiliskoen ziztadaren ezaugarrietara eta erremedioetara zuzentzen zan. Zalantzarik gabe, Neronen medikuak egin duen lanaren edizio interesgarriena Julio III.aren medikuarena da, Andrés de Laguna, bere annotationes baliotsuekin aberastua. Dioskorides transkribatuko dugu Lagunari buruz hitz egiten dugunean:

 Erdi Aroko ikuspegitik 
alt=Bernako Physiologus-en Panteraren orrialdea|thumb|352x352px|XIII. Mendera arte gehien erabiltzen zen historia naturaleko liburuaren Physiologusaren lehen aleetan, jatorria Alexandrian dagoena III eta V. mendeetan, basiliskoa ez da agertzen.Irudian, Bernako Physiologus-en Panteraren orrialdea.
Biblian ere agertzen da. Isaiasek (Isaias 14:29) sugegorri bezalako kreatura deskribatu zuen eta baita Salmoek (Salmo 91:13) ere:

Ez da harritzekoa kristaututako gizarteetan Basiliskoaren berriak zabaltzea, honela, Erdi Aroan, Basiliskoari buruzko istorioak Europan zehar hedatu ziren.

VII. Mendean, sugeari eskainitako Etimologien kapituluan (XII-4), sugearen eta herensugearen ondoren, Isidorok basiliskoak deskribatu zituen Plinioren testuak oinarritzat harturik.
alt=Basiliskenzeichnung aus der Chronik des Aachener Bürgermeistereidieners Johann Janssen|thumb|284x284px|Chronik des Aachener Bürgermeistereidieners, Johann Janssen-en liburuko Basiliskoa.
IX. Mendean dagoeneko basilisko bat antzeman zuten Erroman. Basilisko hau Santa Luziaren tenpluan bizi zen eta Leon IV.a aita santuak pertsonalki esku hartu behar izan zuen haren aurka. Carrillok, bere Annals-eko 201. folioan, kontatzen duenez:

Bartolomé Glanvilla, Ánglico izenarekin ezaguna, frantziskanoa, 1230 inguruan Parisen prestatzen du De Proprietatibus rerum, Pizkundeko Historia Natural ezagunena izango zena. Ánglico-n mitoa askoz eratuagoa agertzen da.

Physiologusaren oinordeko Erdi Aroko bestiarioen zeregina funtsezkoa da basiliskoari buruzko ezagutzaren transmisioa eta jendarteratzea azaltzeko orduan. Dena den, XIII. Mendera arte gehien erabiltzen den historia naturaleko liburuaren Physiologusaren lehen aleetan, jatorria Alexandrian dagoena III eta V. mendeetan, basiliskoa ez da agertzen. Erdi Aroko Europan zebilen Physiologusaren menpeko bestietan, idatziak zein zizelkatuak, basiliskoaren gaia ohikoa da. Basiliskoa deabruarekin eta krudelkeriarekin identifikatzen da batzuetan.

Ondorengo urteetan jakindunek testu grekoetan oinarriturik Basilisko inguruko teoriak korapilatzen joan zituzten benetan ezer berririk argitu gabe.

Kantabriako mitologiaren arabera, antzinako Basiliscu Lurretik ia desagertutako kreatura da, bertan baino ez bizi dena.

 Euskal Basiliskoa 
alt=Hane-basilisk-oaren irudia, Athanasius-en Mundus subterraneus 1665-1664|thumb|175x175px|Gallus οφιομοςφόι. Basiliskoaren irudia, Athanasius-en Mundus subterraneus 1665-1664
Basilisko euskalduna katuaren tamainakoa da, oilarraren burua, hegal arantzatsuak eta isats luzea eta zorrotza dauka, lantza bezalakoa. Animalia exekutagarriaren kondaira Urrialdon dago eta begirada hilgarria, ziztada hidrofobikoa deskribatzen du.

Manuel Diaz de Arcaya (1841-1916†) 1899. urteko "Juegos florales del Ateneo de Vitoria" saria jaso zuen "El basilisco de Urrialdo, Leyenda Alavesa del Siglo XIV"  idatziari esker. Denbora haietako gustuko moduan idatzia utzi zuen nola Urrialdoko lekuaren iturburuan zegoen basilisko batek hondatu zuela herrixka eta bertako biztanleak begiradaz hiltzen zituela.

Idazlearen arabera bertako ermitan gordetzen ziren Basiliskoaren hezurrak eta batzuen ustetan hortik letorke kondaira. Baina litekeena kondaira Martiodako Urrialdoko ermitan ikusgai zegoen pareta batean Basilisko baten irudia litzake. Martiodako ermita erromanikoa erre zen 1935ean, eta ondorioz, hormako pintura gotikoak galdu ziren.

Rufino. Ángel Eguiluz.-ek, daukagun informazioaren arabera, ermita guztiz galdu baino lehen argazkiak egin zizkion bertan geratzen zen gutxiari .

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Herensuge

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kantabriako mitologia
Kategoria:Herensugeak
Kategoria:Animalia mitologikoak
Kategoria:Munstroak
Kategoria:Kimerak
Kategoria:Greziar mitologiako izakiak
Kategoria:Medieval European legendary creatures
Kategoria:Erdi Aroko Europako izaki legendarioak
Kategoria:Suge legendarioak
Kategoria:Munstro mitologikoak