Tisanoptero

TisanopteroEuskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009] intsektuen klaseko Thysanoptera ordenako artropodoez esaten da. Intsektu ñimiñoak dira, gehienak milimetro bat baino txikiagoak, meheak, fleko formako hegalak eta ahoko pieza asimetriko bakarra dituztenak. Espezie gehienak landarez elikatzen dira nagusiki, zulatuz eta edukia xurgatuz, nahiz eta batzuk harrapariak izan. Entomologoek 6.000 espezie inguru deskribatu dituzte. Ahulki egiten dute hegan, eta hegal lumatsuak ez dira egokiak hegaldi konbentzionalerako; horien ordez, tisanopteroek ezohiko mekanismo bat ustiatzen dute, hegoekin sostengua sortuz, zirkulazio-eredu ezegonkor bat erabiliz, hegalen ondoan zurrunbilo iragankorrak dituena.

Espezie asko garrantzi komertzialeko laboreen izurriteak dira. Espezie gutxi batzuek 20 bektore baino gehiago dituzte, landareetan gaixotasunak eragiten dituztenak, batez ere tospobirusek. Zenbait espezie onuragarriak dira, polinizatzaile direlako edo beste intsektu edo akaro batzuen harrapariak direlako. Baldintza egokietan, negutegietan bezala, espezie askok beren populazioaren tamaina esponentzialki handitu dezakete eta talde handiak eratu, harrapari naturalik ez dutelako eta modu asexualean ugaltzeko gaitasuna dutelako; ondorioz, laboreentzat suntsitzaile bihurtzen dira. Landareak kaltetzeaz gain, tisanopteroek etxeak inbaditu eta etxeko objektuak puztu ditzakete, hala nola altzariak, oheko arropa eta ordenagailuko monitoreak. Azken kasu horretan, indarrez sartzen dira LCD pantailaren eta kristalezko estalkiaren artean. Askotan zaila izaten da ezaugarri morfologikoengatik identifikatzea.

 Morfologia 
Tisanopteroak intsektu hemimetabolo txikiak dira, eta zigarro forma berezia dute. Luzeak dira eta gorputza zeharka estututa dute. 0,5 eta 14 mm arteko tamaina dute harrapari handienen kasuan, baina gehienek 1 mm neurtzen dute gutxi gorabehera. Tisanoptero hegalariek antzeko bi hegal pare dituzte, uhal itxurakoak, ile zerrenda batekin. Atsedenean daudenean, hegoak gorputzaren gainean tolesten dira. Bere hankak bi segmentu tartsaletan amaitzen dira, pretartsoan "arolium" izenez ezagutzen den maskuri formako egitura batekin. Egitura hori saihestu egin daiteke hemolinfaren presioaren bidez, eta, horri esker, intsektua gainazal bertikalen gainean ibil daiteke. Omatidio-kopuru txiki batez osatutako begi konposatuak dituzte, eta hiru begi sinple buruan.


Tisanopteroek aho-pieza asimetriko esklusiboak dituzte. Hemipteroak ez bezala (benetako zimitzak), tisanopteroek eskuineko baraila txikia eta aztarnatsua da, eta espezie batzuetan erabat falta da. Ezkerreko masailezurra elikagai-landarea mozteko erabiltzen da labur-labur; listua injektatzen da eta, ondoren, hodi bat osatzen duten masailezurreko estileteak txertatzen dira, eta hautsitako zelulen elikagai erdilikidoa ponpatzen da. Prozesu horrek zelula suntsituak edo kolapsatuak uzten ditu, eta zilar-koloreko edo beltzarandutako orbaintze bereizgarri bat elikatu diren zurtoinen edo hostoen gainazaletan.

Thysanoptera bi subordenatan banatzen da, Terebrantia eta Tubulifera, ezaugarri morfologikoengatik, portaeragatik eta garapenagatik bereizten direnak. Tubuliferak familia bakarra du, Phlaeothripidae; bere kideak bere abdomeneko apikal segmentu bereizgarriagatik, hostoen gainazalaren gainean arrautzak erruteagatik eta bere pupen hiru estadioengatik identifika daitezke. Phlaeothripidae espezieetan arrak emeak baino handiagoak izaten dira, eta, beraz, populazio berean tamaina ezberdinak aurki daitezke. Erregistratutako Phlaeothripidae espezierik handiena 14 mm luze da. Terebrantiako zortzi familietako emeek zerra formako egitura dute aurreko abdomeneko segmentuan, arrautzak banaka erruten dituzte landare-ehunean, eta pupen bi fase dituzte. Terebrantia gehienetan arrak emeak baino txikiagoak dira. Uzelothripidae familiak espezie bakarra du, eta bakarra da zartailu formako antena-segmentu terminal bat duelako.

 Eboluzioa 
Tisanopteroen lehen fosilak Permiar garaikoak dira, Permothrips longipennis espeziekoak. Kretazeo Goiztiarrean ohikoagoak ziren tisanopteroak. Merothripidae familia da Thysanoptera arkaikoen antz handiena duena, eta ziurrenik ordenaren zutoinean dago. Sei mila espezie ezagutzen dira gaur egun, 777 genero bizidunetan eta 60 genero fosiletan banatuta.

 Filogenia 
Oro har, Tisanopteroak hemipteroen (zimitzak) ahizpa-taldetzat hartzen dira.

Tisanoptera familien filogenia gutxi aztertu da. Tubulifera eta Terebrantia subordenen monofilia 2013an 37 espezie aztertu ziren 3 gene erabiliz, baita DNA erribosomikoan eta hiru proteinetan oinarritutako filogenia bat ere. Terebrantian, Melanothripidae beste familia guztien arreba izan daiteke, baina beste harreman batzuk ez daude argi. Tubuliferan, Phlaeothripidae eta bere subfamilia Idolothripinae monofiletikoak dira. Tisanopteroen bi subfamilia handienak, Phlaeothripinae eta Thripinae, parafiletikoak dira eta lan gehiago behar dute egitura zehazteko. Analisi horien barne-erlazioak kladograman agertzen dira.

 Taxonomia 
2013an familia hauek definitu ziren:

 Terebrantia subordena
 Adiheterothripidae  (11 genero)
 Aeolothripidae  (29 genero) 
 Fauriellidae  (lau genero)
 †Hemithripidae  (genero fosil bat, Hemithrips 15 espezierekin)
 Heterothripidae  (zazpi genero, Mundu Berrian)
 †Jezzinothripidae  (egile batzuek Merothripidae barruan)
 †Karataothripidae  (espezie fosil bat, Karataothrips jurassicus)
 Melanthripidae  (sei genero)
 Merothripidae  (bost genero)
 †Scudderothripidae  (egile batzuek Stenurothripidae barruan sailkatzen dute)
 Thripidae  (292 genero) 
 †Triassothripidae  (bi genero fosil)
 Uzelothripidae  (espezie bakarra, Uzelothrips scabrosus)

Tubulifera subordena
 Phlaeothripidae   (447 genero)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak