Donemiliagako goldea

Donemiliagako goldea, Arabako golde-muturra, Arabako goldea, Arabako nabarra, Donemiliagako KartularioaEuskaltzaindiaren Onomastika Batzordea: Gamiz Administrazio Batzarraren euskal izenari buruzko ebazpena, Euskera, LI, 2006, 2.
Testu horretan, Donemiliagako kartularioa sinonimotzat ematen da, baina kartulario horren atal bat da Golde-muturra. edo —jatorrizko izenburua, latinez— , 1025ean latinez idatzitako agiri bat da, Errioxako San Millán de Susoko monasterioaren agirien artean zegoena, eta lehendabizikoz 1883an Fidel Fitak argitaratua, nahiz eta Joaquin Jose Landazurik ere behin baino gehiagotan aipatu. (Geroago, asko aipatu zen Luciano Serranoren edizioa, 1930. urtekoa). Dokumentuak Arabako herriek XI. mendean, ustez 1025. urtean, Donemiliaga Kukulako San Millán monasterioari eman zizkioten golde-muturren berri ematen du. 

Donemiliagako golde-muturraren jatorrizko dokumentuaren bi kopia egin ziren, gutxienez. Kopia bat, Becerro gotikoa galdu egin zen, aipatzen da dokumentuetan baina, eta bestea, egun ezagutzen den kopiarik zaharrena, monasterioan egin zen c. 1196. urtean, eta Becerro Galicano kodexaren 189r, 189v, 190r eta 190v folioetan dago. Dokumentuak garrantzi handia du Arabako toponimiari buruz daukan informazioarengatik, 307 herri aipatzen dira, edota  329 toponimo, herri eta barrutien izenak aipatzen baitira, hain data goiztiarrean (21 esparrutan, bere garaian alfoz deituriko esparrutan, banatuak). 

Dokumentuan erabiltzen diren barruti batzuen izenak, VII Alfozes kasu, ez da gaur egun interpretatzen barruti baten garai hartako izen legez. Aipatutako 307 herrietatik 189 oraindik ere jendearekin existitzen dira eta 1025. urtean zeukaten izenarekin, edo izen haren aldaera modernoa den izenarekin edo izenekin, (euskal izenekin, gaztelaniazko izenekin, bertokoek erabiltzen duten izena, kanpokoek erabiltzen dutena), topa daitezke eta gainerako 118 (hau da, %38,5) jendez hustu egin dira, baina batzuetan baserriek edo ermitek iraun dezakete. Herri hustu horietako batzuk, ordea, betiko desagertu ziren eta kasu batzuetan dokumentuetan edo toponimian ia-ia aztarna gehiagorik utzi gabe. 

Herri haiek 1025. urtean zeukaten izena, batzuetan bere horretan gorde dira, baina gehienetan denbora ez da alferrik pasa eta izen batzuek aldaera handia izan dute mila urteetan. Aldaera batzuek euskararen bilakaera fonetiko-fonologikoen ondorio dira, beste batzuk erromantze edo gaztelaniaren aldaera fonetiko-fonologikoak izan dituzte. XI. mendean herri txikiak ziren batzuk, gaur egun jendeak Gasteizko edo beste udal batzuetako auzo bezala ezagutzen ditu. Herri asko hustu egin dira. Baten bat, Melledes bezala, hustu eta gero berriro populatu egin da.

Donemiliagako goldeak XI. mendeko, 1025. urteko, Arabako herriek Donemiliaga Kukulako monasterioari ordaintzen zioten zerga jasotzen du, eta XII. mendeko amaiera aldeko Becerro Galicano eskuizkribuan, kodexean, behi-larruzko liburuan, kopiatuta dagoen pasarte esanguratsu bat da, batez ere toponomastika ikertzen dutenentzat. Kodex horretan dauden pasarteetatik bigarren testurik luzeena da. Ez dakigu zein zerga zen ordaintzen zena, ez noiztik ez eta zergatik (agian hamarrenak), baina, golde hortza edo goldemuturra (dokumentuko latinean, «rega» edo «regga»), burdinazkoa, zen ordaintzeko unitate nagusia, eta agirian Lautada eta Mendialdeko herriek monasterioari ematen zizkioten ordainen kopuruak aipatu ziren. Badira aberetan ordaintzen zutenak ere, gutxiengoa, eta kopurua kasu gehienetan finkoa da, baina badira salbuespen gisa ordainketa aldakorra dutenak ere.

Donemiliagako golde-muturrean aipatzen diren toponimo gehienak euskarazko toponimoak dira eta nahiko itxura arkaikoa dute: Zornoztaegi, Irossona, Horivarri, Udalha, Barrandiz, Galharreta etab.; baina erromantzezko izenak ere badaude: Billa luenga, Forniello, Quintaniella etab. Euskal toponimo askoren etimologia latinezko jatorri batetik datorrela ulertzen da, baina gero euskararen baitan gertatzen ziren aldaketa fonetikoak antzematen dira izenaren bilakaera aztertzerakoan. Toponimo batzuek, batez ere Arabako hego-mendebaldean, garai hartako bertoko erromantzea islatzen dute.

Jatorrizko testua idatzi zutenek lekuak ondo ezagutzen zituztela dirudi eta horrek eraman ditu zenbait egile (Caro Baroja eta gero Garate eta Knörr) pentsatzera, zerga biltzailearen bidea jarraitzen duela kontakizunak. 

Koldo Mitxelenak Textos arcaicos vascos liburuan iruzkin labur baina baliotsuak utzi zituenTextos arcaicos vascos; 1990ko edizioa erabili dugu. ISBN: 84-505-9203-6

Dokumentuan aipatzen diren toponimoak identifikatzeko lanean ibili zen Gerardo López de Gereñu egilea ere. López de Gereñu saiatu zen dokumentuan aipatzen ziren toponimo guztien kokapen geografikoa aurkitzen, baina kasu batzuetan ez zuen beharrezkoak zituen datuak topatu.

2015ean Ernesto Pastor Díaz de Garaiok eta Juan José Larrea Condek, —biak Euskal Herriko Unibertsitateko Erdi Aroaren Historia irakasleak—, argitalpen kritiko baterako materialak prestatu zituzten. Donemiliagako goldean antzematen diren hutsuneei erreparatu zieten. Izan ere, alde batetik garai hartako barrutietan espero zitezkeen herri batzuen izenak falta dira dokumentuan, eta bestetik, Arabako lurraldea ezagututa, nolabait barruti oso bat edo beste falta dela ere antzematen da. Hutsune horietaz informazioa lortzeko Donemiliagako goldea konparatu egiten da batez ere 1257. urtean Calahorrako katedraleko Aznar gotzainak idatzitako karta batean agertzen diren toponimoekin.

Gaur egun, talde lanean egindako edizio digitala topa daiteke online EHUk argitaratua, Becerro Galicanoaren edizio digitalaren baitan. Edizio digital hori izan da artikulu honen erreferentzia nagusia. Edizio digital hori prestatu zutenek aitortzen dute beren transkripzioa Fernando García Andreva irakasleak 2010. urtean argitara emandako edizio kritikotik datorrela. (Fernando García Andrevak Errioxako Unibertsitatean aurkeztutako doktore tesia izan zen edizio kritiko hura). EHUko lan-taldeak, edizio kritiko digitalarekin batera, faksimilea eta irudi kartografikoak eman dituzte toponimoen (ustezko) kokapenekin.

Kontu jakina da dokumentuaren beste bertsio bat ere egon zela, behi-larruzko liburu gotiko bat, Becerro Gotiko izenez ezagutzen den beste kodex batean, baina ziur aski Becerro Galicanoko bertsioa baino laburragoa, eta tamalez gaur egun galduta.

 Donemiliagako goldearen testu osoaren transkripzioa 

Ondorengo testu hau Erdi Aroko latinez dago, jatorrizko testua bezalaxe, baina egungo puntuazio eta idazkera ohituretara hurbilduz transkribatu da, EHUko edizio digitalari jarraiki, errazago irakur dadin:

(Ikus dokumentuaren argazkia, folio 189r zk., eskuineko zutabean, bosgarren lerroan hasten da).

CC LXXX VIIII. De ferro de Alava.

[I]n era MLXIII<a>, decano de Sancti Emiliani, sicut colligebat ferro p<er> Alava, ita scr<i>bimus.

UBARUNDIA XVIII regas: Gamarra maior, II<a> regas. Gamarra minor, I<a> rega. Erretanna, I<a> rega. Hamarita, I<a> rega. Mengano, I rega. Hurrivari, I rega. Mengano Goien, I<a> rega. Gernica, I<a> rega. Zeriano, I rega. Betellogaha, II<a> regas. Naffarrate et Elhossu, I<a> rega. Hurnaga, I<a> rega Urbina et Angellu, I<a> rega. Lucu et Arçamendi, I<a> rega. Goiahen, I<a> rega. Bagoeta, I<a> rega.

CAMBOA XX regas: Lehete, I<a> rega. Essavarri, Argillana et Arina III<a> regas. Langara et Moio, III regas. Aroma, I rega. Zuhazu, I<a> rega. Mariaeta,  I<a> rega. Hazua, II<a> regas. Hurizahar,  et Orengohin, I rega. Mendissur, I<a> rega. Maturana,  III regas. uno de cubito in longo et II<os> minores. Essavarri, I<a> rega.

HARHAZUA, XXVII regas: Durana, II. Arzubiaga, I rega. Zurbano, II regas. Hillarrazaha, II regas. Zerio, I rega. Oretia et Matauco, III<a> regas. Ania et Iungitu, III<es> regas. Argumaniz, III regas. Arbuslu, II<a> regas. Luviano, II regas. Hurivarri, I<a> rega. Doipa, II regas. Sansoheta, I rega. Arroiaha et Reztia, I<a> rega. Mendivil, I<a> rega. Betoniu, II<a> regas.  

HARHAZUA, XXII regas: Elhorriaga, I<a> rega. Arcahia, I rega. (ikus folio 189-v- zk. ezkerreko zutabea),  Sarricohuri, I rega. Otazu, I rega. Gamiz, I rega. Borinivar, I rega. Huribarri, I<a> rega. Haberasturi et Huriarte, Argendonia, Betr<i>qu<i>z, Hascarzaha et Sancti Romani,  III regas.

MALIZHAEZA, XXII regas: Abendangu, I rega. Armentei, III<a> regas. Ehari, I rega. Gazaheta, I rega. Berroztegieta, II regas. Lassarte, III regas. Harizavalleta et Gardellihi, III regas. Gaztellu et Meiana, III regas. Mendiolha, Hollarruizu et Adurzaha, III regas. Gastehiz, III<a> regas. Arriaga, I rega.

HIRASZAEZA XXII regas: Gelhegieta, III regas Iscona, III regas. Troconiz, II regas. Burgellu et Garonna, II<a> regas. in alio anno, I rega. Hararihini, I rega. Aialha, II regas. Larrahara, I<a> rega. Dullanzi, II regas. Aniu, I rega. Larraza et Arbelgoihen, in II<os> annos III regas. Hereinzguhin et Habaunza, III regas. 

HEGIRAZ, XIIII regas: Hamamio, I rega.  Harhahia, I<a> rega. Haiztara, I rega. Zalduhondo, II regas. Mizkina, I rega. Paterniana, I rega. Hagurahin et Salurtegi, I rega. Munniahin, I rega. Pingunna, I rega. Ocariz et Padura et Opaucu, I<a> rega. Harrizavallaga, Hegilior et Abulanga, III regas in anno.

VII ALFOZES: Heguiraz et Sancti Romani et Hurabagin et Albiniz et Hamaezaha, I<o> andosco. Hillardui et Arzanhegi et Ibarguren et Anduiahin, Heinhu, I<o> andosco. Zornoztaegi, Irossona, Horivarri, Udalha, I<o> andosco.
(ikus folio 189-v- zk. eskuineko zutabea.) 

BARRANDIZ XXV regas: Galharreta,  I rega. Gordova,  I rega. Harriolha,  II regas. Narbaiza,  II regas. Larrea,  I rega. Hazpurua et Hurigurenna et Zuhazulha, I rega. Ermua,  I rega. Audicana,  I rega. Algio,  I rega. Deredia,  I rega. Andozketa,  I rega. Kircu, I rega. Helkeguren, I rega. Zuhazu,  I rega. Uhulla,  II regas. Erdongana,  I rega.

LANGRARES, XXIIII regas: VIIII Alfozes, Transponte, I<o> carnero. Mendihil, I rega, Harrieta, I rega in anno. Eurtupiana,  I rega in anno alio. Adanna, I rega. Mendoza,  I rega. Eztarrona, I rega. Otazaha, I<a> rega. Haztegieta, I rega. Gobeio,  I rega. Zuhazu,  I<a> rega. Lermanda, I rega. Margarita,  II regas. Gomegga,  I rega. Ariniz, I rega. Zumelzu,  I<a> rega. Benea, I<a> rega. Suvillana, I rega. Elheni Villa, I rega. Luperho,  I rega. Quintaniella de Sursum, Zavalla, I rega. Billodas, III regas. Langrares,  III regas.

DE MURIELLES, XIII regas: Gersalzaha,  una rega. Olhavarri,   una  rega. Huerzas, una  rega. Mandaita, una  rega. Suvillana, una rega. Murielles, una rega. Urvillana,   una  regga. Haizcoeta,   una  regga. Artazaha,   una  rega. Barhoa,   una  rega. Kineia,  una rega. Carcamu,   I rega. Frasceneta, I  rega.

OSSINGANI XXV regas: Paves, I rega. Arbigano, I rega. Basconguelas, I rega. Erenna,  I rega. Cassicedo, I regga. Castellu,  (ikus folio 190r- zk. ezkerreko zutabea),  Padul, I rega.  Billoria,   I rega.  Arreio,   I rega. Lagus,   I rega.  Cassizedo,   I rega.  Licingana,   una rega. Cassicedo, una rega. Antepardo, I rega. Moliniella,   I rega. Olibani, una rega.   Moscatuero,   I<a> rega., Conmungoni, una rega. Torreziella,   una rega.  Arzillana,   una. Billa Vizana,   una rega. Lunantu, una rega. Ripa,  una rega. Torissu,   una rega. Carasta,  una rega.
Zuhia Barrutia, VIIII regas. 
In Quartango, XII<m> regas.
In Urca, octo regas. 
Bocara,  una rega. Irzu,  una rega. Revendeca, I rega. Olhaerrea,   I rega. Bardahuri, I rega.

ALFOZE DE FORNELLO XX <regas>: Erenna, una. Anuzqu<i>ta, una rega. Billa Luenga, I<a> rega. Forniello, I rega. Luni Villa, I rega. Tuiu, I rega. Sancti Iuliani, I<a> rega. Ripa Martini, I rega. Lizinganiella, I rega. Antezana, I rega. Mazanos, I rega. Ripa Ota, I regga., Melietes, I rega. Quintaniella, I rega. Igahigi I rega. Ripa Vellosa, II regas. Aramingon, I rega. Ripa Acuta, I rega. Logrozona, I rega. Baia, I rega.

RIVO DE IVITA XXXV regas: Prango et Prango, duas regas. Armendihi, I<a> rega. Atazaval; I rega. Betruz, I rega. Argote, I rega. Sancti Meiano, I rega. Torre, I rega. Sancti Martini, I rega. Galbari, I rega. Cimentu, I rega. (ikus folio 190r- zk. eskuineko zutabea), Barolha, I rega. Loza, I rega. Alma, I rega. Paldu, I rega, Mesanza, I rega. Savastian, I rega. Bergilgona, I rega. Langu, I rega. Guzkiano, I rega. Guzkiano de Suso, I rega. Bustia, I<a> rega. Gogate, I rega. Agellu, I rega. Pudio, I rega. Barizahaza, I rega. Sagassaheta, I rega. Orzalzan, I rega. Uarte, I rega. Marquina de Iuso, I rega. Carrelucea, I rega. Marqu<i>na de Suso, I rega. Bassahuri, I rega. Hobecori, I rega. Hassarte, I regga.

HARRAHIA, XLIII regas: Sancta Pia, II<a> regas. Atahuri de Suso, II regas. Atahuri de Iuso, II regas. Okerhuri, II regas. Savando de Suso, II regas. Sabando de Iuso, II regas. Ebissate, II regas. Donnas, II regas. Mussitu, duas regas. Kerrianu, duas regas. Haizpilleta, II regas. Erroheta, II regas. Allegga, II regas. Cekungau, II regas. Elhorzahea, II regas. Bahaheztu, II regas. Kessalla, II regas in his villis predictis, ubi bacca occiderint duas reggas donant. Oquina, I rega. Izarza, I rega. Azaza<he>ta, I rega. Birgara de Suso et Birgara de Iuso II regas. Apinganiz, I rega. Gessalva, I rega. Bahanezta, I rega. Berrozihavi, I rega.

DIVINA, XXII regas: Oto et Oto, III regas. Hurivari et Urrialdo, (ikus folio 190-v- zk. ezkerreko zutabea), III reggas. Mandoiana, I rega. Gerenga, I rega. Legarda, I rega. Artazaha, dua<a> regas. Apodaca, duas regas. Mendiguren, I rega. Arangiz, I rega. Avoggoco, una regga. Ihurre et Lopeggana, III regas. Andigana et Oronda, tres regas.
Zuffia de Suso, XIII regas et Zuffia de Iuso, novem regas.

 Hutsuneak 
Donemiliaga goldearen herri zerrendan bi motatako hutsuneak daude: 

1️⃣ Barruti batzuetan 1025. urtean dagoeneko existituko ziren herri batzuk ez dira aipatzen.
2️⃣ Arabako eskualde oso bat edo beste falta da.

1025 > 1196 tarte horretan kopiatzaile bat baino gehiago tartean, esku bat baino gehiago antzeman dituzte adituek... Eta gaizki kopiatutako toponimoak. Becerro Galicano eta gaur egun desagertutzat jotzen den Becerro Gotico erkatzeko aukerak bere garaian alferrik galdu ziren, baina badago Donemiliagako goldearekin erkatzeko beste dokumenturik; X-XIII. mendeetako diplomak, eta dokumentu guztietan inportanteena, 1257. urtean Calahorrako Jerónimo Aznar izeneko gotzain batek idatzitako zerrenda bat.

Ernesto Pastor Díaz de Garayo eta Juan José Larrea Conde ikerlariek 1025. urteko Donemiliagako goldean aipatzen ez diren toponimoen zerrenda kopiatuko dugu hona, haiek erabilitako ordena berean eta euskarazko wikipedian espero bezala, euskarazko grafiara ekarriak (EODA eredu):

1 Etxabarri Dibina52 Billa Oka103 Tuesta2 Mendarozketa53 Zurbitu104 Sobrón3 Eskibel54 Mea 105 Bachicabo4 Arkauti55 Doroñu106 Bergonda5 Krispiña56 Arrieta 107 Alcedo6 Monasterioguren57 Askartza (Trebiñu) (Ez da Hascarzaha, (Gasteiz)).108 Villambrosa7 San Vicentejo58 Burgeta109 Larrazubi8 Albaita59 Pangua110 Fontecha9 Marauri60 San Esteban Trebiñu111 Akosta10 Saratsu61 Morgas112 Zestafe11 Ogeta62 Añastro113 Etxaguen12 Areatza63 Kutxu114 Murua13 Gazeta64 Trebiñu115 Larrinoa14 Gebara65 Moskator116 Maurga15 Etura66 Dordoniz117 Olano16 Ozeta67 Arana118 Zaitegi17 Elgea68 Sanmartinzar119 Letona18 Luzuriaga69 Taravero120 Ondategi19 Estibalitz70 Billa Tobera121 Gopegi20 Billafranka71 Moraza122 Berrikao21 Andollu72 Tobera123 Buruaga22 Larrintzar73 Santurde124 Tobillas23 La Sierra Herri hustua. 74 Mijancas125 Valpuesta
24 Salcedo75 Araiko126 San Zadornil25 Gazeo76 Grandival127 Golernio26 Ezkerekotxa77 Ozana128 Ozilla27 Txintxetru78 Lacervilla129 Ladrera28 Azilu79 Estavillo130 Berantevilla29 Gauna80 Lacorzanilla131 Eribe30 Jauregi81 Escanzana132 (kopiatu dugun zerrendan #132 hau falta da).31 Uribarri Jauregi82 Portilla133 Gesaltza Añana32 Gereñu83 Santa Cruz del Fierro134 Korres33 Alaitza84 Ozio135 Elgea (Adana)34 Langarika85 Bergantzu136 Albizu35 Oteo86 Pagoeta137 Abitona36 Orbiso87 Urizaharra138 Garaio37 Kanpezu88 Montoria139 Olga38 Antoñana89 Osma140 Berezeka39 Bujanda90 Mioma141 Kiltxano40 Durruma Kanpezu91 Astúlez142 Luzkando41 Kinta92 Karanka143 Gorostiza (Done Petri)42 Angostina93 Atiega144 Mendieta43 Bernedo94 Bellojín145 Sastegi44 Urturi95 Villanañe146 Marantxona45 Nafarrate96 Uribarri Gaubea147 Mostrejon46 Villafría97 Gurendes148 Zumalburu47 Villaverde98 Quejo149 Henaio48 Lagran99 Nograro150 Otatza Ganboa49 Pipaon100 Barrio151 Landa50 Montoria101 Villamaderne152 Mendizabal51 Argantzon102 Espejo153 Iturrain

Alberto Garate eta Henrike Knörr autoreen arabera, 1025. urteko Donemiliagako goldearen herrien zerrenda eta 1257. urteko Calahorrako apezpikuaren, Jerónimo Aznarren herrixken zerrendaren arteko erkaketak "bi populazio-basamortu" marrazten ditu Araban, hau da, badaude 1025. urteko Araba hartan Donemiliagako goldeak herrixkarik aipatzen ez duen bi eremu. Horietako bat ekialdeko Arabako Lautadarena da, "Lautadako populazio-basamortu" deitu zutena. Hegoaldean beste eremu zabalago bat dago, kokaleku kopuru handiagoarekin: Argantzongo egungo udalerria, Trebiñuko barrendegiaren mendebaldeko zatia eta Ihuda ibaiaren eta Jugalez ibaiaren beheko haranetako lurrak, gaur egun, barrendegiko beste lur batzuk ez bezala, arabar administrazioaren pean.

Bi “basamortu” horietako lehena, ez da oso trinkoa. Elkarren ondoan ez dauden bi eremu dira. Bietatik zabalena hegoaldean dago, eta 18 erakunde edo herrixka daude bertan. Besteak, Lautadaren iparraldean, beste 9 hartzen ditu. Donemiliagako goldean dauden bi "basamortu" horien artean Harrieta, Eurtupiana, Essavarri, Andigana eta Algio daude.

Bigarrena 42 gunez osatuta dago, ekialdean Ribo Diuita, mendebaldean Fornello eta iparraldean Langrares eta Malizhaeza barrutiek inguratuak, profil espazial trinkoagoak ditu.

Gune konpaktu edo ez hain konpaktu horiekin batera, badaude sakabanatutako hutsuneak, 1025. urtean existituko ziren herriak eta Donemiliagako goldean aipatzen ez direnak. Hementxe goian kopiatu ditugu, taula formatuan.

Egon badaude, baita, zenbaketa hutsuneak. Reggaren kopuruak ematerakoan, zenbaketaren bat edo batuketaren bat edo beste ez dago espero zitekeen bezain ondo doituta.

 Hutsuneen zergatia. Hipotesiak 
Ziur asko, Donemiliagako goldearen beste bertsio bat egon zen, Becerro Gotico delakoan, baina gaur egun galdutzat jotzen da. Beste bertsio hori, segur aski, laburragoa izango zen, eta ez gorde den Becerro Galicanokoa bezain fidagarria. XVIII. eta XIX. mendeetan bi bertsioak maneiatu zituzten pertsonek ez zuten lan zorrotzik egin, eta XXI. mendeko ikuspegitik beren lanak ez zuen inolako ekarpenik egen.

Baina Becerro Galicanoaren eskribak, aldiz, kontu handia izan zuela dirudi, eta c. 1196an egin zuen kopian, dokumentu honen iturria izan ziren kontabilitate-dokumentu batzuk garbira pasatzean arretatsu ibili zen.

Ernesto Pastorrek eta Juan José Larreak bi arrazoi eman dituzte dokumentuan hutsuneak agertzeko. Alde batetik, dokumentuaren osaerak berak, beste zerrenda batzuen eta beste dokumentu batzuen laburpen moduko bat, dokumentu zaharrak garbira pasatze bat... pentsatzekoa da litekeena dela idazterakoan xehetasunen bat edo beste itzurtzea. Bestalde, autore hauek burdinazko goldemuturren bilketak Arabako gotzaindegiarekin izan zezakeen lotura aipatzen dute.

 Testuingurua 
1025. urtean Donemiliaga Kukulako monasterioa Iruñeko Erresumaren hego-mendebaldeko mugan zegoen. Erregea, garai hartan, Antso III.a zen, hogeita hamar urtez izan zen errege, (1005-1035). Donemiliaga Kukulako goiko monasterioa inguruetako erreferentziazko monasterioa zen.  Gaztelako Erresumako muga oso hurbil zegoen, mendebaldera oinez eta ordubete eskasera. 

{{Esaera2|San Millán de Suso se hallaba en línea recta a vuelo de pájaro a tan sólo 4.700 metros del castillo de Pazuengos, que era una de las fortalezas fronterizas de Fernán González, junto con Grañón, Ibrillos y Cerezo de Río Tirón.|Gonzalo Martínez Díez. (1998).}}

XI. mendean nahikoa aurreratuta zegoen beheko monasterioaren eraikuntza, Yusoko monasterioa. Behean espazio handiagoa zegoen eraikitzeko eta erosotasun handiagoak lor zitezkeen. Ospitale moduko bat eraiki zuten beheko monasterioan ezer baino lehen eta hara eraman zituzten, 1053. urtean, Donemiliagaren, santuaren, ustezko gorpuzkiak. Gero, eliza egin eta gero, santuaren gorpuzkiak elizaren aldare nagusian utzi zituzten 1067. urtean.

 Hizkuntzak 
Eskuartean dugun jatorrizko dokumentua idatzi omen zen garaian, 1025. urtean, Nafarroako Erriberako zati handi baten zonalde batzuk ez ziren jadanik euskaldunak. Gainera, Koldo Mitxelenak (1983) zioen bezala, euskara jada ez zen orokorra Euskal Herri osoan X. mende hartan. Gutxienez, Enkarterrietako mendebaldean eta Arabako mendebaldean erromantzeak zirelako nagusi eta Nafarroako Erriberaren zati handi bat arabiarrek menderatzen zutelako. Gainera, frankoen koloniak zeuden Nafarroako erresumako klase hiritarrean, eta horregatik gorde zen okzitaniera merkatarien familietan.

Bestalde, toponimiak eta antroponimiak erakusten dute historiako uneren batean Euskal Herritik kanpo hitz egin zela euskaraz, Ebro hegoaldean zehazki, Miranda Ebro inguruan, Errioxa Garaian eta Bureban.

 Oharrak  

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Estibalitz Breñas González de Zarate & Jabi Otsoa de Alda. (2002) Arabako euskal ahotsak. G.E.U. Elkartea 
 Fidel Fita i Colomer, (1883) "Fascículos IV y VI del Boletín de la Real Academia de la Historia, 3, (215-243 orr.)" : I 30; I 60
 Henrike Knörr Borràs  & Elena Martínez de Madina Salazar, (2009-2024) Toponimia de Vitoria / Gasteizko toponimia PDFa. (Lan mardul hau hainbat liburu, ―2024. urtean bederatzigarrena argitaratu zen―, eta CD-ROMetan argitaratzen ari da Euskaltzaindia, Henrike Knörr zendu zenetik Elena Martínez de Madinaren ardurapean; oraingoz 6.471 orrialde ikus daitezke online). ISBN zenbakiak, ikus Euskaltzaindiaren webgunean: (Lehen alea: )... (Bederatzigarren alea: )
  Gerardo López de Gereñu Galarraga, (1989) [BAP 1957], Mortuorios o despoblados. Toponimia alavesa seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses. Onomasticon Vasconiae 5. ALSOGRAF,  Euskaltzaindia, ISBN 8485479483 Bartzelona-Bilbao. 1989.
  Koldo Mitxelena. Textos Arcaicos Vascos (1964). 1990. 
  Ernesto Pastor Díaz de Garaio & Juan José Larrea Conde, «La Reja de San Millán: transmisión textual y estructura interna». Estudios en homenaje al profesor César González Mínguez. Iñaki Bazán Díaz (koord.), 2015  (257–298 orrialdeak).
  David Peterson. "Los cinco cartularios de Santo Domingo de la Calzada (1120-1250)".  Berceo,  0210-8550, Nº 185, 2023 (Ejemplar dedicado a: Arte, cultura, historia, iglesia. Homenaje a Tomás Ramírez Pascual / coord. por Francisco Javier Díez Morrás), págs. 273-297 /  "The five cartularies of Santo Domingo de la Calzada: (1120-1250)"
  David Peterson. "Buscando broncas. Acercamientos innovadores a la historia medieval con la edición digital del Becerro Galicano de San Millán de la Cogolla". Clío & Crímen: Revista del Centro de Historia del Crimen de Durango,  1698-4374, Nº. 12, 2015 (Ejemplar dedicado a: "Homo homini lupus": Los delitos contra las personas y de violencia en la Historia), págs. 179-190
  David Peterson. "Reescribiendo el pasado. El Becerro Galicano como reconstrucción de la historia institucional de San Millán de la Cogolla".  Hispania: Revista española de historia,  0018-2141, Vol. 69, Nº 233, 2009, págs. 653-682
  David Peterson. "Cambios y precisiones de fecha de la documentación emilianense".  Berceo,  0210-8550, Nº 154, 2008, págs. 77-96
  David Peterson. "Toponimia vasca medieval, novedades del Becerro Galicano de San Millán de la Cogolla".  Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology,  0582-6152, Vol. 41, Nº. 1, 2007, págs. 289-322
  David Peterson. "Las primeras fuentes escritas para la historia de Treviño".  Viaje a Íbita: estudios históricos del condado de Treviño / Roberto González de Viñaspre (ed. lit.), Ricardo Garay Osma (ed. lit.), 2012,   , págs. 71-94   
  David Peterson. "Toponimia vasca en la documentación conservada en San Millán de la Cogollados estratos diferenciales".  Koldo Mitxelena Katedraren II. Biltzarra: Gasteiz, 2007ko urriaren 8tik 11ra, Filologi eta Geografi-Historia Faultateko Aula Magnan / coord. por Joseba Andoni Lakarra Andrinua, Joaquín Gorrochategui Churruca, Blanca Urgell Lázaro, 2011,  , págs. 115-125
  Patxi Salaberri Zaratiegi. (2015) Araba/Álava: Los nombres de nuestros pueblos. Euskaltzaindia 
  Antonio Ubieto Arteta, (1976 [1954]). Cartulario de San Millán de la Cogolla (759-1076), documento 180. ,  

 Ikus, gainera 
 Donemiliaga Kukulako Becerro Galicano.
 Iruñeko Erresuma.
 Zerrenda:Donemiliagako goldean aipaturiko toponimoak.

 Kanpo estekak 
 Becerro Galicano Digital (www.ehu.eus/galicano)
 Becerro Galicano Digital horretan, (www.ehu.eus/galicano horretan), "Donemiliagako goldea"
 (www.ehu.eus/galicano): Donemiliagako goldean aipaturiko toponimoak non zeuden ikusteko mapa bat.
 De ferro de Alaua (Mila urte / mil años) Erakusketa'', Vitoria-Gasteiz, 2025eko urria · Antolatzaileak: Arabako Foru Aldundia · Kultura eta Kirol Saila · Koordinatzailea: Artxiboko eta Dokumentuak Kudeatzeko Zerbitzua · Museo eta Arkeologia Zerbitzua.
 2025. urtean EWKEkoek milurtekoa ospatzeko argitaratu zuten mapa. Proiektu haren kronika.

Kategoria:Eskuizkribuak
Kategoria:Arabako historia
Kategoria:Euskara Erdi Aroan
Kategoria:Donemiliaga Kukula
Kategoria:1025
Kategoria:Euskal toponimia
Kategoria:Erdi Aroko agiriak
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak
Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan