Xileno

Xilenoa edo xilola konposatu organiko aromatikoa da (CH3)2C6H4 formula duena eta hiru isomero dituena: orto-xilenoa, meta-xilenoa eta para-xilenoa. Bentzenoaren bi hidrogeno-atomo metilo-taldez ordezkatzen direnean eratzen dira. Alkilbentzenoen familikoa da.

Likido kolorgea, sukoia eta koipetsu samarra da. Erabilera handia du industrian.

 Ekoizpena 
Xilenoaren isomeroak reforming katalitikoaren emaitzak dira industria petrokimikoan eta kokearen prestakuntzan. Ager daiteke ere % 1eko proportzioan petrolio gordinean.

Xilenoa toluenoa eta bentzenoa metilatuz sintetiza daiteke.

Xileno komertziala isomeroen nahastea da proportzio honetan: % 40-65 m-xilenoa, % 20 bitartean o-xilenoa eta % 20 bitartean p-xylenoa. Gainera, etilbentzenoa izaten du % 20 bitartean.

 Ezaugarri fisiko-kimikoak 
Xilenoa likido kolorge, kirasduna eta sukoi da. Isomeroen arteko ezaugarri kimikoak ez dira oso diferenteak. Beheko taulan azaltzen dira isomeroen antzekotasunak eta desberdintasunak:
Xilenoaren isomeroakEzaugarri orokorrakIzenao-xilenom-xilenop-xilenoIUPAC izena1,2-dimetilbentzeno1,3-dimetilbentzeno1,4-dimetilbentzenoBeste izendapenako-xilolm-xilolp-xilolFormula kimikoaC8H10SMILESCc1c(C)cccc1Cc1cc(C)ccc1Cc1ccc(C)cc1Masa molekularra106,16 g/molItxuralikido kolorgeaCAS zenbakia95-47-6108-38-3106-42-3Hiru isomeroen nahastearen CAS zenbakia  1330-20-7Ezaugarri fisikoakDentsitatea0,88, likidoa0,86, likidoa0,86, likidoaDisolbagarritasuna uretanKasik disolbaezinaDisolbagarria disolbatzaile ez-polarretan, disolbatzaile aromatikoetan adibidezDisolbagarritasun-parametroa δ18,0 MPa1/2 (25 °C)Fusio-tenperatura−25 °C (248 K)−48 °C (225 K)13 °C (286 K)Irakite-tenpertura144,43 °C 139,1 °C 138,2 °C Berez su hartzeko tenperatura463 °C (736 K)527 °C (800 K)528 °C (801 K)Lurrun-presioa~8 hPa à 20 °C~8 hPa à 20 °C~8 hPa à 20 °CPuntu kritikoa357,18 °C 343,9 °C 343,05 °C SegurtasunaArriskuaksukoia, toxikoa irentsiz eta arnastuz, azido eta oxidatzailen sendoekin erreakzionatzen du.Sugar-puntua32 °C27 °C27 °CBesterik adieazi ezean balioak egoera estandarrekoak dira (25 °C, 100 kPa)

 Erabilera 

 Azido tereftalikoa eta deribatuak 
p-Xilenoa azido tereftalikoa eta dimetil tereftalatoa sintetizatzeko lehengai gisa usatzen da. Bi hauek monomero gisa baliatzen dira poli(etilen tereftalato)aren eta poli(butilen tereftalato)aren sintesian. Poli(etilen tereftalato)a botilak eta ehunak egiteko baliatzen da besteak beste. Poi(butilen tereftalato)a elektronikan isolatzaile gisa baliatzen da. Munduan produzitzen den p-xilenoaren % 98 helburu hori du.

o-Xilenoa anhidrido ftalikoaren prekurtsorea da zeina polimeroen industrian plastifikatzaile moduan erabiltzen diren ftalatoak produzitzeko baliatzen den.

m-Xilenoak ez du erabilera inportanterik.

 Disolbatzailea 
Xileno disolbatzaile gisa usatzen da. Tintaren osagaietako bat da, pintura eta bernizetako disolbatzailea eta altzairuaren, olata elektronikoen eta zirkuitu integratuen garbigarria.

 Toxikotasuna 
Xilenoak ez dira oso toxikoak. Arratoietan LD50 4.300 mg/kg-koa. Hala ere gomendatzen xilen0-lurrunen esposizio maximoa 100 miloiko partera mugatzea. Gehiegizko esposizioak buruko mina, nekea, zorabioa, apatia, nahasmendua, suminkortasuna, arazo gastrointestinalak eta bero-sentsazioa eragin ditzake.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Alkilbentzenoak
Kategoria:Lurzoruaren kutsadura