Kaiku (ontzia)

Etimologia 
Etimologo batzuen arabera, kaiku hitza latinezko caucus hitzetik dator eta hau, berriz, grezierako kaúke hitzetik. Badirudi Estrabon historialari greziarrak lanabes honen aipamena egin zuela duela bi mila urte.

Bestalde, euskal kulturgile diren Telesforo Aranzadi, Joxemiel Barandiaran eta Antxon Agirre Sorondoz gain, kaikua, beste hainbat antropologo eta etnologoek ere aztertua izan da; Ramon Violant i Simorrak, Julio Caro Baroja  eta Fermin Leizaolak, adibidez.

 Historia 
Kaikua artzainen funtsezko osagarria da, eta aspaldi-aspalditik dago Euskal Herriko historian tradizioarekin lotua. XII. mendean hasi ziren, beranduenez, esnea biltzeko bi kirteneko ontzia erabiltzen. 1197. urtean argitaratutako Nafarroako Antso Azkarraren Biblia  liburuan dago objektuaren eskualdeko lehen lekukotasuna. Brigita Suediakoa agertzen da behi bat jezten, aurrean kaiku bat duela, behiaren errapearen azpian, eta bere atzean beste bi.

Baina kaikua tradiziozko objektua baino gehiago da. Mendez mende, ez da batere aldatu; batetik, itxura estetiko berezia duelako, noski; baina, batez ere, sofistikatua eta zinez praktikoa delako. Hasiera-hasieratik, kaikua jezteko urrats guztiak ongi egin ahal izateko pentsatua da: esnea hartzea, kontserbatzea eta transformatzea. Forma funtzioaren araberakoa du, behar oso berezi bati erantzuteko sortua baita.

 Materiala eta diseinua 
Urkiaren zurez egiten da kaikua. Urkia arina eta sendoa izateaz gain, euskal oihanetan ugaria da. Bestalde, urkiak ez du hezetasunik xurgatzen eta berotasuna ere ongi jasaten du. Artzainek erraz garraiatu dezaketen tresna da kaikua, batere hausteko beldurrik gabe. Gainera, harri gori bat sartu ahal zaio, esnea gatzatzeko eta mami goxoak egiteko.

Kaikuak praktikotasuna bere diseinuari zor dio. Aldeek 45° eta 55° arteko makurdura dutenez, esnea ontziaren hondoraino isurtzen da eta erraz biltzen da bertan, batere zipriztinik bota gabe. Bestalde, kaikuak bi kirten ditu; bata, gainaldean, erdirantz itzulia eta bestea berriz alde batean.

Kaikuak eginkizun anitz betetzen ditu: garraio, egoste eta zerbitzu ontzi moduan jarduten du, guztiak batean. Tamainaren arabera berriz, bi eginkizun nagusi ditu: handiena, esnea gordetzea da eta txikiena gatzatua zerbitzatzea. Ontzi berean egiten da guztia: garraiatu, egosi eta zerbitzatu.

 Bitxikeriak 
Kaikuak mendiko artzain gutxi batzuentzat ezinbesteko tresna izaten jarraitu arren, gaur egun, orokorrean, apaingarri gisa erabiltzen da. 

Nafarroako familia batek portzelanaz egindako kaikuak fabrikatzen ditu gaur egun, jatorrizko diseinua errespetatuz baina erabilera modernora egokituta. Diseinu industrial gisa berrinterpretatua izan da.

 Funtzioak 
Kaikuak eginkizun anitz betetzen ditu: garraio, egoste eta zerbitzu ontzi moduan jarduten du, guztiak batean.

Kaikuaren erabilera nagusiak hauek dira tamainaren arabera:

 Kaiku handiak: esnea jasotzeko eta gordetzeko.
 Kaiku txikiak: gazura edo gatzatua zerbitzatzeko.

 Kaikua eta gaztagintza 
Kaikua gaztagintza prozesuan funtsezko tresna izan da, hainbat fasetan erabilia. Bere erabilerak ondorengo pausoetan banatzen dira:

 Esnea biltzea eta gordetzea: Ardi-esnea kaikuan jasotzen zen, artzainek mendian eskuratutako esnea gordetzeko. Kaikuak esnea fresko mantentzen laguntzen zuen, bere egurrezko egiturari esker.
 Esnea berotzea: Suaren gainean jartzen zen kaiku, eta esnea pixkanaka berotzen zen, koagulazio prozesurako tenperatura egokia lortu arte.
 Gatzagia gehitzea: Esnea bero zegoenean, gatzagia gehitzen zitzaion —gazta koagulatzeko entzimak, batzuetan urdailetik ateratakoak—. Horrela, esnea koagulatzen hasten zen eta gazta sortzeko oinarria prestatzen zen.
 Koagulazioa eta mozketa: Koagulua sortu ostean, gazta-mozte tresnak erabiliz zatitzen zen, eta ondoren gazura eta mamiara bereizten zen. Pauso honek gaztaren testura eta kalitatea definitzen laguntzen du.

 Gaur egungo erabilera 
Gaur egun, kaikuak museo eta etnografia erakusketetan ikus daitezke, eta baita etxe askotan apaingarri gisa ere.

 Erreferentziak 

 Bibliografia osagarria 

 Panyella, Augusto (1962) «Los Kaikuak (Kaiku) del Museo Etnológico de Barcelona» Munibe" 1-2, separata (Homenaje a  D. Telesforo de Aranzadi) . Munibe, Donostia. 258-267 or.

 Kanpo estekak 
https://www.kazeta.eus/es/info_kz/20201107/kaiku-ontzia
http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=12371

Kategoria:Euskal Herriko etnografia
Kategoria:Ontziak
Kategoria:Euskal diseinua
Kategoria:Esnea