Junon

JunonEuskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak (,  ahoskatua) antzinako Erromako erlijioan jainkosarik nagusienetariko bat izan zen eta Jupiter eta Minervarekin batera garai klasikoetako Kapitolioko hirukoa osatzen zuen eta Estatuaren kontseilaria eta babeslea zen. 

Hera greziar jainkosaren baliokidetzat hartzen da maiz, interpretatio graeca-ri esker. Heraren eragina jaso zuen eta baita etruskoen Uni-rena, eta Erromako emakumeak zaintzen zituela esaten zen.Corbishley, Mike (1986) Ancient Rome. Warwick Press. 62 or. Berari kontsakratutako animalia, Heraren kasuan bezala, pauma zen.(1995) Larousse Desk Reference Encyclopedia, The Book People, Haydock, 215. or.

Erromako eta Erromatar Inperioko jainkosa zaindari bezala, Juno, Regina ("erregina") deitua izan zen, eta Kapitolioko Hirukoaren (Juno Capitolina) kide izan zen, Erromako Kapitolio muinoan zentratua, Jupiter eta Minervarekin batera.

Junok erromatarren artean batzuetan zuen gerlari izaera janzkeran islatzen da. Sarritan erakusten zuten armatuta eta ahuntz-larruzko kapa jantzita. Gerra itxura honen irudikapen tradizionala, Atenea jainkosa greziarrarengandik asimilatua izan zen, hark ahuntz larru bat edo ahuntz larruzko ezkutu bat baitzeraman, Egis (Egida) izenekoa.        

Baina, gehienetan, Junon, buruan diadema duela agertzen da askotan, Hera bezala. Berez, greziar eraginpeko erromatar probintzeitan, inperioaen ekiladen, alegia, Junon eta Hera erabat nahstatua zeuden.       

 Etimologia 
Juno izena, garai batean, Iove (Jove) hitzarekin  lotuta zegoela uste izan zen, jatorriz, Diuno eta Diove bezala, *Diovana izeneik.P. K. Buttmann (1828) Mythologus I Berlin 200 or. ff.; J. A. Hartung (1836) Die Religion der Römer II Erlangen 62 or.; L. Preller (1881) Rômische Mythologie I. Nahiz eta etimologia horrek oraindik babesa apur izan, geroago, iuven-etik deribazio bat proposatu zen (latinez iuvenis, "gaztaroa" esan nahi du), forma laburtu baten bidez (iūnix, "txahala" edo "bigantxa"  eta iūnior, "gazteagoa"). Etimologia hori oso onartua izan zen Georg Wissowak germaniar filologoak berretsi zuenean.G. Wissowa (1912) Religion und Kultus der Römer Munich 181-2 or., beste honengadik hartua:  W. Schulze eta W. Otto 1904an eta 1905ean. Juno, beraz, -ōn- atzizkiaz amaitzen den izen baten aldaera litzateke, baina bukaera hori oso ezohikoa da femeninoarentzat.

Iuuen- latinezko aevum eta grezierazko aion (αἰών) -ekin erlazionatzen da indoeuropar erro komun baten bidez, bizi-energiaren edo "garai emankorraren" kontzeptuari erreferentzia egiten diona.Émile Benveniste, "Expression indo-européenne de l' éternité" Bulletin de la société de linguistique de Paris 38, 1937, 103-112 or: *yuwen- gaia,  *yu- erroa  0 mailan eta  -wen- atzizkia ditu barruan.  *yu- erroaren jatorrizko esanahia indarra da, eta  ắyuh hitz vedikoan aurki dezakegun bezala, bizi indarra esan nahi duena, āyúh bizi indarraren genio edo irilua da, eta berdin grezierazko αιών eta Latinezko aevum hitzan. Inskripzio batzuetan Jupiter berari Iuuntus izena ematen zaio, eta Jupiterren epitetoetako bat Ioviste da, iuu- erroa erabiltzen duen forma superlatibo bat,G. Wissowa, op. cit, 135 or.; G. Dumézil (1974) La relig. rom. arch. Paris ; It. tr. Milano 1977 185-186 or.; C. W. Atkins "Latin 'Iouiste' et le vocabulaire religieux indoeuropéen" in Mélanges Benveniste Paris, 1975,  527-535 or.  "gazteena" esan nahi duena. Bestalde, eta tradizioaren arabera, Iuventas, "Gaztetasuna" jainkosa, Kapitoliotik irteteari "uko egin" zioten bi jainkoetako bat izan zen, Jupiter Kapitolinoko tenplu berriak, jada, beste jainkoen tenpluek okupatzen zuten leku berean eraiki nahi baitzuten erromatarrek, eta horrek, Kapitoliotik beste jainkoak kentzea eskatzen zuen.Dionysius of Halicarnassus, Antiquitates Romanae, III 69, 5-6. M M Renardek dioenez, Arx Capitolinan zegoen Juno Monetaren tenplutik Kapitolinoan zegon tenplura prozesioan urtero eramaten zenean (jainkosa antzar batez ordezkatua zegoen), lectica portantine batean. Bada, prozesioa gelditu eta irudia Jupiterren eta Minervarenaren gelen artean jartzen zuten, eta han, Minervaren estatuaren aurrean zegoen pronaosean Iuventas jainkosaren aedikulua (tenplutxoa) zegoen. "Aspects anciens de Janus et de Junon" in Revue belge de philologie 1953 21 or.; V. Basanoff Les dieux des romains 1942 154 or; Livy V 54, 7.

 Genealogia 
Saturno eta Opsen  alaba, Jupiterren arreba eta emaztea zen, eta, seme-alaba hauen ama:, Marte, Vulkano, eta iturriaren arabera, Bellona, Lucina eta Juventas.

 Jatorria 
Junon ez zen beti Jupiterren emaztetzat hartua izan. Marcel Renard etruakologo eta latinista baelgiarrak Junonio bezala deskribatutako Janorekin alderatu zuen. Jupiter eta Junok osatutako bikotea, beranduago sortu zen, erromatarrek greziar panteoiko bikote subiranoaren irudira antzeratu nahi izan zutenean, horrek, Juno, Heraren eraginpean, ezkontzaren jainkosa bihurtu bide zuelarik.Noailles, Pierre (1948),«Junon, déesse matrimoniale des Romains», in: Fas et jus, études de droit romain. Paris : Belles Lettres.

Bere izenak gaztetasunaren eta bizi-indarraren ideia gogorarazten du:Robert Schilling, Janus (1960) Le dieu introducteur. Le dieu des passages, in: Mélanges d'archéologie et d'histoire, T.72, 106 or eta hurr. iuuen- ak (iuuenis) gizakia bere bizi-indarra bere gorenean dagoen unean dagoela esan nahi du. Bere izenaren esanahiagatik, Juno gaztaroko jainkosa izan zitekeen jatorrian.Marcel Renard, « le nom de Junon », Mélanges Joseph Hombert, Phoibos, tome V, 1951, 141-143 or. Jean Haudry indeeuropera hizkuntetan espezializattuako hizkuntzalariak Aurora (egunsenti) indoeuropara iksuten du bere izenean, eta zehazkiago, bizitzaren buru den eta aberastasuna dakarren Aurora gaztetzat.

Beste batzuentzat, jatorrian, eta tradizio erromatarrean, ilargi-zikloa ere pertsonifikatzen du. 

 Epitetoak 
Junonek hainbat epiteto izan zituen:
 Interduca (‘emaztegaia ezkontzara eramaten duena’)
 Domiduca (‘emaztegaia bere etxe berrira eramaten duena’)
 Cinxia (‘emaztegaiaren gerrikoa askatzen duena’)
 Regina (‘erregina’)
 Moneta (‘ondarearen babeslea’)
 Lucina (‘umeak erditzen dituena’)
 Lucetia (‘argia ekartzen duena’)
 Pomona (‘frutarena’).
 Pronuba (‘emagina’).
 Ossipagina (‘hezurrak indartzen dituena’)
 Quiritis edo Curto Curitis (lantzaduna)
 Martialis (Marteren ama, militarra)
 Sospita ("salbatzailea")
 Sororia (femeninoa, pubertaroaren jainkosa (Dumézil 1987: 66 n.1)

 Funtzioak 
Erroma klasikoan, jainko-jainkosen erregina zen, zeruko eta lurreko andrea eta erreinuen eta inperioen babeslea.  Haren presentzia ez zen inoiz falta jaiotzetan eta ezkontzetan, eta babes berezia ematen zien emazte bertutetsuei. Erregetasuna beraren irudia da, eta gaztetasunarekin, eta horren bidez, soldaduekin. Hasieren erregina ere bada, eta horrek Janorekin lotzen du.

 Iuno Sororia 
Bere funtzio nagusietako baten arabera, Junonek, Iuno Sororia gazteriaren jainkosa bezala, neska gazteen hastapena gainbegiratzen zuen, etorkizuneko ama gisa betetzen zuen eginkizuna eta neskatila izateari utzi eta gazte  ezkongai izatera pasatzen deneko unean parte hartzen zuen.Schilling, Robert  (1960) «Janus. Le dieu introducteur. Le dieu des passages», In: Mélanges d'archéologie et d'histoire T.72, 112. or.

Bizi-indarraren jainkosa gisa, bere ekintza onuragarria lurraren fruituetara hedatzen du. Ekainean, latinez bere izena zeraman hilabetea (mensis Iunii), uzta biltzeko erritual ugari daude. Abelgorriek eta ahuntzek ere zeregin garrantzitsua dute beren kultuan.Marcel Renard, Aspect de Janus et de Junon [archive], Revue belge de Philologie et d'Histoire, Année 1953, 31-1, 5-21 or.

Argiaren jainkosa ere badela uste dute batzuk.

Erromatar gizon bakoitza, jaioetzen zen momentututik, jeinu bat ziaten zuen bera babesteko. Neskek eta emkumeek ez zuten halakorik, baina Junon egiten zuen futnzio hori.

 Iuno Moneta 
Jean Haudry Indoeuropar hizkuntzetako hizkuntzalari frantsesaren arabera, Iunon Monetaren forman, aberastasunak banatzen dituen antzinako «jainkosa lepokodun» baten garapena da. Lepoa, aurreko garai historikoan erabiltzen zen torkea litzateka, jakina baita, torkeak, txanpon moduan erabili zirela. Horregatik,  Hundryren esanetan, K.a. 390. urtean  galiarren senoiek Erroma erasotu zutenen, zeharka inplikatuta egon zen orduan, erreskate bat ordaindu baizen. Garai hartakoa da bere tenpluaren eraikuntza. Ovidioren esanetan, Marko Furio Camilo tribunoak eraiki arazi zuen Manliok galiarrak uxatu ondoren, tribunoak Manlioren etxearen lekuan tenplua eraikitzea agindu baitzuen. Erromatarrek moneta-lantegi bat ezarri zuten tenplu honen ondoan, eta bertan monetaren lanak zuzentzen zituen. Hau ez da ordea, iturri kalsikoetan eta jainkosaren epiteto horren inguruko azalpen gehienetan agertzen dena, Moneta, "ohartarazten duena" hitzekin itzultzen baita.      

Horrela, txanpontze lanak gainbegiratzen zituen.       

 Txanponetan 
Iuno Regina izena idatzita duten txanpon erromatar askok Junon zutik irudikatzen dute, batzuetan burua estalita, esku batekin lantza bati eutsiz eta bestearekin patera batekin sakrifikatuz, beste batzuetan indioilar bat oinetan duela. Beste batzuek, Ivno Victrix iorudikatzen da, "Juno garaile" bat erakusten dute, kasko bat buruan jarrita eta lantza bati eusten, ezkutu batekin eta batzuetan oinetan gatibu bat duela.      
erdian|thumb|266x266px|Juno Lanuvina edo juno Sospita: buraun kaskoa du, ahuntz larrua, lantza, eskutua eta putnadun oinetakoak.

 Juno Regina 
Regina eman bide zitzaion Jupiterren emaztea zelako, jainkoen eta gizakien erregea zena. Tanponetan gertzen denena, izen horrekin idatzita, serie inperialeko txanponetan, agertzen den irudia emakume bat da, zutik edo eserita, beloa jantzita, eskuineko eskuan patera bat duela, eta ezkerrekoan, berriz, lantza bat, zehazki "hasta pura" motakoa, edo, agian, zetro bat; eta sarritan haren ondoan pauma dago, hari eskainitako hegaztia, Hera greziar jainkosari kopiatua.

 Irudia eta atributoak 
Eskultore batzuek tronu batean eserita irudikatu dute, bere kopetan diadema bat eta bere eskuan urrezko zetroa izanik. Bere oinetan indioilar bat edo gehiago agertzen dira. Batzuetan, bi indioilar ere ikusten dira gurdia arrastatzen, eta, haren atzean, ortzadarraren kolore desberdinak zabaltzen ditu Irisek.

Buruan eta soinean, ahuntz larrua jantzita, eta eskuan lantza daramala irudikatzen da Juno Sospitaren kasuan. 

 Pasarte mitologikoak 
Jupiterrekin agertzen den ia pasarte guztietan emazte jeloskor eta mendekatzaile gisa agertzen da, Heraren izera kopiatuz. Kontuan izan behar da erromatar jainko-jainkosek ez dutela apenas mitologiarik, hau da, ez dira mitoetako pertsonaiak, eta funtzio horretan agertzen badira, greziar mito baten moldaketan izango da ziurrenik, edo bestela, Erromako sorrera eta lehen urteetako historia historiko-mitikoetako pasarteetan, non Errepublikako erromatarrek azaltzen zuten gertakari jakin baten bidez, zeragatik egiten zituzten erritu konkretu batzuk edo eraiki zuten monumentu ezagun bat eta euren hiria nola sortu zen.

 Greziar mitoak 
 Parisen epaiketa (Greziar mitoa)
 Esne Bidearen sorrera  (Greziar mitoa)
 Argosen begiak  (Greziar mitoa)

 Erromatar kondaira sasi-historikoak 
 Horatii eta Curiatiien legenda eta Sororium tigillum delako egurrezko arkua. 
 Kapitolinoko antzarak eta galiarren inbasioa.
 Eneas eta Cartago. 

 Gurtza 
Aurrena Kirinalen eta gero Kapitolioan, Hirukoaren parte zen Jupiter eta Minervarekin batera. Juno Moneta ("Ohartarazten duen Juno", "Gogorarazten duen Juno" edo beste esanhiren bat) gisa beste tenplu batzuk ere bazituen, hala nola, Erromako Arx edo Zitadelan zegoen Juno Monetaren tenplua, gorago azaldu den bezala.

Urtero martxoaren 1ean, martxoko Kalendetan,  bere omenez emakumeek Matronalia izeneko jaiak ospatzen zituzten. Uztailaren 7an, Nonas Caprotinas jaiek ere Junon zuten patroi. Latinez bere izena daraman ekaina (Iunius) ezkontzeko hilabeterik aproposena zen antzinako erromatarrentzat, batez ere kalendak.

Junon Janorekin  Kalenda egunetan, egutegi erromatarreko hilabete bakoitzeko lehen egunean gogoratzen zen eta haie esakinia zen egun hori. Hastapenetan eta trantsizioetan buru den jainkoaren lana errazten zuen, daukan bizi-indarrari esker. Hortik dator Jano eta Junoren arteko lankidetza eraginkorra, paraleloan lan egiten baitute hilabete batetik hurrengo hilabeterako trantsizioa bultzatzeko, hau da, ilberriaren jaiotza zoriontsua,. Horrek azaltzen du Junori egindako ia kultu guztien urteurrenak zergatik erortzen diren hilabeteetako 1ean: Iuno Sospita otsailaren 1ean, Iuno Lucina martxoaren 1ean, Iuno Moneta ekainaren 1ean, Iuno Regina irailaren 1ean, Iuno Sororia urriaren 1ean eta Iuno Couella urteko hilabete bakoitzeko lehen egunean. Horrela, pontifex txikiak Calendak iragartzen dizkio Iuno Couellari, ilberria ikusgai egiten den unean.

 Juno Caelestis 
Juno kultu garrantzitsu izan zuen Afrikako iparraldean, non Tanit jainkosa indigenarekin identifikatu eta bat egin zuen.

Juno Caelestisen tenplua, Juno Caelestis hiriko jainkosa babesleari eskainia, Kartagoko monumentu eraiki handienetako bat izan zen, eta leku sakratu bihurtu zen Afrikako iparraldeko eta Hispaniako erromesentzat. Erromatar Inperioko leku santu handienetako bat izan zen. Erromatar inperioko leku santurik handiena zen bere garaian.

 Antzinaro ondorengo artean. Iruditegia 

 Erreferentzia 

 Kanpo estekak 

 Warburg Institute Iconographic Databaseko irudiak.
  Cartwright, Mark ( 2016-01-23) "Juno Sospita".  World History Encilopedia.
  Wasson, Donald L. (2015-04) "Juno". World History Encilopedia.
 Rua, Miriam F. (2021-06-23) "La diosa Juno se reencuentra en el Museo Arqueológico". Hoy.
 «Juno».Tesauro Historia y Mitologia

 Bibliografia osagarria 




Kategoria:Erromatar jainkosak
Kategoria:Jainko-jainkosa zaintzaileak
Kategoria:Dii Consentes
Kategoria:Hera
Kategoria:Metamorfosietako pertsonaiak
Kategoria:Ezkontzen jainkosak