Ophrys fusca

Ophrys fusca orkidea espezie bat da, Mediterraneoaren inguruan jaiotakoa, baina Euskal Herriko hainbat lekutan ikus daitekeena, adibidez Zumaiako flyschean dauden dunetan.

Ophrys fusca Orchidaceae familiako Orchidinae azpi-tribuko monopoidala eta lurreko orkidea bat da. Orkidea beltz deritzona da: orkidea oso aldakorra, itxuran aldaketa txikiak izan ditzakeena, azpiespezie gisa sailkatzen direnak.

 Etimologia 
Ikusi: Ophrys, Etimología

 Izen arruntak 
 Catalanez:: mosques negres
 Gaztelaniaz:: orquídea abejera oscura, abejera	oscura, abejita, avispilla, monjas, monjitas, mosca fusca

 Habitata 
Lurreko ohiturak dituen espezie monopoidal horiek Mediterraneoan zehar banatzen dira. Belardietan, olibondoetan, garrigetan eta basoetan. 4 dm-ko altuera hartzen dute.

 Deskribapena 
Udan orkidea hauek lo egoten dira lurpeko erraboil tuberkulu bat bezala, janari erreserba bat bezala balio duena. Uda amaieran eta udazkenean hosto-erroseta bat garatzen du. Tuberkulu berri bat ere garatzen hasten da eta hurrengo udaberrira arte hazten da, tuberkulu zaharra poliki poliki  hil egiten da. Hurrengo udaberrian lore-zurtoina garatzen hasten da, eta loraldian zehar hostoak zimeltzen hasten dira. 

Ophrys orkidea gehienak simbionte onddo baten menpe daude, hau dela eta, bi hosto txiki alternoak bakarrik garatzen dituzte. Ezin dira transplantatu sinbiosi hori dela eta. Oinarriko hosto txikiek erroseta bat osatzen dute, lurraren arrasean itsatsita. Identaziorik gabeko lantzeolatu biribilduak dira, eta kolore berde urdinxka dute. Udazkenean garatzen dira eta neguko izozteetan bizirik iraun dezakete.

Ophrys fusca lurreko orkidea bat da, lurrazpiko tuberkulu globularra duena, eta txikia, bertatik ateratzen da lore-zurtoin tentea, bakuna eta adarrik gabea, 40 cm ingurukoa. Loreek labelo handi bat dute. Labeloa iletsua da eta kolore marroi iluna du erdiko erditik kanpoaldeko zatira; barrualderago dagoen erdiak gris glabro kolorea du, eta barrurago dagoen junturak tonu horiak eta zuriak. Labeloak hiru lobulu ditu, alboak aurrerantz jiratuta, ile fin eta zetadunekin. Lobulu nagusia biribildu sabeldun hanpatua ile zurixkak dituen oinarriarekin.

Aldaera honek tamaina eta trinkotasun bereko sepaloak ditu, 7 mm inguruko luzera eta berde bizi kolorekoak. Petalo barnekoenak sepaloak baino txikiagoak dira, baina berde kolore berekoak, eta kontraste handia egiten dute labeloaren tonu ilunekin. Bi eta hamar lore bitartean hazten dira lore-zurtoinean, oinarriko hostoekin. Loreak paregabeak dira, ez bakarrik beren ezohiko edertasun, kolore-gradazio eta ezohiko formengatik, baita intsektuak erakartzen dituzten asmamenagatik ere. Bere labeloak erle baten sabelaldea imitatzen du kasu honetan.

Sugestio bisual horrek barne-barneko erakargarri gisa balio du. Polinizazio mimiko hori areagotu egiten da, intsektu emeak araldian jariatzen duen  usaina sortzen baitu. Feromona horiek intsektua ikertzera hurbiltzen dute. Aldi jakin batean bakarrik gertatzen da hori, hau da, arrak araldian daudenean eta emeak oraindik kopulatu gabe daudenean. Intsektua hain dago asaldatuta, lorearekin kopulatzen hasten da. Honi “pseudokopulazioa” deitzen zaio, sendotasuna, leuntasuna eta labeloaren ile belusatuak dira intsektua lorean sartzeko pizgarririk handienak. Polinia intsektuaren buruan edo sabelaldean itsasten da. Beste lore bat bisitatzen duenean, poliniak estigma jotsen du. Poliniaren harizpiak, garraiatzean, lekuz aldatzen dira, polen-ale zereoek estigma jo ahal izateko moduan, horixe baita ugalketaren fintasuna. Harizpiek posizio berria hartzen ez badute, baliteke poliniak orkidea berria ez ernaltzea.

Orkidea bakoitzak bere intsektu polinizatzailea du, eta espezie polinizatzaile horren mende dago erabat, bizirik irauteko. Are gehiago, litekeena da engainatuta dauden arrek ez itzultzea edota espezie bereko landareak baztertzea. Horregatik guztiagatik, Ophrys populazioaren %10 inguru baino ez da polinizatzen. Hori nahikoa da Ophrys populazioa babesteko, kontuan hartzen bada ernaldutako lore bakoitzak 12.000 hazi txiki sortzen dituela.

 Ophrys fusca azpiespezieak 
 Ophrys fusca : orkidea erle beltza (Medit.)
 Ophrys fusca ssp. blitopertha (Egeoko irletatik Turkia hego-mendebaldera)
 Ophrys fusca ssp. cinereophila (Greziako hegotik Siria iparraldera).
 Ophrys fusca ssp. funerea
 Ophrys fusca ssp. fusca (Medit.)
 Ophrys fusca ssp. minima (Frantzia)
 Ophrys fusca ssp. obaesa (Sizilia)
 Ophrys fusca ssp. vasconica (Europako hego-mendebaldea)

 Hibrido naturalak 
 Ophrys × battandieri (O. fusca × O. lutea) (Afrikako ipar-mendebaldea)
 Ophrys × borakisiana (O. fusca × O. mammosa) (Egeoko ekialdeko uharteak)
 Ophrys × braunblanquetiana (O. fusca × O. incubacea) (Korsika, Italia)
 Ophrys × eliasii (O. fusca × O. vernixia ssp. ciliata) (Europako hegoaldea)
 Ophrys × eliasii nothosubsp. conimbricensis (O. fusca × O. vernixia) (Portugal)
 Ophrys × eliasii nothosubsp. eliasii (Europako hegoaldea).
 Ophrys × ferruginea (O. fusca × O. holoserica) (Italia)
 Ophrys × gauthieri (O. fusca ssp. fusca × O. lutea ssp. lutea) (Frantzia)
 Ophrys × leguerrierae (O. lutea ssp. ? × O. araneola) (Frantzia)
 Ophrys × pseudofusca (O. fusca × O. sphegodes) (Europako hegoaldea)
 Ophrys × sancti-leonardi (O. fusca × O. tenthredinifera) (Italia)
 Ophrys × spuria (O. bertolonii × O. fusca) (Europako hegoaldea)
 Ophrys × varvarae (O. cretica × O. fusca) (Kreta)

 Sinonimoak 
thumb
thumb
thumb
 Arachnitis fusca (Link) Tod.
 Ophrys arnoldii P.Delforge
 Ophrys atlantica subsp. dyris (Maire) G.Keller in G. Keller, Schltr. & Soó
 Ophrys attaviria auct.
 Ophrys bilunulata Risso
 Ophrys dianica M.R.Lowe, Piera, M.B.Crespo& J.E.Arnold
 Ophrys dyris f. kelleri Maire
 Ophrys dyris Maire
 Ophrys fleischmannii auct.
 Ophrys funerea auct.
 Ophrys fusca subsp. bilunulata (Risso) Aldasoro & L.Sáez in Castrov. & al. (eds.)
 Ophrys fusca subsp. dyris (Maire) Soó in G. Keller, Schltr. & Soó
 Ophrys fusca subsp. fusca Link
 Ophrys fusca subsp. omegaifera auct.
 Ophrys fusca var. dyris (Maire) O.Bolòs & Vigo
 Ophrys lucentina P.Delforge
 Ophrys lupercalis Devillers-Tersch. & Devillers
 Ophrys omegaifera subsp. dyris (Maire) Del Prete
 Ophrys omegaifera auct.
 Ophrys africana G.Foelsche & W.Foelsche2001
 Ophrys attaviria Rückbrodt & Wenker 1990
 Ophrys blitopertha Paulus & Gack 1998
 Ophrys cinereophila Paulus & Gack 1998
 Ophrys creberrima Paulus 1998
 Ophrys cressa Paulus 1998
 Ophrys creticola Paulus 1998
 Ophrys ficuzzana H.Baumann & Künkele1986
 Ophrys funcrea Viviani 1824
 Ophrys fusca subsp. akhdarensis B.Baumann & H.Baumann 2001
 Ophrys fusca subsp. blitopertha (Paulus & Gack) Faurh. & H.A.Pedersen 2002
 Ophrys fusca subsp. creberrima (Paulus) H.Kretzschmar 2002
 Ophrys fusca subsp. cressa (Paulus) H.Kretzschmar 2002
 Ophrys fusca subsp. creticola (Paulus) H.Kretzschmar 2002
 Ophrys fusca subsp. thriptiensis (Paulus) H.Kretzschmar 2002
 Ophrys fusca var. forestieri Rchb.f. 1851
 Ophrys fusca var. maculata Balayer 1986
 Ophrys fusca var. rubescens Balayer 1986
 Ophrys holoserica subsp. maxima(H.Fleischm.) Greuter 1967
 Ophrys marmorata G.Foelsche & W.Foelsche1998
 Ophrys myodes Lapeyr. 1813
 Ophrys nicotiae Zodda 1900
 Ophrys obaesa Lojac. 1909
 Ophrys obscura Beck 1879
 Ophrys oestrifera Rchb. 1830
 Ophrys parosica P.Delforge 1995
 Ophrys pectus Mutel 1835
 Ophrys peraiolae G.Foelsche & al. 2000
 Ophrys peraiolae var. rubra G.Foelsche & al. 2000
 Ophrys phaseliana D.Rückbr. & U.Rückbr.1996
 Ophrys sphegodes subsp. moesziana Soó1927
 Ophrys sulcata Devillers-Tersch. & Devillers 1994
 Ophrys thriptiensis Paulus 1998
 Ophrys tricolor Desf. ex Nyman 1882
 Ophrys truncata Dulac 1867;
 Ophrys zonata Devillers-Tersch. & Devillers 1994

 Erreferentziak 

 Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. Orchids: Care and Cultivation. London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
 Schoser, Gustav. Orchid Growing Basics. New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
 White, Judy. Taylor’s Guide to Orchids. Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
 Alec Pridgeon. The Illustrated Encyclopedia of Orchids. Published by the Timber Press.
 Bechtel, Cribb and Launert. The Manual Of Cultivated Orchid Species. Published by The MIT Press.

 Galeria 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Orchidaceae
Kategoria:Euskal Herriko flora
Kategoria:1800. urtean deskribatutako landareak