Danzig Hiri Askea

Danzigeko Hiri Askea (Freie Stadt Danzig alemanez, Wolne Miasto Gdańsk polonieraz) 1920ko ekainaren 10ean eratutako hiri-estatu autonomoa izan zen. Gaur egun, Gdansk hiri poloniarra (1772tik 1920ra, Prusiaren barne) Versaillesko Itunaren (1919) III. zatiko IX. atalak esandakoen arabera eratu zen. Era horretan, Alemaniarekiko independentzia lortuta, Nazioen Ligaren esku geratu zen eta Poloniak pribilegio ekonomiko eta diplomatikoak jaso zituen, hiri horren babesle bihurtu zelako.

1939an Hirugarren Reichak Danzig okupatu zuenez gero, hiri askearen dohaina izateari utzi egin zion. Bigarren Mundu Gerraren amaieran ostera, Poloniari egokitu zitzaion lurraldea.

 Jatorria 
1807an, Napoleon I.ak estatu sasi autonomoaren dohaina eman zion hiriari. Baina 1815an, Vienako Batzarraren ostean, hiria berriro Prusiaren barnean geratu zen. Hala ere, 1919an, Versaillesko Itunarekin Danzig hiriak aurreko autonomia berreskuratu zuen, alabaina, Nazioen Liga eta Poloniaren kontrolpean.

 Hiri-estatuaren ezarpena 
1919an Lehenengo Mundu Gerra amaitu zenean, Danzigeko hiria lurraldeen arteko tirabiren gunea bilakatu zen. Alde batetik, Alemaniak lurralde bera eskatzen zuen, bertan jatorri alemaniarreko biztanleria ugaria zelako; bestalde, Poloniak hiria aldarrikatzen zuen, Itsaso Baltikorako zuten sarbide bakarra zelako. Haren legezko jatorria Versaillesko Itunaren akordioan (100-108 artikuluetan) datza, honako hau adierazten baitzuen, hain zuzen:
 Danzig hiria ez zen estatu gisan ezarri, nazioarteko hiri aske gisan baizik, Poloniaren babesarekin: herrialde hori atzerrian hiria ordezkatzaile zen eta kanpoko defentsaren arduradun, 1920ko akordioak Nazioen Ligak berretsi ostean.
 1922an atondutako Konstituzioa zuen hiriak eta Nazioen Ligaren bermeaz gozatzen zuen eta Senatua eta Dieta osatzen zuten.
 Poloniari zegokionez, Danzigeko hiriak itsasontzi poloniarren berdintasuneko jarrera bermatu behar zuen; geroago, 1932ko abuztuaren 13an eta 1933ko irailaren 18an gerra-ontzi poloniarren arauketa ezarri zuen.
 Danzigek eta Poloniak aduana-batasuna eratu zuten.
 Hiri askeko tranbideak Poloniak erabiltzea bermatuta zegoen.
 Danzig eremu frankoa zen, Portuko Kontseilua kudeatzaile, bi lurraldeetako komisarioek osatzen zuten.
 Atzerriko harremanetarako, Hiri Askearekin lotutako harreman diplomatiko oro Poloniaren esku zeuden.
 Nazioen Liga hiriko babesaren arduraduna zen, 10. artikuluak berresten zuenez.

 Politika 
Alemanak ziren nagusi bertan (%95a) eta alderdi naziak irabazi zituan han hauteskundeak 1933an botoen %50 lortuz.

+ Danzig Hiri Askeko Estatuaren Nagusiak № Izen-deiturak Hasiera Amaiera Alderdia Danzigeko Senatuaren Presidenteak 1 Heinrich Sahm 1920ko abenduaren 6an 1931ko urtarrilaren 10ean Ez 2 Ernst Ziehm 1931ko urtarrilaren 10ean 1933ko ekainaren 20an DNVP 3 Hermann Rauschning 1933ko ekainaren 20an 1934ko azaroaren 23an NSDAP 4 Arthur Karl Greiser 1934ko azaroaren 23an 1939ko abuztuaren 23an NSDAP Estatuaren Presidenteak 5 Albert Forster 1939ko abuztuaren 23an 1939ko irailaren 1ean NSDAP

 Nazioen Ligako Komisario Gorenak 

Nazioen Ligako lurralde agintadunak ez bezala, Danzigeko Hiri Askeak (Sarreko arroaren lurraldea bezala) Nazioen Ligako kontrolpean iraun zuen. Hala eta guztiz, praktikan, Poloniak kontrolatzen zuen.

Hainbat herrialdetako ordezkariek Komisario Gorenaren eginkizuna bete zuten:

 № Izen-deiturak Aldia Herrialdea 1 Reginald Thomas Tower 1919–1920  2 Edward Lisle Strutt 1920  3 Bernardo Attolico 1920  4 Richard Cyril Byrne Haking 1921–1923  5 Mervyn Sorley McDonnell 1923–1925  6 Joost Adriaan van Hamel 1925–1929  7 Manfredi di Gravina 1929–1932  8 Helmer Rosting 1932–1934  9 Seán Lester 1934–1936  10 Carl Jakob Burckhardt 1937–1939 

 Populazioa 

+ 1923ko azaroaren 1eko Danzig Hiri Askeko erroldaren araberako biztanleria, hizkuntzak kontuan hartuta Nazionalitatea Alemana Alemana etapoloniera Poloniera, kaxubiera,masuriera Errusiera,ukrainera Hebreera,yiddisha Sailkatu gabeak Guztira Danzigtarrak 327.827 1.108 6.788 99 22 77 335.921 Danzigtarrak ez zirenak 20.666 521 5.239 2.529 580 1.274 30.809 Guztira 348.493 1.629 12.027 2.628 602 1.351 366.730 Ehunekoa % 95,03 % 0,44 % 3,28 % 0,72 % 0,16 % 0,37 % 100

 Erlijioa 
1924an, biztanleriaren % 54,7 protestantea zen (220.731 lagun inguru, gehienak luteranoak, Antzinako Prusiar Eliza barne); % 34,5, katolikoa (140.797 pertsona); eta % 2,4, judua (9.239 pertsona); halaber, beste zenbait gutxiengo protestante ere baziren: 1.934 kalbinista, 1.093 bautista eta 410 humanista erlijioso. Era berean, 2.129 disidente ziren, 1.394 biztanlek beste izendapeneko erlijioetan sinesten zuten eta 664 hiritarrek erlijiogabetzat zuten euren burua. Juduen komunitateak 1910an 2.717 jarraitzaile zituen, 7.282 1923an eta 10.448 1929an, Polonia eta Errusiatik bertaratutako etorkinak, batik bat.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Danzigeko historia
Kategoria:Desagertutako Europako herrialdeak
Kategoria:Europako errepublika ohiak
Kategoria:Hiri-estatuak
Kategoria:Hirugarren Reichako espantsionismoa
Kategoria:Prusiako historia
Kategoria:Gerrarteko garaia
Kategoria:Holokaustoaren guneak Polonian
Kategoria:Nazioen Ligako agindupeko lurraldeak
Kategoria:Danzig Hiri Askea
Kategoria:1939 Alemanian