Anfiteatro

eskuinera|thumb|401x401px|Erromako Koliseoa, Italia.

Anfiteatroa zibilizazio erromatarreko leku publiko handia da, biribila, inguruan mailadi edo harmailak dituena, ikuskizun publikoetarako erabiltzen zena.

Antzokia, anfiteatroa eta zirkua desberdinak ziren bai formaz baita funtzioez ere. Antzokia zirkuluerdiko forma zuen eta antzezlanak antzezteko erabiltzen zen. Zirkua, aldiz, eliptikoa zen eta zaldi-lasterketak egiteko erabiltzen zen. 

Anfiteatroa hainbat espektakulu gauzatzeko erabiltzen zen: animalien arteko borrokak, animaliak eta pertsonen artekoak, Erromatar historiaren borroka famatuak taularatzeko... eta ikuskizun estimatuena zena, gladiatoreen borrokak egiteko.

Antzinako anfiteatro ezagunena, zalantzarik gabe, Italian dagoen Erromako Koliseoa da. Haren jatorrizko izena, latinez, Amphitheatrum Flavium zen. 

Hizkera modernoan "anfiteatro" hitza erabiltzen da  eserleku inklinatuak dituen aire libreko antzeztoki edo aretori esaten zaioa. Ikusleentzako eserlekuak alde bakar batean izan ohi ditu.

 Etimologia 
Hitza antzinako grezieratik dator, ἀμφιθέατρον ('amphitheatron'); osagaiak dira 'amphi' edo aldebikoa, ingurukoa, eta 'theatron' antzokia. Garai klasikoko antzokia, semizirkularra eta aire librekoa zen, eta bat besteari begira jarriz gero, biribila zen anfiteatroa sortzen zen, hala nola, Erromako Koliseoa, gorde den anfiteatro erromatar ezagunena.

 Anfiteatroak gaur egun 
Anfiteatro garaikidea deitu dezakeguna, ordea, aire libreko teatro bat izan ohi da; sarritan malda bat profitatzen duena harmailak izateko. Etimologikoki ez da zuzena izango, anfi- aurrizkiak biribila izatea eskatuko lukeelako, baina terminoa hedatua dago, erdara nagusietan zein euskaraz, eta hiperzuzenketak alferrekoa dirudi. Adibideak:

 EHUko Arboretumeko anfiteatroa, Leioan.
 Miramongo anfiteatroa, Donostian.
 Red Rocks Amphiteatre, Colorado (AEB).

 Erabilpena 
Ikuskizunak zein jokoak egiteko erabiltzen ziren. Jokoak bi motatakoak ziren batez ere:
 munera: gladiadoreen arteko borrokak
 venationes, animalien arteko borrokak

Eraikuntza hauek erromatarrek propio sortutakoak dira K. a. II. mendean; beste zibilizazioetan ez dugu hauen aurrekaririk aurkitu. Anfiteatro zaharrenak Etrurian eta Campanian eraiki ziren.

Harea erdian zegoen eta hura inguratzen zuten harmailak lau taldetan bereizita zeuden:
 foro berezi bat autoritateentzat
 behekoa senatarientzat eta goi karguentzat
 erdikoa pleberako
 goikoa emakumeentzat eta eskubide gabeko pertsonentzat.
Enperadoreak berak, bere familiakoek, edo hirietako dirudunek ikuskizunak ordaintzen zituzten anfiteatroetan antolatzeko.

 Antzinako anfiteatroak 
Lehenengo anfiteatro finkoa Pompeian eraiki zen, K.a.70 urtean; Pompeian bertan aurkitutako inskripzio batek horrela adierazten du. Erroma hiriko lehendabizikoa Estatilio Tauro anfiteatroa izan zen, K.a. 29an eraikia. Dena dela, ezagunena Erromako Koliseoa edo "Flavio anfiteatroa" da; izena Flavia dinastiak eraikitzeko agindua eman zuelako datorkio. Zehatz-mehatz Vespasianok eman zion hasiera eta Tito haren semea bukaera eman zion. Eraikuntza hauek tamaina oso handiak zituzten.

 Erromatar anfiteatroen katalogoa 
 350px|thumb| Tarragonako Anfiteatro erromatarra.
Ondo kontserbatuta gutxienez 75 anfiteatro inguru ezagutzen dira gaur egun, Inperio Erromatarraren eraginpean eraikiak.

 Albania 
 Dirraquio, egungo Durres.

 Alemania 
 Treveriseko Anfiteatroa, antzinako Augusta Treverorum. .
 Xanten, antzinako Colonia Ulpia Traiana (Vetera).
 Colonia Ulpia Traiana, Xanten.

 Aljeria 
 Cherchell, antzinako Caesarea Mauritaniae.
 Lambaesisko aztarnategia, Tazoult-Lambèze inguruan.
 Tipasa aztarnategia, kostaldean.

 Austria 
 Petronell, antzinako Carnutum.
 Zollfeld ( Maria Saal ), la antzinako Virunum. Gladiadoreen eskola zen.

 Bulgaria 
 Diocletianopolis, egungo Hisarya.
 Marcianopolis, egungo Devnya.
 Serdica, egungo Sofian.

 Kroazia 
 Pula (Istria) (Istria penintsulan).

 Espainia 
 Carmona, (Sevilla).
 Kartagena, antzinako Cartago Nova (Murtzia).
 Méridako anfiteatroa, antzinako Emérita Augusta (Badajoz).
 Cáparrako aztarnategia, Oliva de Plasenciatik gertu (Cáceres).
 Italicako aztarnategia, Santiponcen (Sevilla).
 Segobrigako aztarnategia, Saelicesen (Cuenca).
 Sisapoko aztarnategia, Almodóvar del Campo tik gertu (Ciudad Real).
 Kordoba
 Leóngo aztarnategia.

 Frantzia 
 Arlesko anfiteatroa
 Bordele
 Béziers
 Cimiez
 Fréjus
 Grand
 Lillebonne
 Lyon
 Nimesko anfiteatroa
 Paris
 Périgueux
 Saintes
 Senlis
 Tolosa
 Tours

 Grezia 
 Corinthus, egungo Corinto
 Gortyna, egungo Gortina

 Hungaria 
 Aquincum, egungo Budapest: bi anfiteatro, bata zibila, bestea militarra.
 Brigetio, egungo Szőny

 Italia 
 Aosta
 Rimini
 Arezzo
 Assisium
 Cagliari
 Capuako Anfiteatroa
 Carsulae
 Erroma (bi dira: Koliseoa eta Anfiteatro Castrense; bazen beste bat Ludus Magnus izenekoa.
 Spello
 Milan
 Bevagna
 Nola
 Otricoli
 Ponpeia
 Pozzuoli
 Rusellae
 Suasa
 Spoleto
 Urbisaglia
 Verona

 Katalunia 
 Tarragona, antzinako Tarraco Triumphalis.
 Empúriesko aztarnategia (Girona).

 Libia 
 Zireneko aztarnategia.
 Leptis Magna ko aztarnategia.
 Sabratha ko aztarnategia.

 Maroko 
 Lixusko aztarnategia, Larachetik gertu.

 Suitza 
 Augusta Raurica, egungo Augst.
 Aventicum, egungo Avenches.
 Brenodurum, egungo Berna.
 Colonia Iulia Equestris, egungo Nyon.
 Octodurus, egungo Martigny.
 Vindonissa, egungo Windisch.

 Tunisia 
 Uthina aztarnategia, Al Fahs (Zaghouan).
 Acholla (cerca de la actual Chebba )
 Kartagoko aztarnategia, Tunisiatik gertu.
 Jebel Moraba.
 Leptis Menor, egungo Monastir.
 Makthar, antzinako Mactaris (Silianan).
 Municipium Aurelium Commodianum, egungo Henchir Bou Cha.
 Phredis Shift, egungo Sidi Khalifa.
 Seressi, egungo Abouab Oum Eltik gertu.
 Simitthus, egungo Chemtou.
 Sufetula, egungo Sbeitla.
 Tapsos, egungo Bekaltatik gertu.
 Thaenae, egungo Sfax
 Thingnica, egungo Ain Tounga.
 Thuburbo Majus
 Thugga
 Thysdrus: El Djem Anfiteatroa
 Ulissipira, egungo Ali Sidi Boutik gertu.
 Uthina, egungo Oudna.
 Utica:bi anfiateatro.

 Turkia 
 Anazarbus
 Pergamo

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Nimesko Anfiateatroa, Frantzian
 "Excavation of the Amphitheatre - Intro". Caerleon Net. (Caerleongo anfiteatroaren indusketa arkeologikoa)
 "A Cravat around Arena". Academia Cravatica.
  Budapest, Amfiteátrum, Roman ruins. Panoramio.
 Romako anfiteatroak.
 Hungariako anfiteatroak zerutik ikusita
 The Other Amphitheatre in Rome: the Amphitheatrum Castrense.  penelope.uchicago.edu

Kategoria:Anfiteatroak