Galde-perpaus

Hiztunak entzuleari, edo idazleak irakurleari, informazio bat eskatzen diola eta solaskidearen erantzun baten zain gelditzen dela adierazten duen perpaus-mota.

Perpausak adierazpen soilak izan beharrean, galderazkoak ere izan daitezke; alegia, galderak egiteko perpausak ere badira. Galde-perpausak informazioa eskatzeko osatzen dira.

 Galdera-motak 
Funtsean, bi galdera-mota bereizten dira: zati-galderak eta aukera-galderak.

 Zati-galderak 
Zati-galderak = galde-hitz baten bidez eratzen direnak
Adibidez:
 a. NOIZ iritsi zinen atzo etxera?
 b. NORI bota diote atzoko sutearen errua?
 c. ZENBAT diru gastatu duzu herriko jaietan?
Perpaus horietako osagai bat galde-hitzaz osatua dago. (a)-n eta (b)-n galde-hitzak berak, besterik gabe, osatzen du sintagma: NOIZ eta NORI. (c)-n, berriz, galde-hitza izen-sintagmaren barruan dagoen determinatzailea da: [ZENBAT diru]. Kasu batean zein bestean, galderazko sintagma hori, osorik, galdegaia da, eta, horrenbestez, adizkiaren aurrean kokatzen da. Beraz, gaizki eratuak egongo lirateke, adibidez, honako hauek:
 a. *NOIZ atzo etxera iritsi zinen?
 b. *NORI atzoko sutearen errua bota diote?
 c. *ZENBAT diru herriko jaietan gastatu duzu?

 Zati-galderen interpretazioa 
Esaterako, hartu NOIZ iritsi zinen atzo etxera? perpausa. Atzo etxera NOIZBAIT iritsi zinela aldez aurretik jakintzat emanik, NOIZBAIT adberbio horren erreferentzia zein den eskatzen du galdegileak. Galde-hitzak erreferentzia erabat zehaztugabea du, eta, galderazko perpaus batean kokatua dagoenean, solaskideari erreferentzia hori zehazteko eskatzen zaio. Normalean, perpaus bakoitzean galde-hitz bakarrerako lekua izan ohi da. Galde-hitz bat baino gehiago erabili nahi bada, alegia, galdera bat baino gehiago egin nahi bada, galde-hitzak juntatu behar dira. Adibidez:
 NOIZ eta NOLA izan da istripua?
Edo bi galde-perpausak ere junta daitezke. Hori izan ohi da, hain zuzen, normalena: galdera bakoitzerako perpaus bat erabiltzea:
 NOIZ izan da istripua eta NOLA (izan da istripua)?
Hala ere, zenbait testuingurutan, badirudi zilegi dela galde-hitz bat baino gehiago ezartzea perpaus bakar batean:
 NORK NORI deitu dio «txerrikume»?
Horrelakoak normalago gertatzen dira mendeko perpausetan, zehar-galderetan alegia:
 Ez dakigu NORK NORI deitu zion «txerrikume».

 Aukera-galderak 
Aukera-galderak = bi osagairen artean aukera egitea eskatzen dutenak
Aukera-galdera izenekoak bi motatakoak izan litezke: juntadurazkoak eta bai-ez erako galderak:
 a. Aitak ala amak esan zizun? (Juntadura da: [aita ALA ama?]).
 b. Aitak esan al zizun? (Hor ez dago, agerian behintzat, juntadurarik, baina bai eta ez-en artean aukera egin behar da. Horregatik deritze bai-ez erako galdera).

 Aukera-galderen interpretazioa 
Bai-ez erako galderetan, deiturak ongi adierazten duen bezala, «bai» edo «ez» erantzutea eskatzen zaio solaskideari. Hauetan ez dago galde-hitzik. Hortaz, solaskideari ez zaio eskatzen perpausean zehaztu gabe gelditu den osagai baten erreferentzia zehazteko. Oraingoan, zehaztu gabe dagoena perpausaren baiezkotasunaren eta ezezkotasunaren arteko hautua da:
 333 kilometroan izan al da istripua?
Hor ere jakintzat eman liteke istripua nonbait izan dela, baina ez zaio eskatzen inori nonbait horren erreferentzia zehaztea, baizik eta 333 km-an bai ala ez zehaztea.

Horregatik, bestalde, horrelako galde-perpausen ordez, ala juntagailuaren bidez juntaturiko perpausen bidez adieraz daiteke gauza bera:
 333 km-an izan da istripua ala ez (da 333 km-an izan istripua)?

 AL partikula eta -A atzizkia 
Galde-perpaus horietan AL partikula ezar daiteke adizkiaren aurrean. Horrelakoetan, perpausak azkenaldera ez du goranzko doinuera hartzen, beheranzkoa baizik. Erdialdeko euskalkian arrunt-arrunta da.

Ipar-ekialdeko euskalkietan, adizkiari -A atzizkia gehitzen zaio:
 Ikusi duka Joseba? (= Ikusi (al) duk Joseba?)
Azkenik, inongo partikularik gabe ere osa daitezke horrelako galde-perpausak:
 a. Ikusi duk Joseba?
 b. 333 km-an izan da istripua?
Jakina, oraingoan inolako marka gramatikalik gabe, galde-perpaus bat dela adierazteko, intonazioa beste biderik ez dago.
Halako galde-perpausen intonazioaren bereizgarririk nabarmenena perpausak azken aldean hartzen duen goranzko doinuera da, ez zati-galderek ez AL edo -A partikulaz osatzen diren galde-perpausek ez dutena.

 Galde-perpausak eta bai-ez-kotasuna 
Galde-perpausak baiezkoak nahiz ezezkoak izan daitezke. Zati-galdera ezezkoetan EZ elementua agertuko da galde-hitzaren eta adizkiaren artean:
 a. NORK EZ du jaso oraindik azterketa-papera? b. NORK behar du paper gehiago?
Bai-ez galderetan, berriz, AL partikula aditzaren aurre-aurrean joango da, EZ edo BA- elementuaren ondoren, hortaz:
 a. EZ AL zenekien igandeetan itxi egiten dugula?
 b. BA AL zenekiten etortzeko zela?

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Perpaus-motak