Orchis mascula

thumb
thumb

Orchis mascula Europako Mediterraneoan, Afrikako ipar-ekialdean eta Euskal Herriko hainbat lekutan aurki daitekeen landarea da, orkideen familiakoa. Zumaiako flyscheko dunetan jaiotzen dira.

 Deskribapena 
Hostoak oblongoak dira, eta 8 cm-ko luzera izaten dute. Orban desberdinak izaten dituzte, purpurakara marroi ilun kolorekoak. Zurtoina bere luzeraren zati handienean biltzen duen braktea ere badu. Hostoak lurpeko noduluetatik hazten dira. Nodulu horiek gehienez 6 cm-ko tamaina izaten dute eta elipsoideak dira.

Infloreszentzia buruxka tente bat da, oblongo formakoa, oinarriko 5-10 hosto oblongo-lantzeolatu formako erroseta batetik irteten da, batzuetan purpura-marroi koloreko tantoez zipriztinduta egoten direnak. 7,5 cm-tik 12,5 cm-ra bitarteko zurtoina izaten du.

Loratze trinkoa izaten du, oblongo itxurakoa, eta lore txikiekin. Hiru sepaloak tamaina berekoak dira, eta alboetan soldatuta daude, erpinak 2/4 zatitan solte geratzen direlarik, bi aldeetako mutur solte hauek gorantz makurtzen dira eta apur bat bi aldeetara. Zutabea estaltzen duen txapel moduko bat osatzen dute. Sepaloek purpura kolore uniforme fuertea dute.

Labeloa kaskoaren azpitik ¾ zati irteten da. Purpura kolorekoa da, sepaloak bezala, erdialdean marra zuri zabalagoa du oinarrian eta estutu egiten da labeloaren erdibidean desagertu arte, gainerako loreak baino kolore biziagokoa tanto morez zikindua. Labeloak hiru lobulu ditu, erdikoa pixka bat zabalagoa da alde banatan dauden lobulu biak baino. Lobulu horiek pixka bat okertuta daude barrurantz eta gorantz. Gainera, bi petalo ditu, ia sepaloak bezain handiak. Sepaloak arrosa-zurixkak dira, eta zutabea sepaloen azpitik estaltzen dute. Martxotik ekainera loratzen da. Kolorea zurixkatik hasi eta arrosa eta purpura tonu ezberdinetara alda daiteke.

 Habitata 
Belardi eta zelaietan hazten da eguzki-argia zuzenean edo itzal partzialean. Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean aurkitzen dira.

 Taxonomia 
Orchis mascula Lineok deskribatu zuen eta Flora Suecica-n argitaratu zen 310.1755. 

 Etimologia 
Orkidea hauek grekotik hartzen dute izena, όρχις "orchis", deitzen dira, barrabilak esan nahi duena, lurreko espezie batzuetan lurpeko tuberkuluen itxuragatik. 

Orchis hitza Teofrastok (K. a. 371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen ikaslea izan zen, eta Botanikaren eta Ekologiaren aitatzat hartzen da.

Mascula: latinezko epitetoak arra esan nahi du, maskulinoa (3)

Sinonimoak

 Orchidactyla kromayeri (M.Schulze) Borsos & Soó 1966;
 Orchidactyla pentecostalis (Wettst. & Sennholz) Borsos & Soó 1966 ;
 Orchidactyla speciosissima (Wettst. & Sennholz) Borsos & Soó 1966;
 Orchis brevicornis var. fallax De Not. 1844;
 Orchis cochleata Fleischm. & M.Schulze 1902;
 Orchis compressiflora Stokes 1812 ;
 Orchis fallax (De Not.) Willk. in Willk. & J.M.C.Lange 1861
 Orchis glaucophylla A.Kern. 1864
 Orchis kromayeri M.Schulze 1904
 Orchis mascula f. longifolia Landwehr 1977
 Orchis mascula subsp. occidentalis O.Schwarz 1949
 Orchis mascula subsp. signifera (Vest) Soó 1927
 Orchis mascula subsp. speciosa (Mutel) Hegi 1909
 Orchis mascula subsp. tenera (Landwehr) Del Prete 1999
 Orchis mascula subsp. wanjkovii (E.Wulff) Soó 1932
 Orchis mascula var. acutiflora W.D.J.Koch 1837
 Orchis mascula var. bicolor Balayer 1986
 Orchis mascula var. fallax E.G.Camus 1889
 Orchis mascula var. hostii Patze, E.Mey. & Elkan 1848
 Orchis mascula var. maritzii J.A.Guim. 1887
 Orchis mascula var. monsignatica Font Quer 1928
 Orchis mascula var. obtusiflora W.D.J.Koch 1837
 Orchis mascula var. speciosa Mutel 1836
 Orchis mascula var. tenera Landwehr 1977
 Orchis monsignatica (Font Quer) Rivas Goday 1941
 Orchis morio f. mascula L. 1753
 Orchis morio var. mascula L. 1753
 Orchis obtusa Schur 1866
 Orchis obtusiflora Schur 1853
 Orchis olivetorum Gren. ex Nyman 1882
 Orchis ovalis F.W.Schmidt 1791
 Orchis parreissii C.Presl 1845
 Orchis patens var. fallax (De Not.) Rchb.f. 1851
 Orchis pentecostalis Wettst. & Sennholz 1889
 Orchis signifera Vest 1824
 Orchis speciosa Host 1831;
 Orchis speciosissima Wettst. & Sennholz 1889;
 Orchis stabiana Tenore 1833;
 Orchis tenera (Landwehr) Kreutz 1991;
 Orchis untchji M.Schulze 1907;
 Orchis vernalis Salisbury 1796;
 Orchis wanjkovii E.Wulff 1930;
 Orchis wilmsii K.Richt. 1890 

 Galeria 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. Orchids: Care and Cultivation. London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
 Schoser, Gustav. Orchid Growing Basics. New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
 White, Judy. Taylor’s Guide to Orchids. Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
 Alec Pridgeon. The Illustrated Encyclopedia of Orchids. Published by the Timber Press.
 Bechtel, Cribb and Launert. The Manual Of Cultivated Orchid Species. Published by The MIT Press.
 Williams, N. H. 1972. A reconsideration of Ada and the glumaceous brassias. Brittonia 24: 93–110.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Orchidaceae
Kategoria:Euskal Herriko flora
Kategoria:1755. urtean deskribatutako taxonak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak
Kategoria:1753. urtean deskribatutako landareak