Hartz Txikia

Hartz Txikia edo Ursa MinorEuskaltzaindiaren 173. arauak honako hau gomendatzen du: "Euskaraz, konstelazioen izenak adierazteko, komeni da nazioarteko formak —latinezko grafia— erabiltzea, hainbat komeniago testuak zenbat eta teknikoago edo jasoago izan. Nolanahi ere, latinezko izenen itzulpenak edo egokitzapenak ere —azalpen-izenak— erabil daitezke, bigarren mailan, testu didaktikoetan edo azalpen gisa". Ipar hemisferioko konstelaziorik ezagunenetariko bat da. Zazpi izar nagusiz osatuta dago. Hartz Handia bezala, Hartz Txikiaren buztana ere burruntzali baten kirtentzat ikus daiteke, eta hortik dator ere maiz erabiltzen den ez-izen bat. Hartz Txikia II. mendeko Ptolomeo astronomoak zerrendatutako 48 konstelazioetako bat izan zen, eta 88 konstelazio modernoetako bat izaten jarraitzen du. Tradizioz, Hartz Txikia garrantzitsua izan da nabigaziorako, batez ere marinelentzat, Polaris baita ipar poloa adierazten duen izarra.

Polaris, konstelazioko izarrik distiratsuena, kolore zuri horixkako supererraldoi bat da, eta gaueko zeruko zefeida izar aldakor distiratsuena, 1,97tik 2,00ra bitarteko itxurazko magnitudearekin. Beta Ursae Minoris, Kochab izenez ere ezaguna, izar zahartu bat da, puztu eta hoztu egin dena, erraldoi laranja bihurtu arte, 2,08ko itxurazko magnitudearekin, Polaris baino apur bat ahulagoa da. Kochab eta Gamma Ursae Minoris, 3. magnitudekoak, "Izar polarraren zaindariak" edo "poloaren zaindariak" izena jaso dute. Lau izarren inguruan orbitatzen duten planetak detektatu dira, Kochab barne. Konstelazioak neutroi-izar isolatu bat ere badu -Calvera- eta H1504+65, orain arte aurkitu den nano zuri beroena, 200.000 Kelvineko gainazaleko tenperaturarekin.

 Izenak 
Euskaraz, konstelazio honen izena adierazteko, bi forma arautu dira. Hartz Txikia bereziki testu didaktikoetan edo azalpen moduan erabiltzen da, bestetik, Ursa Minor batez ere testu teknikoetan eta jasoetan erabiltzen da. Kintana, Xabier. (1994) «Mitologi eta astronomi izenen inguruan» Euskera: "Horrela, astronomo profesional edo astronauta baten ahoan (filme batean adibidez) euskaraz Itohoinak edo Donejakue Bidea entzutea desegokia litzatekeen bezala, ez lihoakioke ongi Pirinioetako artzain bati, semeari zeruko izarrak azaltzean kasu, hango izarrak Ursa Maior dela esatea edo eta Erdi Aroko pelegrinek gauean zerura begira Esne-Bidea aurkitu nahi zutela kontatzea. Hizkuntzaren mailok bereizteko, hortaz, hiztunak, idazleak eta itzultzaileak halako kulturaz, zentzuaz eta zuhurtziaz jokatu behar du".

Hiztegi batzuetan beste izendapen batzuk aurkitzen ditugu: Hartzizar txikia eta Hartz ttipi-argizagia. Tokiko euskarazko testuetan Zazpi-izarrak izendapena erabili izan da, eta batzuetan Zazpi ohoinak ere baiOrotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia., baina izendapen hori ohikoagoa da Hartz Handiarentzat.

 Historia eta mitologia 
Babiloniako izar-katalogoetan, Hartz Txikia "zeruko gurdia" bezala ezagutzen zen (MULMAR.GÍD.DA.AN.NA, Damkina jainkosarekin ere lotua). MUL.APIN katalogoan, "Enlilen izarren" artean dago, hau da, iparraldeko zeruaren artean.

Diogenes Laerzioren arabera, Kalimako aipatuz, Miletoko Talesek "feniziarrek nabigatzen duten gurdiko izarrak neurtu zituen". Diogenesek Hartz Txikiaren konstelazio gisa identifikatzen ditu, feniziarrek itsasoan nabigatzeko erabiltzen zutela-eta Phoinikē ere deituak izan zirenak. Iparraldeko konstelazioei "hartzak" deitzeko tradizioa, grekoa dela dirudi, nahiz eta Homerok "hartz" bakar bati buruz ari den, eta hartza ez den euren mitologiaren elementu nagusia. Jatorrizko "hartz" hori, beraz, Hartz Handia da, eta Hartz Txikia bigarrena bezala onartua izan zen, edo "Feniziar Hartza" (Ursa Phoenicia, Φοινίκη), geroago bakarrik, Estrabonen arabera (I.1.6, C3), Talesen iradokizun baten ondorioz, Hartz Nagusian nabigatzen egon ziren greziarrei nabigaziorako laguntza gisa proposatu ziena. Antzinate klasikoan, zeru-poloa Beta Ursae Minorisetik hurbilago zegoen Alpha Ursae Minorisetik baino, eta konstelazio osoak iparraldea adierazten zuela uste zen. Erdi Arotik, komenigarria zen Alfa Ursae Minoris (edo "Polaris") erabiltzea Iparraldeko izar gisa, nahiz eta zeru-polotik gradu batzuetara egon. Stella polaris izen latino berria ez zen sortu Aro Modernoaren hasierara arte. Konstelazioaren antzinako izena, Cynosura da (grezieraz, "txakur-buztana"). Izen horren jatorria ez dago argi ("txakur-buztan" bat izateak hurbileko beste konstelazio bat "txakurra" dela esan nahiko luke, baina ez da ezagutzen konstelazio hori). Aldiz, Catasterismiren tradizio mitografikoak Cynosura Oreadeko ninfa baten izena bihurtzen du, Zeusen erizain bezala deskribatua, jainkoak ohoratua zeruan leku bat duela. Cynosura izenerako hainbat azalpen proposatu dira. Horietako batek, Kalistoren mitoarekin lotzen du, honen seme Arkas, Zeusek zeruan jarri zuenean, bere txakurrak ordezkatu zuelarik. Beste batzuek iradoki dute Hartz Nagusiaren interpretazio arkaiko bat behi batena zela, Boötes artzaina eta Hartz Txikia txakurra zituen talde bat osatuz. George William Coxek, "otso-buztan" bezala ulertutako "Eromena"ren aldaera bezala azaldu zuen, baina berak "argi-arrasto edo tren" bezala etimologizatu zuena (hau da, "otso" eta "argi"). Allenek konstelazioaren izen irlandar zaharra adierazten du, drag-blod "suaren arrastoa", konparatzeko. Brownek (1899) izenaren jatorri ez greko bat iradoki zuen (An-nas-sur-ra asiriarraren mailegu bat "goi-goratze").

Mito alternatibo batek Zeus bere aita Kronos hiltzailearengandik babestu zituzten bi hartzez hitz egiten du Ida mendian ezkutatuz. Gero, Zeusek zeruan jarri zituen, baina buztanak luzatu egin zitzaizkien, jainkoak zeruan kulunkatu zituelako.

Hartz Txikia zazpi izarrek osatzen dutenez, latinezko hitza "iparra" izendatzeko (hau da, Polarisek aipatzen duen lekua) septentrioa da, septem (zazpi) eta triones (idiak), golde bat gidatzen duten zazpi idiena, eta zazpi izarren antza ere badute. Izen hau Hartz Nagusiko izar nagusiei ere eman zaie, eta euskarazko tradizioan existitzen den izena da.

Inuit astronomian, hiru izarrik distiratsuenak -Polaris, Kochab eta Pherkad- "inoiz mugitzen ez den" Nuutuittut bezala ezagutzen ziren, nahiz eta terminoa maizago erabiltzen den singularrean Polaris bakarrik aipatzeko. Izar polarra altuegi dago zeruan iparraldeko latitudeetan, nabigaziorako baliagarria izateko. Txinako astronomian, Hartz Txikiko izar nagusiak bi asterismotan banatzen dira: 勾陳 Gòuchén (Multzo Kurbatua) (α UMi, δ UMi, ε UMi, ζ UMi, η UMi, θ UMi, λ UMi) eta 北極 Běijí (Ipar Poloa) (β UMi eta γ UMi barne).

 Ezaugarriak 
Hartz Txikiak Camelopardalis du muga mendebaldean, Draco mendebaldean eta Cepheus ekialdean. 256 gradu koadroko azalera du, eta tamainari dagokionez, 88 konstelazioetatik 56. postuan dago. Hartz txikiaren isatzean dagoen izarra Polaris da. Polaris Hartz Nagusiaren "katiluaren" muturra osatzen duten bi izarretatik -Alpha eta Beta Ursae Majoris- lerro bati jarraituz ere aurki daiteke, 30 gradutan zehar (besoetatik hiru ukabil tente) gaueko zeruan zehar. Hartz Txikiaren ontzia osatzen duten lau izarrak bigarren, hirugarren, laugarren eta bosgarren magnitudekoak dira, hurrenez hurren, eta gida erraz bat eskaintzen dute magnitudeko izarrak zein diren zehazteko, hirietako biztanleentzat edo ikusmena probatzeko erabilgarria.

Konstelazioaren hiru letrako laburdura, Nazioarteko Astronomia Elkarteak 1922an hartutakoa, "UMi" da. Eugène Delporte astronomo belgikarrak 1930ean ezarritako konstelazioaren muga ofizialak 22 segmentuko poligono batek definitzen ditu. Ekuatore-koordenatuen sisteman, muga horien igoera zuzeneko koordenatuak 08:41,4m eta 22:54,0m artean daude, eta deklinazio-koordenatuak, berriz, zeruko ipar polotik hegoaldean 65,40º-ra. Zeruko hemisferioaren iparraldeko muturrean egoteak esan nahi du konstelazio osoa ipar hemisferioko behatzaileek soilik ikus dezaketela.

 Elementu nagusiak 
 Izarrak 
Johann Bayer kartografo alemaniarrak alfa eta theta arteko hizki grekoak erabili zituen konstelazioko izarrik nabarmenenak etiketatzeko, eta Johann Elert Bode herrikideak, berriz, iota eta phi artekoak gehitu zuen ondoren. Euren zerrendatik lambdak eta pik bakarrik dute izendapen berbera, seguruenik zeruko ipar polotik hurbil daudelako. Konstelazioaren mugen barruan, 39 izar daude 6,5 itxurazko magnitudearen berdinak edo distiratsuago.

Hartz Txikiaren buztana markatuz, iparrizarra, (Polaris edo Alpha Ursae Minoris) konstelazioko izarrik distiratsuena da, itxurazko magnitudeen artean 1,97 eta 2,00 aldatzen delarik 3,97 eguneko aldi batean. Lurretik 432 argi-urtera kokatua, supererraldoi zuri eta horia da, F7Ib eta F8Ib espektro moten artean aldatzen dena, eta Eguzkiaren masa halako 6, haren argitasuna halako 2.500 eta erradioa halako 45 ditu. Polaris zefeida izar aldakorra da, Lurretik ikusten den distiratsuena. Izar sistema hirukoitza da, eta izar primario supererraldoiak bi sekuentzia nagusi ditu, hori-zuri kolorekoak, 17 eta 2.400 astronomia-unitatera (UA) daudenak eta 29,6 eta 42.000 urte behar dituztenak, hurrenez hurren, orbita bat osatzeko.

Beta Ursae Minoris, tradizionalki Kochab deitua, 2,08ko itxurazko magnitudearekin, Polaris baino apur bat distiratsuagoa da. Lurretik 131 argi-urtera dagoen erraldoi laranja da -nukleoko hidrogenoa agortu eta sekuentzia nagusitik atera den izar eboluzionatua-, K4III espektro motakoa. 4,6 eguneko aldi batean, Kochab-en masa Eguzkiarena baino 1,3 aldiz handiagoa izan da, gorabehera horien neurketari esker. Kochab Eguzkia baino 450 aldiz argitsuagoa da eta bere diametroa baino 42 aldiz handiagoa da, 4.130 K inguruko azaleko tenperaturarekin. 2.950 milioi urte inguru dituela uste da, ± 1.000 milioi urte, eta Kochabek Jupiterrek baino 6,1 aldiz masiboagoa den planeta-kide bat duela iragarri zen, 522 eguneko orbitarekin.

Tradizionalki Pherkad bezala ezagutzen dena, Gamma Ursae Minoris 3,04 eta 3,09 arteko itxurazko magnitudea duen izarra da, 3,4 orduero gutxi gorabehera aldatzen dena. Kochabekin batera, "Izar polarraren zaindaria" deitu izan zaio. A3II-III espektro motako erraldoi zuri distiratsua da, eguzkiarena baino 4,8 aldiz masa handiagoa duena, 1.050 aldiz argiagoa eta 15 aldiz handiagoa, Lurretik 487 ± 8 argi-urtera dagoena. Pherkad Delta Scuti izeneko izar mota batekoa da – epe laburreko (gehienez sei orduko) izar pultsatzaileak, kandela estandar gisa eta astrosismologia aztertzeko subjektu gisa erabili direnak. Era berean, litekeena da mota honetakoa izatea Zeta Ursae Minoris, A3V espektro motako izar zuria, hozten, hedatzen eta distiratzen hasi dena. Litekeena da B3 sekuentzia nagusiko izar bat izatea, eta orain apur bat aldakorra da. 4,95eko magnitudearekin, Hartz Txikiko zazpi izarren artean ahulena Eta Ursae Minoris da. Sekuentzia nagusiko izar zuri eta hori bat da, F5V espektro motakoa, 97 argi-urteko distantziara dagoena. Eguzkiaren diametroaren bikoitza du, 1,4 aldiz masiboagoa da eta argitasuna 7,4 aldiz handiagoa da. Zetatik gertu dago Theta Ursae Minoris, 5,00 magnitudekoa. 860 ± 80 argi-urtera dago, K5III espektro motako erraldoi laranja bat da, sekuentzia nagusitik kanpo zabaldu eta hoztu dena, eta Eguzkiaren diametroa 4,8 aldiz ingurukoa da.

Hartz Txikiaren heldulekuan Delta Ursae Minoris edo Yildun eta Epsilon Ursae Minoris daude. Zeruko ipar polotik 3,5 gradu pasatxora, Delta sekuentzia nagusiko izar zuri bat da, A1V espektro motakoa, 4,35eko itxurazko magnitudearekin, Lurretik 172 ± 1 argi-urtera dagoena. Diametroa 2,8 aldiz ingurukoa da eta eguzkiaren argitasuna 47 aldiz handiagoa. Izar sistema hirukoitz bat izanda, Epsilon Ursae Minorisek, 4,22 magnitudeko argi erdi konbinatu batekin distiratzen du. G5III espektro motako erraldoi hori bat da, primarioa RS Canum Venaticorum izar aldakor bat da. Bitar espektroskopikoa da, kide bat 0,36 UA-ra duena, eta hirugarren izar bat, sekuentzia nagusiko izar laranja bat, K0-8100 UA espektro motakoa.

Polarisetik gertu Lambda Ursae Minoris dago, M1III espektro motako erraldoi gorria. Aldagarri erdi-irregularra da, eta 6,35 eta 6,45 magnitudeen artean aldatzen da. Konstelazioaren iparraldeko izaerari esker, urte osoan zehar izar aldakorrak ikus daitezke: R Ursae Minoris erraldoi gorria aldagai erdierregular bat da, 8,5 eta 11,5 magnitudeen artean aldatzen dena 328 egunetan zehar, eta S Ursae Minoris, berriz, 311 egunetik 8,0 eta 11 bitarteko magnitudeen artean dagoen aldi luzeko aldagaia da. Kochab eta Pherkadetik hegoaldera, Dracorantz, RR Ursae Minoris dago, M5III espektro motako erraldoi gorria, 43,3 egunetan zehar 4,44 eta 4,85 arteko magnitudea duen aldagai erdiirregularra ere badena. T Ursae Minoris beste izar aldakor erraldoi gorri bat da, estatus-aldaketa drastikoa jasan duena: 310-315 egunetan zehar 7,8tik 15era bitarteko magnitudea duen aldi luzeko (Mira) aldagaia izatetik, erdierregularra izatera. Izarrak helio distira bat izan duela uste da kanpo geruzean -izarraren nukleoaren inguruko helio geruzak masa kritiko bat lortu eta bere baitan hartzen duen puntu bat-, 1979an aldagarritasun aldaketa malkartsuak markatuta. Z Ursae Minoris izar aldakor ahula da, 1992an 6 magnitude jaitsi zituen bat-batean eta R Coronae Borealis izar aldakor bakanetako bat bezala identifikatu zuten.

Aldagai eklipsatzaileak izar sistemen distira aldatzen da izar bat bestearen aurretik igarotzen delako, eta ez berez argitasuna aldatzen delako. W Ursae Minoris sistema horietako bat da, 8,51 eta 9,59 arteko magnitudea duena 1,7 eguneko zikloetan. Sistemaren A2V espektro konbinatua da, baina ez dira ezagutzen bi izar osagaien masak. 1973an orbita-aldian izandako aldaketa txiki batek iradokitzen du izar-sistema anizkoitzaren hirugarren osagai bat dagoela – ziurrenik nano gorri bat – 62,2 ± 3,9 urteko orbita-aldiarekin. RU Ursae Minoris da beste adibide bat, 0,52 egunetan 10-10,66 eguneko epealdiarekin. Sistema erdi-integratua da, bigarren mailako izarra Rocheren lobulua betetzen ari baita eta materia lehen hezkuntzara transferitzen.

RW Ursae Minoris izar sistema aldakor kataklismiko bat da, 1956an noba gisa lehertu zena, 6 magnitudeetara iritsiz. 2003an, bere oinarria baino bi magnitude distiratsuagoa izaten jarraitzen zuen, eta urtean 0,02 magnitudeko erritmoan indargabetzen zen. Distantzia 5.000 ± 800 parsec-koa da (16.300 argi-urte), eta halo galaktikoan kokatzen da.

The Magnificent Seven billanotik hartua, Calvera X izpien iturri bati emandako ezizena da, 1RXS J141256.0+792204 izenez ezagutzen dena ROSAT All-Sky Survey (RASS/BSC) delakoaren iturri distiratsuen katalogoan. Neutroi-izar isolatu gisa identifikatu dute, Lurretik hurbilen dagoenetako bat. Hartz Txikiak bi nano zuri enigmatiko ditu. 2011ko urtarrilaren 27an dokumentatua, H1504+65 izar ahul bat da (15,9ko magnitudea), orain arte nano zuri batentzat aurkitu den azaleko tenperaturarik beroena duena -200.000 K-. Bere atmosferak, gutxi gorabehera karbonoaren erdiaz, oxigenoaren erdiaz eta neoiaren %2az osatua, ez du hidrogenorik eta heliorik, eta bere osaera ezin da azaldu egungo izar eboluzioaren ereduen arabera. WD 1337+705 nano zuri hotzagoa da, magnesioa eta silizioa ditu espektroan, eta horrek iradokitzen du lagun bat edo disko inguratzaile bat dagoela, baina ez da horietako baten frogarik agertu. WISE 1506+7027 T6 espektro motako nano marroi bat da, Lurretik 11,1 argi-urtera baino ez dagoena. 14 magnitudeko objektu ahula da, eta Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) erakundeak aurkitu zuen 2011n.

Kochabez gain, planetak dituzten beste hiru izar sistema ere aurkitu dira. 11 Ursae Minoris K4III espektro motako erraldoi laranja bat da, Eguzkiarena baino 1,8 aldiz masa handiagoa duena. 1.500 milioi urte inguru ditu eta A motako sekuentzia nagusiko izar bat zenetik hoztu eta hedatu egin da. 390 argi-urteko distantziara, 5,04ko itxurazko magnitudearekin distiratzen du. 2009an, Jupiterrek baino 11 aldiz masa handiagoko planeta bat aurkitu zen, 516 eguneko epearekin izarraren inguruan orbitatzen duena. HD 120084 eboluzionatutako beste izar bat da, G7III espektro motako erraldoi hori bat, Eguzkiaren masa baino 2,4 aldiz handiagoa. Jupiterrek baino 4,5 aldiz masa handiagoa duen planeta bat du, planeta-orbitarik eszentrikoenetako bat duena (e = 0,66), 2013an izarraren abiadura erradiala zehaztasunez neurtzean aurkitua. HD 150706 G0V espektro motako eguzkiaren antzeko izarra da, Eguzki Sistematik 89 argi-urtera. Uste zen Jupiter bezalako planeta masibo bat zeukala 0,6 UAtik hain urrun, baina 2007an baztertu egin zen hori. 2012an argitaratutako beste ikerketa batek frogatu zuen Jupiterrek baino 2,7 aldiz masiboagoa den lankide bat duela, 16 urte behar dituena orbita bat osatzeko eta bere izarrarengandik 6,8 UAra dagoena.

 Zeru sakoneko objektuak 
Hartz Txikia zeru sakoneko objektu distiratsuetan urria da. Hartz Txikiko Nanoa, galaxia esferoidal nano bat, Lowell Behatokiko Albert George Wilsonek aurkitu zuen 1955ean Palomar Sky Surveyn. Lurretik 225.000 argi-urte ingurura dago. 1999an, Kenneth Mighellek eta Christopher Burkek Hubble teleskopio espaziala erabili zuten galaxiak izar eraketaren eztanda bakarra izan zuela baieztatzeko, duela 14.000 milioi urte eta 2.000 milioi urte inguru iraun zuena, eta galaxia, ziurrenik, Esne Bidea bera bezain zaharra zela.

NGC 3172 (Polarissima Borealis ere deitua) 14,9 magnitudeko galaxia ahul bat da, Ipar Polo Zerutiarretik hurbilen dagoen NGC objektua. John Herschelek aurkitu zuen 1831n.

NGC 6217 67 milioi argi-urteko distantziara dagoen galaxia espiral barratu bat da, 10 cm-ko teleskopio batekin (4 hazbete) edo Zeta Ursae Minorisetik ipar-ekialdera 11tik 2,5 º-ra bitarteko magnitudeko objektu batekin lokaliza daitekeena. Izar berriak sortzen dituen galaxia bat bezala karakterizatu da, eta horrek esan nahi du izar eraketa tasa altua jasaten ari dela galaxia tipiko batekin alderatuta.

NGC 6251 Lurretik 340 milioi argi-urtera baino gehiagora dagoen erradiogalaxia eliptiko supererraldoi aktiboa da. Seyfert 2 nukleo galaktiko aktiboa du eta Seyfert galaxiaren adibiderik muturrekoenetako bat da. Galaxia hau 3EG J1621+8203 gamma izpien iturriarekin lotuta egon daiteke, energia handiko gamma izpien emisioa duena. Nabarmentzekoa da, halaber, 1977an aurkitu zuen alde bakarreko irrati-zurrusta ezagunenetako bat dela.

 Ozar-izarrak 
Ursidak Hartz Txikian abenduaren 18aren eta abenduaren 25 bitarte gertatzen den ozar-izarren euri nabarmena dira. 8P/Tuttle kometa da euren jatorria.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Ursa Maior

 Kanpo estekak 


Kategoria:Ptolomeok zerrendatutako konstelazioak
Kategoria:Katasterismoak