Heraklion

Heraklion (;) Greziako Kreta uharteko hiri eta portu nagusia eta hiriburu administratiboa da. Greziako laugarren hiririk populatuena da.

 Izena 

Arabiarrek, IX. mendean, gotorleku bat eraiki zuten orain hiria dagoen tokian, eta rabḍ al-ḫandaq izena eman zioten. Izen hori grekora pasatu zen Χάνδαξ (Handax) bilakatuta, eta Candia izenaz latindartu zen. Veneziarrek zabaldu zuten Candia izena, eta hala erabili zen XIX. mendera arte. Kreta uharte osoa izendatzeko ere erabili zen Candia izena.

Heraklion izen zaharra inguruko Heracleum (Herakleoren hiria) portu erromatarretik hartu zuen

 Historia 
Minostar zibilizazioaren garaian Kretako gune nagusia Knosos izan zen, eta Heraklion Knososeko jauregiaren hondakinetatik gertu dago. Estrabonen arabera, Heraklion Knososko portua zen.

Bizantziarren garaian (K.o. 395-824), ez zuen garrantzi handirik izan uhartean, Knosos eta Gortina baitziren uharteko gune nagusiak.

Gaur egungo hiria Al-Hakam I.ak Kordobako emirerritik kanporatutako musulman matxinoek sortu zuten 824an, uhartea bereganatu ondoren. Lubaki bat egin zuten gotorlekua babesteko, eta rabḍ al-ḫandaq (ربض الخندق) «Lubakiaren gotorlekua» izena eman zioten. Aurrerantzean, Al-Khandak deitu zioten.

961ean, bizantziarrek eraso zioten; hiria setiatu eta hartu ondoren, erraustu egin zuten.

1204an Veneziako Errepublikak erosi zuen, eta Kandia izena eman. Hiria gotortu egin zuten, eta harresi ikaragarriak eraiki zituzten. Portuan gotorleku bat eraiki zuten.

1669ko irailaren 27an, 22 urteko setio baten ondoren, otomandarrek bereganatu zuten hiria. Setioaren azken 22 hilabeteetan, 70.000 otomandar, 38.000 kretatar eta kristauen 29.000 esklabo hil ziren.

1898tik aurrera, hiria britainiarren mende gelditu zen, eta 1913an, Kreta osoarekin batera, Greziako Erresumaren mendera pasatu zen.

 Klima 

 Demografia 
+ <small>Heraklionen bilakaera demografikoa   Urtea      Populazioa 1800 15 000   1850 18 910  1900 22 501    1920 29 491   1928 39 231  1951 55 373  1961 64 337 1971 78 209  1981 102 398   1991 116 178  2001 137 766 2011 173 450 
Greziak bereganatu ondoren, populazioa azkar hazi zen hirian. Bigarren Mundu Gerran kalte handiak izan zituen hiriak, eta populazioa inguruko herrietara sakabanatu zen. Gerraren ondoren, hiria neurririk gabe hazi zen, planifikaziorik gabe, eta auzo asko sortu ziren.

 Auzoak 
 Agia Aikaterini (Αγία Αικατερίνη)
 Agia Irini Chryssovalantou (Αγία Ειρήνη Χρυσοβαλάντου)
 Agia Marina (Αγία Μαρίνα)
 Agia Triada (Αγία Τριάδα)
 Agios Ioannis (Άγιος Ιωάννης)
 Agios Ioannis Chostos (Άγιος Ιωάννης Χωστός)
 Analipsi (Ανάληψη)
 Atsalenio (Ατσαλένιο)
 Bedevi (Μπεντεβή)
 Chanioporta (Χανιώπορτα)
 Chryssopigi (Χρυσοπηγή)
 Dilina (Δειλινά)
 Estavromenos (Εσταυρωμένος)
 Filothei (Φιλοθέη)
 Fortetsa (Φορτέτσα)
 Giofyro (Γιόφυρο)
 Hilioupoli (Ηλιούπολη) Kainourgia Porta (Καινούργια Πόρτα)
 Kamaraki (Καμαράκι)
 Kaminia (Καμίνια)
 Katsabas (Κατσαμπάς)
 Kipoupoli (Κηπούπολη)
 Knossos (Κνωσσός)
 Kommeno Bedeni (Κομμένο Μπεντένι)
 Lido (Λίντο)
 Mastabas (Μασταμπάς)
 Messambelies (Μεσαμπελιές)
 Papa-Titou Metochi (Παπα-Τίτου Μετόχι)
 Pateles (Πατέλες)
 Poros (Πόρος)
 Therissos (Θέρισσος)
 Tria Pefka (Τρία Πεύκα)
 Tris Vagies (Τρεις Βάγιες)

 Aldiriak 
 Agia Irini (Αγία Ειρήνη)
 Agia Marina (Αγία Μαρίνα)
 Ammoudara (Αμμουδάρα)
 Amnissos (Αμνισσός)
 Athanati (Αθάνατοι)
 Daphnès (Δαφνές)
 Finikia (Φοινικιά)
 Gazi (Γάζι)
 Giofyrakia (Γιοφυράκια) Karteros (Καρτερός)
 Kavrochori (Καβροχώρι)
 Néa Alikarnassós (Νέα Αλικαρνασσός)
 Skalani (Σκαλάνι)
 Stavrakia (Σταυράκια)
 Syllamos (Σύλλαμος)
 Vassilies (Βασιλειές)
 Voute (Βούτες)
 Xirokambos (Ξηρόκαμπος)

 Monumentuak eta gune interesgarriak 
 Knososko jauregia, hiritik 5 km-ra.

 Monumentu bizantziar eta veneziarrak 
 Santa Katerina Sinaikoaren eliza, veneziarrek XVI. mendean eraikia. Barnean, ikono bizantziarrak dauzka.
 Harresi veneziarrak, XIV. mendetik XVI. mendera bitartean eraikiak; izar-formako egitura dute.

 Portu zaharra, XVI. mendekoa.
 San Marko eliza, XIII. mendean eraikia eta XVI. mendean berreraikia.
 Done Petri eta Done Pauloren monasterioa, XIII. mendekoa.

 San Titoren eliza, jatorriz bizantziarra eta XV. mendean veneziarrek aldatua.
 Iturriak:
 Bembo iturria (Krini Bebo, Κρίνη Μπέμπο), XVI. mendekoa.
 Morosini iturria (Krini Morozini, Κρίνη Μοροζίνη), 1628koa.
 Sagredo iturria (Krini Sagredo, Κρίνη Σαγρέντο)
 Priuli iturria (Krini Priouli, Κρίνη Πριούλι)

 Herakliondar ospetsuak 

 Domenikos Theotokópulos «Greco», XVI. mendeko pintatzailea.
 Teofanes Kretakoa, XVI. mendeko pintatzailea.
 Konstantinos Volanakis, XIX. mendeko pintatzailea.
 Alexandro V.a Pisakoa, antipapa.
 Zirilo Lukaris, Eliza ortodoxoaren patriarca, XVII. mendekoa.
 Vitsentzos Kornaros, XVII. mendeko poeta.
 Minas Dimakis, poeta grekoa.
 Nikos Kazantzakis, XX. mendeko idazle grekoa, Zorba, grekoa nobelaren idazlea.
 Odysseas Elýtis, poeta grekoa, Literaturako Nobel saria irabazi zuen 1979an.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Webgune ofiziala