Alper

AlperraEuskaltzaindiaren hiztegia, Alper, Euskaltzaindia edo alper harri edo alper-harriEuskaltzaindiaren hiztegia, alper-harri, Euskaltzaindia —Ipar Euskal Herrian trunkoa, baita bonbil eta trinko ere, eta, harrizkoa edo porlanezkoa denean (zurezkoa ere izan baitaiteke), alper-harria ere deitua— nekazaritzan erabiltzen den arrabol astuna da, lur-mokorrak xehatzeko erabiltzen dena. Antzina, harrizkoak ziren, eta abereen trakzioa erabiltzen zen horiekin lan egiteko. Hemeretzigarren mendearen amaieran, alper berdintzaile eta trinkotzaileen aldaera ugari agertu ziren, eta, egun, burdinazkoak izaten dira, hortzak dituzte lurra hobeki xehatzeko eta traktorez maneiatzen dira, gehienetan.

Lurra goldatzeari esker, landu ondoren ereindako haziak lurra ukitzen du, eta azkarrago ernetzen da. Lurraren azal azpiko geruza heze mantentzeko ekintza ere badu, eta, beraz, ura aurrezteko metodo bat da.

Gaur egungo alperrak metalezkoak izan ohi dira, baina badira materia plastikozkoak, baita hutsak ere, erabiltzerakoan urez betetzen direnak, eta, normalean, parkeak eta lorategiak mantentzeko erabiltzen dira.

Diskodun alperrak disko independentez osatuta daude, eta elkarren artean bananduta, eta pisu handia dute, lur arin eta hareatsuetan sakontzeko egokia.

Alperrak bi zulo izaten ditu alde banatan, eta, horietan, ardatza sartzen da, eta horrek zurezko bastidoreari eusten dio; erditik, lau bat metro luzeko pertika bat irteten da. Armazoia edo etxea (80x120x150) ez zen beti ere berekoa izatenJuan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 27.or..

 Diseinuak 

 Pieza batekoa vs. segmentatua 
Landutako lurrean, pieza bakarreko alperrak eragozpen bat du: muturrek biratzean, alperraren kanpoko muturrak barrukoak baino askoz azkarrago biratu behar du, eta mutur bat edo biak labaintzera behartu. Lur bigun baten gainean biratutako pieza bakarreko alper batek lur pilo bat irristatuko du kanpoko erradioan, piloak utziz, eta hori kalterako da. Askotan, alperrak bi edo hiru sekziotan egiten dira arazo hori murrizteko, eta Cambridge alperrak gainditu egiten du segmentu txiki asko muntatuz ardatz batean bakoitza bere kontaktu-puntuan abiadura egokian biratu ahal izateko (idealki, lerradura minimora murrizten da. Zilindro-formako alper trinko batek biratzen duenean, irrist egiten du lurra ukitzean).

 Leunak vs. ildaskak 
Alperraren gainazala leuna izan daiteke, edo testura bat izan dezake zorua hausten laguntzeko edo azken gainazalari zirrikituak egiteko euriaren eragina murrizteko. Helburu horretarako, Cambridge alper baten segmentu bakoitzak saihets bat du bere ertzaren inguruan. Cultipacker izena askotan erabiltzen da gandor mota horietarako, batez ere Estatu Batuetan.

 Materialak 
Disko anitzeko alper baten disko bakoitza material metaliko gogor batez egina dago. «Burdinurtu» izendapena sinplifikazio bat besterik ez da. Burdinurtu tradizionala hauskorregia da kolpe handiak jasan behar duten diskoak ekoizteko. Diskoak pieza bakarrean galdatzen dira, burdinurtu harikorrezko aleazio batekin-

 Historia 
Mendebaldeko Europan, 1500. urtez geroztik ezagutzen da alperra, baina badirudi XVIII. mendera arte lur gogorretarako erabili zela, metalurgiak eta mekanizazioak erabiltzeko tresna erosoak sortzeko aukera ematen zuten garai batera arte. Hala ere, Ibn al-Awwam agronomo andalustarrak, dagoeneko XII. mendean, alper txikitzaileak bazeudela aipatu zuen.

Zenbait erreferentziak adierazten dute antzinako greziarrek eta erromatarrek landutako lurra berdetzeko tresnak erabili zituztela. Zilindro estatiko eta birakariekin.

 Erabilerak 
 Nekazaritza erabilera 
Alperrak laborantzako bigarren mailako tresnak dira, lurra berdintzeko edo lur-kozkor handiak hausteko erabiltzen direnak, batez ere, goldea edo disko-goldea landu edo pasatu ondoren. Gaur egun, traktoreek eraman ohi dituzte alperrak. Nekazaritza mekanizatuaren aurretik, lanerako animalien ekipo batek, zaldiak edo idiak kasu, beharrezko trakzio-indarra ematen zuen alperra edo trinkotzailea zelaietan zehar pasatu ahal izateko. Animalien trakzioa gaur egun ere erabiltzen da zenbait testuingurutan, hala nola Estatu Batuetako amish etxaldeetan eta Asiako eskualdeetan, non tiro-idiak oso erabiliak izaten jarraitzen duten.

Alperrek ereiteko oheak ezin hobeto prestatzen dituzte, ahalik eta lauen eta nahiko irmo eginez. Lauak izatea garrantzitsua da landaketari begira, hori baita modu praktiko bakarra ereintzaren batez besteko sakontasuna kontrolatzeko hazi bakoitza eskuz landatu gabe; ez da bideragarria, adibidez, 1 cm-ko landaketa-sakonera uniformea lortzea, ereiteko ohearen ingurua 2 cm edo gehiago aldatzen bada ondoz ondoko puntuen artean. Hori dela eta, ereiteko unean, garrantzitsua da kozkor txikiak ere haustea eta lurzoruaren uniformetasuna oso orekatua izatea.

Lurrik lauenek ere belar txarren kontrola eta ondorengo uzta errazten dute. Lur lauak belar txarrak kontrolatzea eta geroago biltzea errazten du. Adibidez, belar txarren kontrol mekanikoan, lantzeko hortzen sakonera kontrolatzea lurzoruaren sestra nahikoa laua denean bakarrik da praktikoa, eta konbinatuan, konbinatuaren buruaren altuera kontrolatzea lurzoruaren inguru nahiko lauarekin baino ez da praktikoa.

Uste da, halaber, gainazala trinkotzeak lagundu egiten duela lur landuaren hezetasun-galera murrizten.

 Larrainak 
Zerealak irabiatzeko larrainak bi alper-motarekin lotzen dira: astintzeko txirrikak eta biltzeko orga edo alperrak.

 Ikus, gainera 
 Zapalgailu
 Nekazaritza-makineria
 Erreferentziak 

 Bibliografia osagarria 


 Kanpo estekak 
 Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003, 27.or.

Kategoria:Nekazaritzako tresnak
Kategoria:Nekazaritzako makinak