Kognizio

Filosofian eta psikologian (Psikologia kognitiboa), kognizioa gogamenaren prozesuen multzoa da, pertzepzioa, hizkuntza, adimena eta, oro har, informazioa prozesatu behar den jarduera guztiak biltzen ditu.

Pentsamenduaren, esperientziaren eta zentzumenen bidez ezagutza eta ulermena lortzeko ekintza edo prozesu mentalari egiten dio erreferentzia.. Izaki bizidun batek pertzepziotik, eskuratutako ezagutzatik (esperientzia) eta informazioa baloratzeko aukera ematen duten ezaugarri subjektiboetatik informazioa prozesatzeko duen ahalmena da kognizioa. Ikaskuntza, arrazoiketa, arreta, memoria, arazoen ebazpena, erabakiak hartzea eta sentimenduak bezalako prozesuak dira. Gizakiak aipatutako prozesu guztiak ezagutzeko eta barneratzeko gaitasuna du.

 Etimologia 
Kognizio hitzak XV. mendean du jatorria, non "pentsatzea eta kontzientzia" esan nahi zuen. Latinezko hitza cognitio, ("azterketa", "Ikaskuntza" edo "ezagutza") hitzetik dator.

 Lehen ikerketak 

Nahiz eta kognizio terminoa  XV. mendekoa izan, prozesu kognitiboei buruzko interesa askoz lehenago piztu zen. Aristoteles (384 – 322 K.a) hasi zen espirituaren barne lanean eta giza esperientzian nola eragiten duen aztertzen. Aristoteles eremu kognitiboetan zentratu zen, oroimenean, pertzepzioan eta irudimen mentalean hain zuzen ere. Garrantzi handia eman zion bere ikerketan ebidentzia enpirikoak oinarritzen zirela bermatzeari, hau da, behaketaren eta esperimentazio kontzientearen bidez biltzen den informazio zientifikoari.  2. milurtekora arte, ezagutza kontzeptu modernoen oinarria John Locke eta Dugald Stewart bezalako pentsalariek ezarri zuten Ilustrazioan zehar, non ideiak lortu, gogoratu eta manipulatu izan ahal zuten.

XIX. mende hasieran, eredu kognitiboak garatu ziren bai filosofian, autoreek adimenaren filosofiari buruz idazten zutenean, eta baita medikuntzaren barruan ere, eromena nola sendatu ulertu nahi baitzuten sendagileek. Britainia Handian, eredu horiek James Sully unibertsitateko adituek ikasi zituzten Londreseko akademian, eta politikariek ere kontuan hartu zituzten 1870eko hezkuntza nazionalaren Legean.

Psikologia Europan ikerketa eremu ezagun bat bezala sortu zen eta ondoren interes hori Amerikara ere zabaldu zen. Wilhelm Wundt, Herman Ebbinghaus, Mary Whiton Calkins eta William Jamesek giza ezagutzaren ikerketari beren ekarpenak eskainiko zizkioten garai hartan. 

 Lehen teoriagileak 
 Wilhelm Wundt 

 Hermann Ebbinghaus 
Hermann Ebbinghausek (1850-1909) ikerketa kognitiboak egin zituen, batez ere giza memoriaren funtzioa eta gaitasuna aztertuz. Ebbinghausek bere esperimentu propioa garatu zuen, non 2.000 silaba baino gehiago eraiki zituen existitzen ez ziren hitzetatik abiatuta, adibidez, EAS. Gero, hitz horiek ikasteko bere gaitasun pertsonala aztertu zuen. Nahita ez-hitzak aukeratu zituen, hitz errealen ordez, aurretik zegoen esperientziaren eragina kontrolatzeko, hitzek sinbolizatu zezaketen horretan, errazago gogoratzeko. Ebbinghausek sortu zituen ez-hitzak ikasteko eta gogoratzeko gaitasunean eragina izan zezaketen aldagai batzuk behatu eta hipotetizatu zituen. Arrazoietako bat, ondorioztatu zuen, estimuluen zerrenda aurkeztu eta horiek errezitatu edo gogoratu arte igarotako denbora zen. Ebbinghaus izan zen lehena "Ikaskuntza-kurba" bat eta "ahanztura-kurba" bat erregistratzen eta marrazten. Bere lanak eragin handia izan zuen posizio serialaren azterketan eta horrek memorian duen eraginean.

 Mary Whiton Calkins 
Mary Whiton Calkins (1863-1930) eragin handiko aitzindari estatubatuarra izan zen psikologiaren arloan. Bere lana giza memoriaren gaitasunean ere oinarritu zen. Errezentzia efektua izeneko teoria komun bat berak egindako ikerketei egotzi dakioke. Ondorengo esperimentuen atalean ere aztertzen den errezentzia efektua gizabanakoek estimulu sekuentzia batean aurkeztutako azken elementuak zehaztasunez gogoratzeko duten joera da. Calkinen teoriak lotura estua du Hermann Ebbinghaus-ek egindako memoria-esperimentuen azterketarekin eta ondorioarekin.

 William James 
William James (1842-1910) funtsezko beste figura bat da zientzia kognitiboaren historian. James nahiko haserre zegoen Wundtek introspekzioan jartzen zuen enfasiarekin eta Ebbinghausek zentzugabeko estimuluez egiten zuen erabilerarekin. Horren ordez, eguneroko bizitzan giza ikaskuntzaren esperientzian zentratzea erabaki zuen, baita kognizioa ikasteko duen garrantzian ere. Jamesek kognizioaren azterketari eta teoriari egindako ekarpenik esanguratsuena Psikologiaren Printzipioak testuliburua izan zen, kognizioaren hainbat alderdi aldez aurretik aztertzen dituena, hala nola pertzepzioa, memoria, arrazoiketa eta arreta .

 René Descartes 
René Descartes (1596-1650) XVII. mendeko filosofoa izan zen eta "cogito, ergo sum" esaldia asmatu zuen. "Pentsatzen dut, beraz existitzen naiz" esan nahi du. Ikuspegi filosofiko bat hartu zuen kognizioa eta adimena aztertzeko, eta bere meditazioekin jendeak berarekin batera hausnartzea nahi zuen, bere ondorio berberetara iristeko, baina bere kognizio askean.

 Psikologia 
Psikologian, "Kognizio" terminoa gizabanako baten funtzio psikologikoen informazioa prozesatzeko ikuspegi baten barruan erabili ohi da,  eta gauza bera gertatzen da ingeniaritza kognitiboan. Gizarte-kognizioaren azterketan, gizarte-psikologiaren adar batean, terminoa jarrerak, atribuzioa eta talde-dinamika azaltzeko erabiltzen da . Hala ere, zientzia kognitiboaren esparruko ikerketa psikologikoak ere kognizioa ulertzeko ikuspegi gorpuztu bat iradoki du. Ikuspegi konputazional tradizionalak ez bezala, gorpuztutako kognizioak gorputzak gaitasun kognitiboak eskuratzeko eta garatzeko duen paper garrantzitsua azpimarratzen du.

Giza kognizioa kontzientea eta inkontzientea da, zehatza edo abstraktua, intuitiboa (hizkuntza baten ezagutza bezala) eta kontzeptuala (hizkuntza-eredu gisa). Memoria, elkartzea, kontzeptuen eraketa, patroien errekonozimendua, hizkuntza, arreta, pertzepzioa, ekintza, arazoen ebazpena eta irudi mentalak bezalako prozesuak biltzen ditu. Tradizionalki, emozioa ez zen prozesu kognitibotzat jotzen, baina orain ikerketa asko egiten ari dira emozioaren psikologia kognitiboa aztertzeko; ikerketek, halaber, norberaren estrategien kontzientzia eta metodoen kontzientzia dute ardatz.

Hasiera batean, psikologoek uste zuten giza ekintza zuzentzen duen kognizioa informazioa prozesatzea zela. Mugimendu hori kognitibismo gisa ezagutu zen 1950eko hamarkadan, eta mugimendu konduktistak kognizioa portaera-modutzat hartu ondoren sortu zen.  Kognitibismoak kognizioa konputazio-modu gisa fokatu zuen, gogoa makina gisa eta kontzientzia funtzio exekutibo gisa ikusiz . Hala ere, post-kognitibismoa 1990eko hamarkadan hasi zen sortzen, zientzia kognitiboaren garapenak ekintza kognitiboaren beharra haragiztatu, hedatu eta gogamenean prozesu dinamikoak sortzen dituen ekintza kognitiboaren beharra nabarmentzen zuten teoriak aurkeztu zituenean. Psikologia kognitiboaren garapena,  psikologiaren hainbat teoriatatik adimenari eta inguruneari buruzko dinamika horiek esploratzen hasi zenean sortu zen, aurretiazko paradigma dualista horietatik mugimendu bat abiatuz, konputazio sistematiko edo portaera soiltzat kognizioa lehenesten baitzuten.

 Metakognizioa 
Metakognizioa norberaren pentsamendu-prozesuen kontzientzia eta horiek sostengatzen dituzten patroien ulermena da. Terminoa meta hitzaren errotik dator, "haratago" edo "gainetik" esan nahi duena. Metakognizioak forma asko har ditzake, hala nola pentsatzeko moduari buruz hausnartzea eta arazoak konpontzeko estrategia jakin batzuk noiz eta nola erabili behar diren jakitea. Oro har, metakognizioaren bi osagai daude: (1) kognizioari buruzko ezagutza eta (2) kognizioaren erregulazioa.

Metamemoria, memoriaren ezagutza eta estrategia mnemoteknikoak bezala definitua, metakognizioaren garrantzizko modu bat da. Kulturen bidezko prozesamendu metakognitiboari buruzko ikerketa akademikoa lehen etapan dago, baina zantzuak daude lan gehigarriak emaitza hobeak eman ditzakeela irakasleen eta ikasleen arteko kulturarteko ikaskuntzan.

Metakognizioari buruzko idazkiak Aristoteles filosofo greziarraren lanean kokatzen dira (K. a. C): Arimaz eta Parva Naturalia lanetan.

 Kognizioa hobetzea 

 Ariketa fisikoa 
Ariketa aerobikoak eta anaerobikoak kognizioa hobetzen laguntzen duen aztertu da. Ikerketa batzuetan, badirudi arreta-gaitasuna eta hitzezko zein ikusizko memoria handitu egin direla epe laburrean. Hala ere, eraginak iragankorrak dira eta denborarekin murrizten doaz jarduera fisikoa amaitu ondoren.

 Elikadura-gehigarriak 
Fitoestrogenoak, ahabien gehigarriak eta antioxidatzaileak funtzio kognitiboan eragin txikiagoak antzematen zituzten azterketa batean, nahiz eta plazeboarekin alderatuta ez zuten eragin nabarmenik izan. 

 Gizarte-estimulazio atsegina 
Hondatze kognitiboa duten pertsonek (hau da, dementzia duten pertsonek) ingurune sozial batean, pentsamendua eta memoria suspertzeko diseinatutako eguneroko jardueretara eramateak kognizioa hobetzen duela dirudi. Azterlanetako materiala txikia den arren eta azterketa zabalagoek emaitzak berretsi behar dituzten arren, badirudi estimulazio kognitibo sozialaren eragina tratamendu farmakologiko batzuen ondorioak baino handiagoak direla.

 Erreferentziak 

 Ikusi gainera 

 Metakognizio
 Ikaskuntza
 Antropologia kulturala
 Zientzia kognitiboa
 Didaktika
 Hezkuntza
 Etnohistoria
 Etnologia
 Fonoaudiologia
 Linguistika
 Neurozientzia
 Neuropsikologia
 Ontologia
 Pedagogia
 Psikologia kognitiboa
 Gogamen teoria
 Terapia okupazionala

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kognizioa
Kategoria:Garunaren prozesuak