Imhotep

Imhotep (, , K.a. XXVII. mendea) egiptoar polimata izan zen, jakintsua, asmatzailea, medikua, matematikaria, astronomoa, injeniaria eta arkitektoa, besteak beste. Sakkarako Piramide Mailakatua diseinatu zuen eta gaur egunera haren izena iritsi zen lehenengo zientzilaria kontsideratzen da.

Egiptoko III. dinastia garaian bizi izan zen Heliopolis hiriburuan Djoser faraoiaren aholkulari nagusia eta Ra eguzkiaren jainkoaren apaiz nagusia izan zen. Ez da ongi ezagutzen figura historikoa, baina hil ondorengo 3.000 urtetan haren izena hain mirestua izan zenez Greziarrek medikuntzaren jainko egin zuten K.a. VI. mendean.

 Izena 
Imhotep izenak "bakean datorrena" esan nahi du.

350px|center|thumb|Imhotepen izena eta titulua eta Djoser faraoiaren izena. Faraoiaren estatuaren oinean idatzitako hieroglifikoen grafikoa. Kalteturiko zatiak grisez irudikatuta daude.

 Informazio iturriak 
Imhotepen inguruko informazioa jasotzea ez da batere erraza, hura hil eta hurrengo 1.200 urtetako inongo agiritan haren izenik ez baita aipatzen, garaikideak izan daitezkeen hiru idazki labur ezik, eta haietan Djoserren aholkulari nagusia zela esaten da. Aspaldiko tradizioak dio jakinduriazko testu ugari idatzi zituen aditua izan zela Imhotep, bereziki medikuntzaren inguruko testuak jorratu zituela esaten du, baina hura hil eta mende askotara aipatzen zaizkio ezaugarri eta jakintza hauek.

Imhotep aipatzen agiri zaharrena Amenofis III.a (K.a. c. 1391–1353) faraoiaren erregealdikoa da. Hilobi baten jabeak idatzia da eta horrela dio:

Imhotepen aldeko libazio hauek aldiro egiten zirela dirudi, horrela diote Imhotepen estatuei loturiko papiroek, gutxienez Azken Arora bitartean (K.a. c. 664–332). Berlingo Egiptoar Museoaren errestauratzailea den Dietrich Wildungek azaltzen duenez Imhotepen oroimen intelektualaren eboluzio geldoak sortarazi zuen harenganako kultua. Gardinerrek dio Erresuma Berriaren garaian (K.a. c. 1550–1077) bestelako jakintsuekiko gurtzarekiko nahikoa desberdina bazela, Imhotep erdi-jainko kontsideratua izateko bestekoa.

Errege familiakoa izan gabe ez dira dozena bat egiptiar izango jainkotuko eta Imhotep da horietako bat. Haren gurtzaren erdigunea Menfis hirian zegoen. Ez da Imhotepen hilobirik aurkitu, saiakera ugari egin diren arren, eta aditu gehienek uste dute Sakkarako piramidean ezkutaturik egongo dela.

 Imhotep historikoa 
Imhotepen historikotasuna bermatzen dute haren garaiko hiru idazkik. Hauetako bi Djoser faraoiaren estatuaren oinean agertzen dira eta idazkiek Imhotepek zituen hainbat titulu aipatzen dituzte, eskultoreetako burua eta zigilatzaileen burua barne. Hirugarrena Sekhemkhet faraoiarentzako amaitu gabeko piramide mailakatua inguratzen duen harresian ikus daiteke. Hirugarren idazki horrek adieraz lezake Djoser faraoia hil ondoren Imhotep oraindik bizirik zela eta hurrengo faraoiaren piramidea egiten hasi zela. Sekhemkhet faraoiaren erregealdia oso laburra izan zen, sei urte ingurukoa, eta piramidea amaitu gabe gelditu zen. Adituek uste dute bizitza luzea izan zuela eta baliteke lau faraoiren erregealdi ezagutu izana, Djoser, Sekhemkhet, Jaba eta Nebkara. 

 Arkitektoa 
250px|thumb|Djoser faraoiaren Sakkarako Piramide Mailakatua, Imhotepek diseinatu zuena.

Imhotepek Djoser faraoiaren Sakkarako Piramide Mailakatua diseinatu zuen, bai eta inguruan dauden gainerako eraikinak ere, hileta konplexua osatuz. Aurreko faraoien piramideek oinarri errektangularra zuten eta Imhotepek oinarri karratua ezarri zion. Piramidea eraikitzeko kareharrizko blokeen milaka tona erauzi, garraiatu eta egoki kokatu behar izan ziren. Merkeagoak eta erabiltzen errazagoak ziren adreiluaren eta zuraren ordez harriak erabili zituen. Harrizko zutabeak ere altxatu zituen, apaingarri gisa batez ere, ez baitute pisu handirik eusten. Garai hartan brontzezko tresnak erabiltzen ziren, ez ziren egokiak lan hauetarako. 

Imhotepek eraikuntza prozesu guztia antolatu behar izan zuen eta ehundaka langileren jardunaren kontrola eraman, eta inoiz egin zen lehenengo hileta-hiria eraiki zuen. Erdialdean sei solairuko piramide mailakatua ezarri zuen, 62 metrotako altuera zuena, garai hartan munduko eraikin altuena zen. Inguruan bestelako eraikinak kokatu zituen; tenplu bat, patioa santutegia eta apaizentzako gelak, guztira 16 hektareatako azalera hartuz. Dena inguratuz 10'5 metrotako altuera eta 1.500 metrotako luzera zuen harresia eraiki zuen. Harresi hartan baziren 13 ate faltsu eta benetazko bat hego-ekialdeko erpinean kokaturikoa. Harresia inguratuz zanga bat eraikiz uen, 40 metroko zabalera eta 750 metrotako luzera zuena. Piramidearen azpiko arrokan, 20 metrotako sakoneran, Djoserren hilobia izango zen gela zulatu zuen eta baita galeria ugari ere. Galeria horietan milaka hileta-ontzi sartu zituen, horietako askok arbasoen izenak grabatuta zituzten. 

Sekhemkheten piramidea ere abiatu zuen, Djoserren piramidearen egitura bera erabiliz, baina aurrekoa baino handiagoa zen. 

 Medikua 
Idazki garaikiderik ez dago Imhotep medikua zela adierazten duenik, baina jakina da faraoiaren gorteko aholkulari nagusia medikua izaten zela, eta ondoren Imhotepen figurak izan zuen garapenak hura ere medikua izango zela iradokitzen du. 

250px|thumb|Edwin Smith papiroa.
Edwin Smith papiroan esaten da Imhotep izan zela Egiptoko medikuntzaren aintzindari eta sortzailea. Papiro hartan sendabideak, minak eta anatomia azterketak aipatzen dira, ustez Imhotepek idatzitakoak, baina papiroa bera K.a. 1700 urtekoa izan liteke, eta Imhotepek esandakoez gain ondorengo medikuek gehitutako idazkiak egon litezke. 

Papiroaren testuan Imhotepek opiazeoen lurrinketak gomendatzen ditu anestesiko gisa erabiltzeko. Zauri ugariren inguruko diagnostiko oso zehatzak egiten ditu, anatomia ikertuz, diagnostikoa eginez eta tratamendua proposatuz. Tratamenduak arrazionalak dira eta ez du irtenbide magikorik ematen. Papiroak honako hauen lehen deskribapenak ditu: garezurreko josturak, meningea, garunaren kanpoko azala, likido zefalorrakideoa eta garezur barneko pultsazioak.

Sakkarako harlauza batean Imhotepek karotida arteria presionatzea gomendatzen du zefalea arintzeko, garunera doan odol fluxua jaisten baita. Imhotepek zioen pultsoa dela bihotzaren eta gaixoaren egoeraren erakusle nagusia.

 Medikuntzaren jainkoa 
250px|thumb|Imhotepen estatutxoa ohiko posturan.
Imhotepen heriotzatik bi mila urtetara egiptiarrek medikuntza eta zainketaren jainko bihurtua zuten, Tot jainkoarekin parekatzeraino. Medikuntzaz gain arkitekturaren eta matematikaren jainko ere bazen, eta idazkarien patroi, horregatik idazkariek ohi zuten bezala eserita irudikatzen da, papiro bat altzoan duela. Menfis inguruan izan zuen Imhotepen gurtzak erdigunea.

Ptolomeotar garaian greziarrek Asklepio medikuntzaren jainkoarekin parekatu zuten, hura ere jainko bihurturiko gizaki historiko bat zen. Erromatarren garaian oraindik oso ezaguna zen eta Tiberio eta Klaudio enperadoreek esate baterako haien tenpluetan Imhotepen aldeko laudorioak idatzita utzi zituzten.

Karnakeko Tenpluan honako idazki hau aurkitzen da:

Siddhartha Mukherjee indiar jatorriko onkologoak The Emperor of All Maladies izeneko liburuarekin Pulitzer Saria eskuratu zuen. Liburu horretan Imhotepi esleitzen dio inoiz egindako aurreneko minbizi diagnostikoa. Imhotepek esaten duena da "ez dago ezer egiterik".

 Aintzatespena 
Sakkara nekropoliaren alboan, Menfisen, Imhotep Museoa dago. 2006an ireki zituen ateak museo arkeologiko honek eta Sakkarako piramide mailakatuan aurkituriko objetuetaz gain Antzinako Egiptoko gaiak jorratzen ditu.

Eskozia Berriko Halifax hiriburuan (Kanada) Dalhousie Unibertsitatearen barnean Imhotep's Legacy Academy (ILA) izeneko akademia aurkitzen da. Estatu Batuetako Atlanta hirian ere bada Imhotep Academy izeneko ikastetxe bat.

 Gaur egungo kulturan 
200px|thumb|1932ko The Mummy filmaren kartela.
Antzinako Egipton oinarrituriko liburu eta film askotan agertu izan da Imhotep, gehienetan haren izaera eta lorpenak desitxuratuta hala ere.

 Zineman eta telebistan 
1932ko The Mummy filmean Boris Karloffek antzeztu zuen. Antzeko argumentua zuen The Mummy film berria egin zen 1999an eta bigarren zati bat izan zuen 2001ean, The Mummy Returns. 1985ean egindako Young Sherlock Holmes filmean Sherlock Holmes gaztearen etsaiek Imhotep jainkoa gurtzen dute.

Stargate SG-1 telesaileko "Gerlaria" atalean Imhotep izeneko goa'uld bat ageri da. Telesail honek ere egiptiar estetika du. 

 Literaturan 
Agatha Christieren Death Comes as the End eleberrian apaiz baten izena da eta José Ángel Murielen Ladrones de Atlántida eleberriko protagonista da. Im Great Priest Imhotep manga japoniarreko protagonista ere bada.

 Bideojokotan 
Antzinako Egipton girotutako Faraon bideojokoan Imhotep izeneko pertsonaiak jokalariari piramide mailakatua eraiki dezan agintzen dio. Imperivm: Great Battles of Rome bideojokoan heroi egiptiar bat da. Civilization VI bideojokoan Imhotep injeniaria sar daiteke ekipoan. Titan Quest bideojokoan ere ageri da.

 Musikan 
Sopor Aeternus and the Ensemble of Shadows dark wave taldea alemaniarraren zortzigarren diskoak Imhotep izena du eta David Valdés bakarlari heavy espainiarraren bigarren diskoak ere bai.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Imhotepi buruzko informazio gehiago

Kategoria:Egiptoar jainkoak
Kategoria:Antzinako Egiptoko arkitektoak
Kategoria:Antzinako Egiptoko medikuak
Kategoria:Jainkotutako pertsonak
Kategoria:Jakinduriaren jainkoak
Kategoria:Osasunaren jainkoak
Kategoria:K.a. XXVII. mendea