Cabezo de Alcalá

Cabezo de Alcalá Aragoiko Azaila udalerritik gertu dagoen multzo arkeologiko bat da. Multzoak akropoli bat, zenbait eraikin mugakide eta nekropoli zelta bat hartzen ditu.

KIO (BIC, Espainaiko Kultura Intereseko Ondasun) izendapena du. Altzor artistiko nazionalaren Monumentu historiko-artistikoa izendapena eman zitzaion 1931ko ekainaren 3ko dekretuaren bidez. 

 Historia 
Akropolia hasieran Kutxa Zelaien Kulturako jendeak populatu zuen K. a. IX. mendean. Aguasvivas ibaitik gertuko muino baten tontor luzanga okupatu zuten, defentsa erraza eta uretik nahiko gertutasun ematen ziena. Kokapen estrategikoak aipaturiko ibaiaren harana kontrolatzea ahalbidetzen zuen. Nekropolia ere kontserbatu da, kutxa zelai bat. Indoeuropar hiria Gerra Punikoetan suntsitua izan zen K. a. III. mendean, eta bere hondarrak bisita daitekeen mailaren azpian daude.

Iberiar indigenek berreraiki zuten, beharbada sedetaniarrek. Hiria kontserbatzen den akropolitik haratago hedatzen zen, merkataritza auzo batekin (kontserbatua) eta harresiz kanpoko nekazari eta klase kaltetuagoetako jendearen etxeekin. Auzo eta etxe horiek ez dira induskatu eta neurri batean egungo nekazaritza eta ekonomia jarduerek neurrri bzatean suntsitu dituzte. Oro ahr, 3.000 biztanle inguru izango zituela uste da. Herria pixkanaka erromatartu zen, baina bere jatorrizko izaera mantenduz.

Bigarren hiri hori Erromatar Gerra Zibilaren (Sertorioren gerraren) ondorioz suntsitua izan zen. K. a. 75 edo 76an, Ponpeioren tropek hiria setiatu zuten, Kinto Sertorioren alde zegoena. Barruti harresituan sartzeko kanpoaldeko auzoetako etxeen gaiekin eta argamasarekin (caementicium) arrapala (agger) bat eraiki zuten. Arrapalak lubakia eta harresiak gainditzea ahalbidetu zien, eta sartzean, dena suntsitu zuten. Hiria ez zen berreraiki.

Ez da hiriaren antzinako izena ezagutzen, ikerlari batzuk Sedeisken, sedetaniarren hiriburua, izan daitekeela proposatu duten arren,  eta beste batzuk bertan kokatzen dute Belikion txanpon-etxea. Azken aldian aukera hori ukatzeko joera dago, Sedeisken hiriaren existitu zela txanponetan eginiko idazkunei esker ezagutzen baita, eta Cabezo de Alcalán ez zen txanponik jo.

 Azterketa arkeologikoa 
Aztarnategia 1885ean aurkitu zuen Pablo Gil y Gilek, muinoan margotutako zeramika mordoa aurkitu zuena. Zeramika iberiarra zela ikusi zuen eta margoetan greziar eragina nabaritu zuen. Beranduago, Pierre Parisek zeramiketakoren batzuk Louvrerako erosi zituen, eta horren ondorioz, aztarnategiak mundu mailan ezaguna izan zen.

1919tik Juan Cabré Aguilók zientifikoki induskatu zuen Cabezo de Alcalá eta, Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz etenaldi bat egin ondoren, 1944 arte jarraitu zuen. Cabrék bere aurkikuntza ugariak zenbait lanetan argitaratu zituen, horien artean La Cerámica de Azaila nabarmentzen delarik.

1960ko hamarkadatik aurrera Antonio Beltrán Martínezek eta Miguel Beltrán Llorisek jarraituko zituzten indusketak. Bi arkeologo horien azterketek aztarnategiari buruzko egungo jakintza egoera lortzea ahalbidetu zuten.

 Aztarnategia 
Akropolira bigarren harresiko lubakia zeharkatzen duen zubi txiki baten bidez sartzen da. Gaur egun zementuzkoa, bere garaian harrizkoa zen, erdialdea zurezkoa zelarik, desmuntagarria (ez igogarria) erasorik egonez gero.


Sigisagaka 660.000 litroko edukia eta 10 metroko sakonera duen uraskara doan bide batetik igotzen da, non hiriko kaleak amaitzen diren, hala euriaren ura bilduz. Uraskak, iragazgaitz bihurtzeko luzituak izan ziren harrizko hormak ditu. Uraskako ura soilik lehorte edo setio egoeran erabiltzen zen, beranduago, termentzako ere erabili zela uste den arren. Egunero erabiltzeko ura Aguasvivas ibaian biltzen zen, hiritik ehunka metro gutxi batzuetara.

Hiria luzanga da eta muinoaren tontorrean luzetara hedatzen da. Gainontzeko kale guztiak amaitzen diren erdiko kale batek alderik alde zeharkatzen du. Kaleak erromatar estilokoak dira: harriztatuak eta alboetan espaloiak zituztela. Zatirik altuenean, muturretako batean, goian zurezko egitura iznago zuten bi zaintza dorre izan zitezkeeanren hondarrak daude. Dorreen atzealdean nahiko eraikin handi bat zegoen, uste denez, kuartela izango zena, eta hiriko tokirik gotortuena.

Merkataritza auzoa harresitutako lehen barrutitik kanpo dago. Dendak harriztaturiko kale batean zehar hedatzen dira ezkerretara eta eskuinetara. Errota, aldiz, ez dago merkataritza auzoan, baizik eta akropolian, okindegia deitua izan denean. Oraindik, erabili ziren errotarriak ikus daitezke.

 Tenplua 
Tenplua sarrerako kalea kale nagusiarekin gurutzatzen den tokian dago. Lau hutsune dituen oholtza batek banatutako barruti txiki bat da. Uste denez, hutsuneak zenbait brontzezko estatua ainguratuak zeuden tokiak dira. Multzotik gaur egun Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean dauden emakumezko baten eta gizonezko baten soingainak kontserbatzen dira (hauen kopiak Azailako Interpretazio Zentroan ikus daitezke). Zorua osatzen zuen harkaitzean dauden arrastoak kontutan hartuta, heroitua eta Ponpeiorenaren imitazioa eginez erromatar estetika zeraman tokiko noble gazte batek, irudi femenino batek, beharbada Victoria (Niké) erromatar jainkosa, edo tokiko baliokide batek, airean esekia zegoena (estatua honi dagozkion markak falta baitira) koroatzen zuen bitartean zaldi batetik tiratzen zuen eskultura multzo bat osatzen zutela uste da.

Zorua opus signinum-ez apaindua egon zen, eta hormak freskoekin, harrizko harlanduak imitatuz, dirudienez, italiar artistek eginak.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian tenplua aireaurkako babesleku bihurtu zen, kalte handiak eta kontserbatu ziren margo gutxien galera suposatu zuena. Sarrerako eskailera mailan "VIVA LA CNT" ere grabatu zen, gaur egun oraindik irakur daitekeena.

 Termak 
Termak, K. a. I. mendean eta K. a. II. mendean datatuak, Iberiar Penintsulan aurkitutako antzinakoenetakoak dira. Harresiz kanpo daude, eta hiriarekin eskailera batzuen bidez komunikatzen dira. Aldageletatik sartzen zen, hauen eskuinean frigidariuma zegoelarik. Tepidariuma aldagelen atzean zegoen, eta atzean bi gela, caldariuma eta lurrunezko bainuak izango zituztenak. Ziur asko, gimnasio edo palestra bat ere egongo zen tepidariumaren ondoan.

Galdarak frigidariumaren aldean zeuden, akropolitik aldenduak.

Uste denez, ura uraskatik desagertu den kanalizazio motaren baten bidez iristen zela uste da.

 Etxeak 
Ohiko iberiar etxeak 40 metro karratukoak izaten ziren. Ohi hiru gelakoak, lau ere izan zitzaketen familia aberatsen kasuan. Lehen gela, sarreraren ondoan, sukaldea zen. Atetik gertu zegoen aireztatzea errazteko, leiho txikiak eta tximinia gora-behera, aireztatzea oso kaxkarra baitzen. Sarrerako atearen atzean gela nagusia zegoen, bertan egiten zelarik eguneroko bizitza. Barren-barrenean logela, familia aberatsen kasuan bi izan zitezkeenak.thumb|250px|Iberiar hilobia

Hiriaren erromatartzeak Inperioko modak eraikuntzara ere ekarri zituen. Biztanlerik aberatsenek euren etxeak erdiko patio batekin eta gainontzeko gelak, sukaldea, logelak, jangela, tablinuma etab... patio honen inguruan jarriz egin zituzten.

Tokiko erreguloaren etxea ohi baino handiagoa zen, 300 metro karratukoa. Erromatar estiloan egina dago, "modernoagoa", erdiko patio batekin, honen inguruan gelak banatzen direlarik.

Etxeen artean, etxadietan banatuak zeudenak, biltegiak daude, pitxerrez beteriko gela handiak. Harrizko errota bat ere aurkitu da laboreentzako uste denez antzinako okindegia zenean.

 Iberiar hilobia 
Ponpeioren tropek eginiko arrapalaren hondakinen artean iberiar hilobi bat industu da, kontserbatu den bakarra. Hiriaren irteerako harriztaturiko bide baten ertzean dagoen zokalo karratu baten gainean jarritako harrizko kupula bat da.

 Iberierazko testuak 
Aztarnategi honetan aurkitu dira, 2026 arte aurkitu diren iberierazko testuen multzo zabalena, 998 idazkun. Iberiar hiria eta K.a. II. eta I. mendeen artean datatu daiteke eta iberiar gizartean idazkeraren erabilera aztertzeko aparteko adibidea da. Epigrafia paleohispanikoaren bilduma zabalena du, ia mila epigrafe erregistratu baititu, eta haren analisiak aukera ematen du hobeto ulertzeko zer helburu eta maiztasunez idazten zuten iberiarrek. Inskripziooak oso motzak dira, batzuetan hizki batekoa edo bikoa, eta eguneroko objektuetan izkiriaturik daude (instrumenta domestica): platerak, ontziak, dolia eta anfora heldulekuak. Gehienak grafitoak dira zeramikazko objetuetan eginak egosi ondoren (post cocturam). Gutxi batzuk labean egosi aurretik (ante cocturam) eginak daude eta estanpillaz (zigiluz) eginiko komertzio marka batzuk ere agertu dira. Oso gutxi dira, azkenean, margotutakoak (tituli picti). Nahiz eta testu gehienak iberieraz idatzi (% 96,2), idazketa-euskarririk ohikoena erromatarrena da: berniz beltzeko zeramika.

 Erreferentziak 

 Beste erreferntzia bibliografiko akademiko 

 Valladolid Moya, Juana (2019-12-11) Revisión de seis inscripciones sobre cerámica procedentes de Azaila (Teruel). Paleohispáinca, 2 (2002)  https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v0i2.364
 Miguel Beltrán Lloris; M. Angeles Hernández Prieto; Ignacio Lorenzo Lizalde; Abigail Pereta Aybar (2001) El Cabezo de Alacá  Azaila (Teruel) ISBN: 84-7753-875-1. Diputación Genreal de Aragón.

 Kanpo estekak 

 2016-05-10 “El Toro de Azaila, miles de historias para disfrutar del turismo cultural de Aragón”. Arqueotrip.

Kategoria:Espainiako erromatar hiriak
Kategoria:Aragoiko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Antzinako hizkuntzak
Kategoria:Aztarnategi arkeologiko iberiarrak