Testu tipologia

Testu tipologia giza komunikazioaren oinarrizko unitateak, testuak alegia, sailkatzeko ahalegin metodologikoa da. Adiera zabalean, testua komunikazioa bilatzen duen giza hizkuntzaren unitatea da baina beste erabilpen batean testua idatzizko bertsioari besterik ez zaio esaten, ahozko testuari diskurtsoa esaten baitzaio.

Ez dago testu generoen sailkapen bakarrik eta unibertsalik aho batez onarturik. Ikertzaileek hainbat ikuspegitatik eutsi diote gaiari eta hainbat irizpide ezberdinen arabera egin dituzte sailkapenak (linguistikoak, pragmatikoak, funtzionalak…), eta horrek erakusten du generoen aniztasuna eta ikerketaren izaera dinamikoa. 

Testu tipologiak hainbat testu mota bereizteko ahaleginak egiten ditu. Zer duten zenbait testuk berdinetik eta zer desberdinetik. Testu motak, testu tipoakEAEko Berritzegune Nagusia. "Testu errepertorioa" edo testu generoakhttp://www.euskaltzaindia.net/dok/euskera/74633.pdf Luis Mª LARRINGAN, "Testua, testu-generoa eta hizkuntzaren ikas/irakaskuntza" sailkatzerakoan, testuaren formari zein testuaren edukiari, mamiari, esanahiari, begiratu izan zaio.

Hona hemen sailkapen batzuk:

 Testu generoak / Testu tipoak 
Testuen helburu nagusia izan da gehien erabili izan den irizpidea testuak sailkatzerakoan. Baina horrela, —ikus artikulu honetan beherago—, dozenaka testu mota bereiz daitezke. Testu motak eta testu generoak kontzeptuekin sailkapen hobeak lor daitezkeelakoan testu guztiak testu mota nagusi bakar batzuetan multzokatu egin ohi dira eta multzoei genero eta multzo bakoitzean hainbat testu tipo zerrendatu ohi dira.

Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratuak testu tipo bakar batzuk zerrendatzen ditu. (Ikus 118. orrialdea)Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratua..

 Ahozko zein idatzizko testua 
Ahozkoak diren testuei, diskurtso ere deitu ohi zaie. Diskurtso hitzak beti adierazten du ahozko testua, eta testu hitzak, eskuarki, idatzizko testua adierazi ohi du. Dena den, testu hitza, noiz edo noiz, ahozko-testuari erreferentzia egiteko ere erabili izan da.<p> Ahozko eta idatzizkoen artean tarteko komunikazio unitaterik badago. Esate baterako, hitzaldi batean diapositibak erabiltzen badira, eta bertan idatzitako testuak diskurtsoaren osagarri, orduan ahozko diskurtsoa eta idatzizko testua batera topa ditzakegu.<p><p>Beherago agertzen diren testu-tipoen sailkapena, paralelismo erraz batekin, diskurtso-tipoak ere izan daitezke.

 Erregistroaren araberako sailkapena 
Testuak oso formalak edo oso lagunartekoak izan daitezke, tartean hamaika gradu.<p> Graduazio horrekin testu-tipoak bereiz daitezke bere formaltasunari erreparatuz. Horrela, esate baterako, gutun formalak eta lagunarteko gutunak bereiz daitezke, formaltasun graduarekin hamaika ñabardura egiteko aukera dagoelarik.

 Igorle-hartzaile rol eta kopuruari begira egindako sailkapena 
Igorle bakarra edo hainbat igorle egon daitezke testu baten iturburuan. Hartzaileak ere bat edo batzuk izan daitezke. Honela, jendaurreko hitzaldia, lagunarteko elkarrizketa, elkarrizketa formalak, debateak eta beste hainbat testu-tipo deskribatzerakoan, zenbat igorle eta zenbat hartzaile dauden zehaztu ohi da.

Ea norabide bakarreko komunikazioa dagoen, batzuk beti igorle, besteak beti hartzaile... edo ea hartzaile-igorle rolak txandakatzeko aukera dagoen ere zehaztu ohi da.

 Testuinguruaren, erabilera eremuaren, araberako sailkapena 
Testuak zein egoeratan, zein tokitan, zein testuingurutan agertzen diren kontuan hartuz gero, testuak administraziokoak, akademikoak, hedabideetakoak, literarioak, lagunartekoak, etab. direla esan daiteke.

 Testu baten analisia edo iruzkina egiterakoan aztertu daitezkeen kontuak 
 Noizkoa da testua? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
 Non ekoiztu zen? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
 Nork ekoiztu zuen. Egile bakarra? Talde baten izenean argitaratua, egile(ak) anonimo(ak)...
 Egileari, egileei buruzko oharrak.
 Norentzat ekoiztu zen. Nola? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
 Testuaren helburu nagusia. Bigarren-hirugarren mailako helburuak.
 Argitaratua, pribatua, sekretua?
 Argitaratua? Non-noiz-zergatik argitaratua?
 Pribatua? Non-noiz-zergatik geroago argitaratua?
 Sekretua? Non-noiz-zergatik geroago argitaratua?
 Nolako testua? Ze testu mota? (Literario, juridiko... Generoa, azpigeneroa). Ikus hurrengo atala.
 Fidagarria? Iruzurtia? Faltsua? Zuria?
 Ze eragin izan zuen testu honek?
 Testuaren garrantziaz. (Modu ahalik eta objektiboen).
 Testu iruzkina egiten duenaren/dutenen ondorioak eta iritziak. (Subjektibotasunari lekutxo bat).

 Aztertu beharrekoak 
 Testuaren hizkuntza, hizkera. Erabiltzen diren terminoen estatusa. Dialektoa?, soziolektoa?, hizkuntza-erregistroa?
 Testuaren analisia edo iruzkina egiten duenak/dutenek argibideak eman behar dituzte testua ulertzen laguntzeko?

 Aukeran 
 Testuaren eskema edo laburpena egin behar?
 Ideia garrantzitsuenak, bigarren-hirugarren mailako ideiak modu hierarkikoan sailkatzea komeni da?
 Testua agertzen diren erreferentziak, (ageriko erreferentziak edo oharkabean pasa daitezkeen erreferentziak), identifikatu, sailkatu, zerrendatu.
 Hitz zailen, hitz esanguratsuen glosarioa. (Testu batzuetan agertzen diren termino batzuen glosarioa zerrendatzea eta termino horiek argitzea lagungarri izan daiteke irakurle arruntarentzat).

 Zenbait testu genero, hainbat testu mota 
Multzo eta azpimultzo asko egin daitezke testu tipoak sailkatzeko. Eleberriarekin egin den bezala, beheko koadroan, beste testu tipo batzuk ere azpimultzo askotan zatitu zitezkeen. Horrela ipuin mota asko daude, poema mota asko, etab. Eta azpimultzo askotan multzo txikiagoak ere egin litezke...

 Literatura hizkuntzako testuen tipologia 
LirikaAntzerkiaSaiakera, Entsegua, SaioaNarratibaAbestiaKomediaGai nagusiaren arabera sailkatu ohi diraIpuina EpopeiaBaladaTragediaHistoriaEleberriaPoemaDramaPolitika > > > > > > >Eleberri beltzaPoema epikoaBakarrizketaZientziakParabolaEleberri grafikoaBertsoMaskaradaetab.AlegiaEleberri historikoaKoplaPastoralaArgudioBiografiaEleberri pikareskoaAtsotitzak,Txistea, izkirimiriaIritziaAutobiografiaEleberri poliziakoaSalmoaManifestuaAutofikzioaEleberri historikoaetab.Dibulgaziozko testuaEgunkariaEleberri gotikoaetab.Kondairaetab.

 Erakunde harremanetako hizkuntzako testuen tipologia. Testu juridikoak 
Administrazioko idazkiak dira Administrazioaren baitan erabiltzen diren testu motak. Testu tipologiaren sailkapen ohikoena testuen helburu nagusiari begira egin ohi da. Honelako administrazio testu zerrenda aurkezten zuen IVAPeko estilo-liburuak 2005ean:

+Administrazioko idazkiak  Helburua  Agiri-motaEskatzea EskabideaInformazioa ematea  Ofizioa   Gutuna   Jakinarazpena   Iragarkia   Foiletoa   zirkularra   Curriculuma   Prentsarako oharra Eginaraztea  Dekretua   Ebazpena   Agindua Iritzia ematea  Txostena   Artikulua Dei egitea  Bilera deia   Gonbita Egiaztatzea  Ziurtagiria, errolda, katastro, erregistro zibileko agiria   Akta   Politikoa  Parlamentuko, lege-batzar edo udal batzarreko diskurtsoa, mitineko diskurtsoa, aldarrikapen publikoa...   

Beste testu mota batzuk: laburpena, atarikoa, sarrera, sumarioa, epitomea, aipua, epaia, maxima, aforismoa, izenburua,  goiburua, idazkuna, inskripzioa, leloa...

DeskripzioNarrazioAzalpenArgudioIrakasbideAurkezpenTxostenKonstituzioa, Legea, Dekretua, Lege-Dekretua, (botere exekutibotik datorren) Ebazpena, lege-, dekretu- edo beste testu juridiko baten aurreproiektua, itun, kontratu...AdierazpenIragarkiaAgurra,Akta, (botere judizialetik datorren) Ebazpena edo Sententzia, Probidentzia, Oharra, Plana,Eslogana,Txostena,Aurkezpena,Dossier, Txosten, Aurkezpen, Aurkezpen digitala,Iritzia,Jarraibidea,Jarraibide, Agindu, Curriculum, Argibide, AurkibideaPosta elektroniko mezua,Argibidea, Aurkibidea Bandoa,  Gutun formala,Gutun formala,Epaia,Posta elektroniko mezua, Akta, Arautegia, Erreklamazio-gutuna,Definizioa,Ordenantza, Araua, Ohartarazpena, Erreklamazio-orria,Apunteak, eskola-apunteak,Definizioa, Deialdia, Egiaztagiria, Gonbidapena,Zuzendariari gutunaIragarkia, Jakinarazpena, Baldintza-orria, DebateaLan eskaintza, Curriculum vitaeIruzkin kritikoa

 Hedabideetako hizkuntzako testuen tipologia 
DeskripzioNarrazioAzalpenArgudioIrakasbideAurkezpenAlbistea, Albistea, AdierazpenIragarkiaAurkibidea,Efemeridea,Erreportajea,Iritzi artikulua,Errezeta,Argazki oina,Prentsarako oharra,Iritzia, Kritika,Turismo-gida,ElkarrizketaPosta elektroniko mezua,ErreportajeaZuzendariari gutuna,Sinopsia Debatea,TestigantzaKronika

 Hezkuntzako hizkuntzako testuen tipologia 
Hezkuntza munduan testu mota asko erabiltzen dira, bai administrazio kontuetan, bai arlo didaktikoetan. Horra adibide batzuk.
DeskripzioNarrazioAzalpenArgudioIrakasbideDefinizioa,Komikia,Azalpen testua,iritzia,Dekalogoa,Eskema,Sinopsia, Galdera-erantzunak,Testu-iruzkina,Azterketak,Laburpena,Biografia,Aipamen historikoa,Erreklamazioa,Matematika problemakKontzeptu mapa,EpitomeAipua,Hitz-zopa,Fitxa,Atsotitzak,GurutzegramaDeskripzioa, Glosarioa,Aurkezpen digitala, Monografiak, Aurkibidea, Doktore tesiak,Laburpen taulaProblemak, buruketak eta ebazpenak,etab.Koadro sinoptikoak, etab.TutorialArgibideak, jarraibideak

Hizkuntzaren didaktikarako bereziki erabilgarria den erreferentzia‑marko bat kopiatuko dugu hementxe. Jean-Paul Bronckarten (1997) eta Werlichen ekarpenetan abiatuta, eta hezkuntza‑praktikan ohikoak diren testu mota batzuk zerrendatu eta deskribatuko ditugu.

DeskribapenNarrazioAzalpenArgudioTransakzioInstrukzio aurkibidea, erreportajea, dosierra, txostena, eskela, argazki oina, eskema, fitxa, kontzeptu mapa... albistea, berria, aurkezpena, biografia, efemeridea, komikia, sinopsia... hitzaurrea, hitzaldia, oharra, lege, dekretua, dosierra, manifestua, aldarrikapena, aipamen historikoa, monografia... iragarkia, eslogana, iritzia, testu iruzkina, zinema kritika, literatura kritika, adierazpena, kazetaritzako zutabea, erreklamazioa, aldarrikapena, zuzendariari gutuna... posta elektroniko mezua, gutuna, sare sozialetako mezua, bat-bateko mezularitza sistemetako mezua... errezeta, argibideak, jarraibideak, kontsignak, arauak, iragarkiak, azterketak, hitz gurutzatuak...

 Helburu nagusiaren araberako sailkapena 

Testu guztiak zerbait nolabait komunikatzeko helburuarekin ekoizten dira baina askotan, testuetan, helburuen artean helburu nagusi bat nabarmen daiteke. Helburu nagusiaren irizpideari jarraiki, testu-tipoak helburu nagusiaren arabera izendatu ohi dira:

 Bibliografia 
  Jean-Paul Bronckart, Activité langagière, textes et discours : pour un interactionisme socio-discursif, Delachaux et Niestlé,  Lansy, Suisse,  1997,  
   Joaquim Dolz & Bernard Schneuwly   Per a un ensenyament de l'oral : iniciació als gèneres formals a l'escola.  (traducció fr > ca de Joan Manuel Verdegal). 2006. Argitaratzailea: València : Institut Interuniversitari de Filologia Valenciana ; Barcelona : Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2006 . ISBN: 84-8415-780-6 
 Uri Ruiz Bikandi (apailatzailea); IÑURRIETA LABAIEN, Iñaki (euskaratzailea): Bigarren hizkuntzaren didaktika Haur eta Lehen Hezkuntzan. EHU Argitalpen zerbitzua. 2010. (Ikus, batez ere, 4. kapitulua: 4.4 & 4.5).
 Nafarroako Euskararen Irakaskuntzarako Baliabide Zentroa: Testu eredu batzuk. (Akta, bilera deia, eskabidea, oharra eta txostena).
  Felipe Zayas Hernando:   “El lugar de las tipologías textuales en la didáctica de la lengua” in Aspectos didácticos de Lengua y Literatura, nº 7. I.C.E. Universidad de Zaragoza.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Erretorika.
 Estilo-liburua.
 Komunikazioa.
 Komunikazio gaitasuna.
 Literatura.
 Literatura generoa.
 Oratoria.
 Zerrenda: Testu tipologia etiketa duten artikuluen zerrenda.

 Kanpo estekak 
 IRALE: Idazki ereduak.
 Testu bilduma. Saretik (Berritzegune Nagusia: Pilar Amurrio Pereda, Maitena Olabarriaga Salterain, Txabi Pérez Zabala, Teresa Ruiz).
 Testu generoak. Saretik (Berritzegune Nagusia: Pilar Amurrio Pereda, Maitena Olabarriaga Salterain, Txabi Pérez Zabala, Teresa Ruiz).

Kategoria:Komunikazioa
Kategoria:Idazketa
Kategoria:Testu tipologia
Kategoria:Diskurtso motak
Kategoria:Irakurketa