Arroila

ArroilaArroila hitzak -a itsatsia du (Hiztegi Batua) haran edo pasagune sakon eta estua da, bereziki haitz artekoa eta ibai baten jarduerak sortua. Ibaiek husten duten lekuaren altuera izateko joera dute.www.mountainnature.com Beraz arroila gehienak ordokiaren mailatik higaduraren bitartez sortuak dira.

Arroila, malkar edo itsaslabarren arteko zirrikitu sakona da, meteorizazioaren eta ibai baten higadura-jardueraren ondorioz, denbora-eskala geologikoetan zehar gertatutakoa. Ibaiek azpiko gainazalak mozteko joera naturala dute, eta, azkenean, arroka geruzak higatzen dituzte sedimentuak ibai beheran kentzen diren heinean. Ibai-ibilgu bat pixkanaka-pixkanaka oinarrizko kota batera iritsiko da, hau da, ibaia isurtzen den ur-masaren kota berera. Meteorizazio- eta higadura-prozesuek arroilak sortuko dituzte ibaiaren iturburuak eta estuarioak altuera nabarmen desberdinetan daudeneanWard Cameron (2005). "Understanding Canyon Formation"., bereziki arroka-geruza leunagoak meteorizazioarekiko erresistenteagoak diren geruza gogorragoekin nahasten direnean.

Arroila ere bi mendi gailurren arteko haustura bati ere dei dakioke, hala nola Mendi Harritsuak, Alpeak, Himalaya edo Andeak barne dauden mendilerroak. Normalean, ibai edo erreka batek mendien artean halako zatiketak egiten ditu. Mendi motako arroilen adibideak dira: Utahko Provo Canyon edo Kaliforniako Sierra Nevadako Yosemite Valley. Mendi barruko arroilak edo irekidura alde bakarrean duten arroilak, kutxako arroilak deitzen zaie. Arteka arroilak oso arroila estuak dira, askotan horma leunak dituztenak.

Isurialde kontinentalaren hondoko haran malkartsuei itsaspeko arroilak deitzen zaie. Lehorreko arroilak ez bezala, itsaspeko arroilak uhertasun-korronteek eta luiziek sortuta daudela uste da.

Ospetsuena eta, Groenlandiako Arroila Handia topatu arte, batzuen ustez, luzeena Arizonako Coloradoren Arroila Handia da eta bigarrena Namibiako Visrivier ibaiaren arroila.. Sakonena, berriz, Tibeteko Yarlung Tsangpoko Arroila Handia da, 5.500 metroko sakonera duena.

Arroila-jaitsiera abenturazko kirol bilakatu da, XX. mendeko amaieratik aurrera.

 Ezaugarriak 

Eskualde karstikoetako forma arrunt bat da hori. Arroiletan, ordea, agerian zirkulatzen du urak. Arroila hegal zuzeneko haran bat da, bi kare-haitz plataformaren arteko benetako zerra-ebakia. Coloradoko Arroila Handia da mota honetako formazioen adibide adierazgarriena eta ezagunena.
Isurialdeen gogortasunarengatik eta irazkortasunarengatik gertatzen da, hain zuzen, higadura gehiena ibilguaren hondoan; hegalek, berriz, oso geldiro eboluzionatzen dute, haran barrenaren aldean. Horma malkartsuak, azpitik janak eta malda gutxiagoko ezpondak izaten dira, elkarren segidan, barreneraino, kare-haitzezko geruzen arabera mailakaturik. Karst lurraldeetan zehar arroilak eratuz igarotzen diren ibaiak alogenoak izaten dira, urruti izaten dute iturburua, eskualde irazgaitzetan, eta kare-haitzezko eskualdetik igarotzean oraindik erabat galdu gabe izaten dute iturburuko uraren parte bat.

Arroilak existitzeko, arroila dagoen kare-harriak lodia behar du izan, ubidearen hondoan eta isurialdeetan azaleratzeko bezain lodi, gutxienez. Bestela, ur lasterrak azpiko geruza irazgaitza (tuparria adibidez) topatzen badu, oso bestelakoa izango da arroilaren bilakaera. Horrelakoetan haranaren hondoa zabaldu egiten da, haitz irazgaitzaren bilakaera oso bizkorra izaten baita uholdeen eraginez. Horrela U motako profil bat sortzen da. Profil mota horretan malkor bertikalek inguratzen dituzte forma zapalak. Malkor horiek paralelo joaten dira atzeratzen. Ur lasterrean gora, Vaucluse iturburu batean bukatzen da harana, kare-harriak eta azpiko geruza irazgaitzak elkar jotzen duten lekuan. Vaucluse iturburuaz goitik, kare-harrizko malkor batek ixten du harana, hondo lehorreko harana eratuz.

Nafarroako lurraldean eta, zehatzago esateko, Nafarroa Hezea deitzen den eskualdean, bada eremu bat kare-harriz, tuparriz eta flyschez osatua. Eskualde horren ekialdeko aldean Pirinioetako ohiko haranak diren Irati eta Erronkari haranen arteko egiturak dira azpimarragarrienak, mendebaleko aldean, Kantauri alderako haranetan, Urbasa-Andia, Aralar mendilerroa eta beste txikiago batzuk, Lokiz mendilerroa eta Kodeskoa, esate baterako. Urbasa mendilerroa, batez ere, Urederraren Iturburuko Izadi Erreserba guztiz aipagarria da, kareharri eremu bereziki ederra delako. Nafarroako lurraldeko beste era bateko egitura karstikoen artean bereziki aipatzekoak dira lurralde horretan diren arroila edo arroila ugariak (Iñarbeko arroila, Gazteluko arroila, Arbaiungoa, Benasakoa, Lekunberrikoa, Burgikoa, Txintxurreneakoa, Irunberrikoa, etab.). Txintxurreneako arroila, esate baterako, Urrobi ibaiak ebakitako arroila txikia da, kilometro bateko luzera ingurukoa, ibai horrek kare-harri multzo handi bat igarotzean ebakia. Kare-harriz eta dolomiaz eratuak ditu hormak , 30-50 metro inguruko altuera dutenak. Horma horietan kobazulo eta erlaitz asko dira , hegaztiek habiak egiteko aproposak.

Munduko adibide batzuk

Afrika

Namibia
Fish River Arroila

Hegoafrika
Blyde River Arroila, Mpumalanga
Oribi Arroila, KwaZulu-Natal

Tanzania
Olduvai Arroila

Amerika

Argentina
Atuel ibaiko arroila, Mendoza

Brasil
Itaimbezinho Arroila, Rio Grande do Sul

Kanada
Grand Canyon of the Stikine, British Columbia
Horseshoe Arroila, Alberta.
Niagara Arroila, Ontario.
Ouimet Arroila, Ontario.

Kolonbia
Chicamocha, Santander (Kolonbia)

Mexiko
Barranca de Oblatos, Jalisco
Copper Arroila, Chihuahua
Sumidero arroila, Chiapas

Peru
Cañón del Pato, Ancash
Colca, Arequipa
Cotahuasi, Arequipa 

United States
American Fork Canyon, Utah
Antelope Canyon, Arizona
Apple River Canyon, Illinois
Ausable Chasm, New York
Big Cottonwood Canyon, Utah
Black Canyon of the Gunnison, Colorado
Blackwater Canyon, West Virginia
Blue Creek Canyon, Colorado
Bluejohn Canyon, Utah
Box Canyon
Breaks Canyon, Kentucky and Virginia
Butterfield Canyon, Utah
Cane Creek, Alabama
Canyon de Chelly, Arizona
Canyonlands National Park, canyons of the Colorado River and its main tributary the Green River, Utah
Cheat Canyon, West Virginia
Clifton Arroila, Ohio
Clifty Creek Falls, Indiana
Cloudland Canyon, Georgia
Columbia River Arroila, Oregon and Washington
Conkle’s Hollow, Ohio
Cottonwood Canyon, Utah
Crooked River Gorge, Oregon
Death Hollow, Utah 
Desolation Canyon, Utah
Dismals Canyon, Alabama
Flaming Gorge, Wyoming and Utah
Flume Gorge, New Hampshire
Glen Canyon, Utah and Arizona
Glenwood Canyon, Colorado
Gore Canyon, Colorado
Grand Canyon, Arizona
Grand Canyon of the Yellowstone, Wyoming
Grandstaff Canyon, Utah
Guffey Arroila, Colorado
Gulf Hagas, Maine
Hells Canyon, Idaho, Oregon, and Washington
Horse Canyon, Utah
Kern River Canyon, Kalifornia
Kings Canyon, Utah
Kings Canyon, Kalifornia
Leslie Gulch, Oregon
Linville Arroila, North Carolina
Little Cottonwood Canyon, Utah
Little Grand Canyon, Illinois
Little River Canyon, Alabama
Logan Canyon, Utah
Mather Arroila, Maryland
Marysvale Canyon, Utah
McCormick's Creek Canyon, Indiana
Millcreek Canyon, Utah
New River Arroila, West Virginia
Ninemile Canyon, Utah
Ogden Canyon, Utah
Oneonta Arroila, Oregon
Palo Duro Canyon, Texas
Parleys Canyon, Utah
Pine Creek Arroila, Pennsylvania
Poudre Canyon, Colorado
Providence Canyon, Georgia
Quechee Arroila, Vermont
Red Ibaiko Arroila, Kentucky
Rio Grande Arroila, Mexiko Berria
Royal Arroila, Colorado
Ruby Canyon, Utah
Snake River Canyon, Idaho
Snow Canyon, Utah
Stillwater Canyon, Utah
Tallulah Arroila, Georgia
Tennessee Ibaiko Arroila, Alabama and Tennessee
The Trough, West Virginia
Unaweep Canyon, Colorado
Uncompahgre Gorge, Colorado
Waimea Canyon, Hawaii
Walls of Jericho, Alabama
Weber Canyon, Utah
Westwater Canyon, Utah
Wolverine Canyon, Utah
White Canyon, Utah
Zion Arroila, Utah

Asia

Txina
Three Gorges, Chongqing
Tiger Leaping Gorge, Yunnan
Yarlung Zangbo Arroila handia, Tibet

India
Gandikota, Kadapa District, Andhra Pradesh
Raneh Falls, Chatarpur district, Madhya Pradesh
Garadia Mahadev, Kota district, Rajasthan
Idukki, Western Ghats, Kerala

Indonesia
 Brown Arroila, Semarang, Java Erdikoan.
 Cukang Taneuh, Pangandaran, Mendebaldeko Javan.

Taiwan
Taroko Arroila, Hualien County.

Beste batzuk
Afganistan – Tang-e Gharu.
Japonia – Tenryū-kyō in Nagano Prefecture.
Kazakhstan – Charyn Arroila.
Nepal – Kali Gandaki Arroila.
Pakistan – Indus River Gorge through the Himalaya.
Errusia - Delyun-Uran (Vitim River).
Turkia – Ihlara ibarra, (Aksaray eskualdean).


Europa
Euskal Herria
ezkerrera|thumb|Kakuetako arroila
 Kakuetako arroila, ZuberoaKakuetako arroila, urak sortutako paisaia ikusgarria - Debagoiena - Goiena.eus
 Holtzarteko arroilak, ZuberoaBideoa: Holtzarteko zubia eta arroilak (Zuberoa) (eitb.eus)
 Iñarbeko arroila, Nafarroa garaia
Erreferentzia|izenburua=Nafarroako Entziklopedia Handia  IÑARBEKO ARROILA|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=11644|sartze-data=2021-11-21Erreferentzia|izenburua=Artxugako eta Zariketako mendilerroak eta Aretako mendiak - naturgune babestuak - navarra.es|hizkuntza=eu-ES|url=http://espaciosnaturales.navarra.es/eu/sierra-de-artxuga-zarikieta-y-montes-de-areta|aldizkaria=espaciosnaturales.navarra.es|sartze-data=2021-11-21 
 Arbaiungo arroila, Nafarroa garaia
ezkerrera|thumb|Arbaiungo arroila
Erreferentzia|izenburua=Nafarroako Entziklopedia Handia  ARBAIUNGO ARROILA|url=https://web.archive.org/web/20230223125522/http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=3659%7Csartze-data=2021-11-21Erreferentzia|izenburua=Leireko mendilerroa eta Arbaiungo arroila - naturgune babestuak - navarra.es|hizkuntza=eu-ES|url=https://espaciosnaturales.navarra.es/eu/sierra-de-leire-y-foz-de-arbaiun|aldizkaria=espaciosnaturales.navarra.es|sartze-data=2021-11-21
Erresuma Batua
Avon Gorge, Bristol.
Burrington Combe, Somerset.
Cheddar Gorge, Somerset.
Corrieshalloch Gorge, Ullapool.
Ebbor Gorge, Somerset.
Gordale Scar, North Yorkshire.
Winnats Pass, Derbyshire.

Frantzia
Ardèche Gorges, Auvergne-Rhône-Alpes.
Gorges de Daluis, Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Gorges du Tarn, Okzitania.
Grands Goulets, Auvergne-Rhône-Alpes.
Verdon Gorge, Alpes-de-Haute-Provence.

Espainia
Tajo ibaiko arroila, Guadalajarako probintzia.
Gallo ibaiko arroila, Guadalajarako probintzia.
Guadalope ibaiko arroila, Teruelgo probintzia.
Lobos ibaiko arroila, Soriako probintzia.

Errusia
Sulak Arroila, Dagestan.

Ukraina
Aktove Arroila.
Buky Arroila.
Dniester Arroila.

Beste batzuk
Albania – Osum Arroila
Bosnia-Herzegovina – Rakitnica, Drina, Neretva, Vrbas.
Bulgaria – Trigrad Gorge, Kresna Gorge, Iskar Gorge.
Finlandia – Korouoma Arroila.
Alemania– Partnach Gorge.
Grezia – Vikos Gorge, Samaria Gorge.
Groenlandia – Groenlandiako arroila handia.
Islandia – Fjaðrárgljúfur Arroila.
Kosovo – Rugova Arroila.
Ipar Mazedonia – Matka Arroila.
Montenegro/Bosnia-Herzegovina – Tara ibaiko arroila.
Montenegro – Morača, Piva.
Norvegia – Sautso Arroila.
Polonia/Eslovakia – Dunajec Ibaiko arroila.
Eslovenia – Vintgar Gorge.
Suitza – Aare Gorge.


Ozeania

Australia
Joffre Gorge, Karijini National Park, Western Australia.
Katherine Gorge, Northern Territory.
Kings Canyon, Northern Territory.
Murchison River Gorge, Western Australia.
Jamison Valley, New South Wales.
Capertee Valley, New South Wales – munduko bigarren arroilarik zabalena.
Werribee Gorge, Victoria.

Zeelanda Berria
Manawatu Gorge, North Island.
Skippers Canyon, South Island.

 Ikus, gainera 

 Arroila-jaitsiera
 Lurraren zientziak
 Ibai jaitsiera
 Haitzarte
 Geografia fisiko

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 


Kategoria:Higadurak sortutako forma geografikoak