Kimmo Koskenniemi

Kimmo Koskenniemi (Finlandia, 1945eko irailaren 7a) irakasle finlandiarra fonologia eta morfologia konputazionaletan erabiltzen den Bi Mailako Ereduaren asmatzailea da. 1980ko hamarkadaren hasieran sortu zuen Bi Mailako Morfologiaren eredua eta horixe izan zen euskarazko zuzentzaile ortografikoa (Xuxen) sortzeko erabili zen programa informatiko nagusia.Xuxen: A Spelling Checker/Corrector for Basque based in Two-Level Morphology Proceedings of NAACL-ANLP'92. Povo Trento. 1992.Automatic morphological analysis of Basque.I Alegria, X Artola, K Sarasola, M Urkia. Literary and Linguistic Computing Journal 11 (4), 193, London, 1996

 Bi mailatako formalismoa egokia zen euskararentzat 
Euskal morfologia oso aberatsa da, ahalmen izugarria du hitz-forma flexionatuak sortzeko. Europako hizkuntzen artean finlandierarekin eta hungarierakin gertatzen da hori. Aberastasun horren adibidea d, esaterako zenbat hitz foma sortu daitezkeen "mendi" bezalako izen arrunt batekin: 
+Izen arrunt bizigabeen euskal deklinabide-taula (Euskaltzaindia, 1993:518)nKasuaMugagabeaMug. sing.Mug. plur.Plur. hurbila1Absolutiboamendimendiamendiakmendiok2Partitiboamendirik3Ergatiboamendikmendiakmendiekmendiok4Datiboamendirimendiarimendieimendioi5Inesiboamenditanmendianmendietanmendiotan6Leku-genitiboamenditakomendikomendietakomendiotako7Adlatiboamenditara(t)mendira(t)mendietara(t)mendiotara(t)8Hurbiltze-adlatiboamenditarantzmendirantzmendietarantzmendiotarantz9Muga-adlatiboamenditarainomendirainomendietarainomendiotaraino10Ablatiboamenditatik, menditarikmenditikmendietatik, mendietarikmendiotatik, mendiotarik11Genitiboamendirenmendiarenmendienmendion12Soziatiboamendirekinmendiarekinmendiekinmendiokin13Instrumentalamendizmendiazmendiezmendioz14Motibatiboamendi(ren)gatikmendia(ren)gatikmendiengatikmendiongatik,15DestinatiboaGen. (gutxi erabilia)mendirentzatmendiarentzatmendientzatmendiontzat,Ines. (gutxi erabilia)menditakomendikomendietakomendiotakoAdlat. (gutxi erabilia)menditarakomendirakomendietarakomendiotarako16Banatzaileamendiko17Prolatiboamenditzat, menditako
Egoera honen aurrean hizkuntza-teknologian 1990ean-edo ez zen erraza izan aurkitzea morfologia konplexu bati aurre egiteko gaitasuna izango lukeen formalismo bat. Zorionez, Lauri Karttunen eta Kimmo Koskenniemmi finlandiarrek proposamen interesgarriak eginak zituzten, eta bigarrengoaren tesian oinarritu ziren ikerlari euskaldunak deskribapen morfologikoaren osagaiak modelizatzeko eta prozesatzeko programak idazteko orduan. Euskal ikertzaile haiek argitaratu zuten lehen artikuluan, Elhuyar aldizkari historikoan, formalismo horren ezaugarri nagusiak azaltzen ziren:

 Eredu orokorra da, edozein hizkuntzari aplika dakiokeena.
 Ezagutza linguistikoa eta algoritmoa bereizi egiten ditu eta, ondorioz, programa berak edozein hizkuntzatarako balio dezake.
 Baliagarria da hitzen analisi morfologikorako zein hitz-sorkuntzarako.
 Analizatu edo sortuko den hitzaren azaleko maila eta hiztegiko sisteman (sistema lexikoan) errepresentatzen den maila lexiko edo sakonekoa argi eta garbi bereizten ditu.

Programazioari dagokionez, zeuden bi inplementazioak zoritxarrez libreak ez zirenez, programa berri bat egin behar izan zuten C lengoaia erabilita (PCetan eraginkortasunez exekutatu ahal izateko). Programa hori 2022an martxan zegoen arren, bi inplementazio aurreratuago eskuratu zuten hurrengo hamarkadetan:

 Xerox enpresak lizentziatutakoa garai batean. Lauri Karttunen-ek garatutako programa.
 Foma aplikazioa: Mans Hulden-ek software librean sortutako azken urteotan. Software librearekin posible izan da baliabide urriko hizkuntza askotarako halako prozesadoreak garatzea (2022an 40tik gora ziren).

Ikuspuntu linguistikotik interesgarriena eta zailena formalismoaren osagaiak ondo definitzea izan zen. Osagai nagusiak bi hauek dira: sistema lexikoa eta erregela morfofonologikoak.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
  Two-level morphology: a general computational model for word-form recognition and production. Koskenniemi, Kimmo 1983 Publications (Helsingin yliopisto. Yleisen kieliteteen laitos 11)
  Automatic morphological analysis of Basque. I Alegria, X Artola, K Sarasola, M Urkia. Literary and Linguistic Computing 11 (4), 193.
 Morfologia Konputazionala. Euskararen morfologiaren deskribapena. Alegria I., Urkia M. 2002 Udako Euskal Unibertsitatea - UEU. ISBN: 84-8438-034-3

 Ikus, gainera 

 Euskararen azterketa morfo-konputazionala

 Kanpo-loturak 
  Koskenniemiren webgunea Helsinkiko Unibertsitatekoan
  Koskenniemi, Kimmo, Two-level Morphology: A General Computational Model for Word-Form Recognition and Production, Publications, No. 11, 160 pages, University of Helsinki, Department of General Linguistics (1983). (Jaitsi daiteke erabilera pertsonalerako .)
  Kimmo Koskenniemi’s first 60 years Fred Karlsson, 2007.
  Twenty-Five Years of Finite-State Morphology CSLI Publications. Stanford. 2007
 Xuxen, Kimmo Koskeniemmi eta FMNLSP2012 albistea Ixa taldearen blogean. 2012

Kategoria:Hizkuntzalaritza konputazionala
Kategoria:Softwarea
Kategoria:Ingeniaritza
Kategoria:Informatika
Kategoria:Hizkuntzaren prozesamendua