Iñigo Jones

Inigo Jones ingeles arkitektoa izan zen (Londres, 1573ko uztailaren 15a - 1662ko ekainaren 21a). Italian egin zituen ikasketak Andrea Palladioren lanak eredutzat hartuz. Ben Jonson ertilariarekin elkarlanean, eta, aldi berean, lehian aritzen zen nor izango ote gortekoen gustukoen. Jonesen eraginez sartu zen Palladioren estiloa, nazioarteko klasizismoa alegia, Ingalaterran. Berak sortutako estiloari jarraituz eraiki ziren garai hartako etxe aberats gehienak. Haren lan nagusiak Whitehalleko Banqueting House eta Greenwicheko Queen's House egitasmoa dira.

 Biografia 

 Hasierako bizitza eta karrera 
Jonesen hasierako urteei buruz ezer gutxi dakigu, Londresko Smithfield auzoan jaio zela izan ezik, Inigo Jones, Galesko oihal langile katoliko baten semea, eta St. elizan bataiatu zela. St. Bartholomew-the-Less elizan. Ez zuen arkitektura-lanbidera modu tradizionalean hurbildu, hau da, ofizio batetik edo Lanbideen Bulegoari (Office of Works) hasierako atxikimenduaren bitartez, nahiz eta frogarik dagoen Sir Christopher Wrenek bazekiela Jones arotz-aprendiz izan zela St. Paul-en Hilerrian. Colvin, Howard, A Biographical Dictionary of British Architects: 1600 to 1840 (1954). Jones 1603an Rutland-eko dukearen etxeko kontuetan aipatzen da "Henygo Jones, a picture maker (koadro-egilea)".

Jonesi dagokio paisaia mugikorrak eta eszenaurreko arkua ingelesezko antzerkian sartzea. 1605 eta 1640 artean, 500 emanaldi baino gehiago antolatzeaz arduratu zen, Ben Jonsonekin urte luzez elkarlanean aritu zen, lehiaren eta jeloskortasunaren ondorioz haien arteko harreman tentsioa izan arren: biek argudio ezagunak zituzten ea eszenografia edo literatura ziren antzerkian garrantzitsuena. (Jonsonek, batzuetan, Jonesi barregarri utzi zion bi hamarkadatan idatzitako lanen batean.) Véase: The Masque of Augurs; The Staple of News; A Tale of a Tub; Love's Welcome at Bolsover. Un seguidor de Jonson, Richard Brome, también atacó a Jones en The Weeding of Covent Garden. Berak egindako eszenografia eta jantzien 450 marrazki baino gehiago gordetzen dira, Jonesek marrazkilari gisa zuen birtuosismoaren eta Italiako diseinuaren osotasunaren ulermenaren erakusgarri, bereziki Alfontso eta Giulio Parigirena. Garai hartan Ingalaterran ez zegoen halako marrazkiaren kontzepziorik, nahiz eta ehun urte inguru Italiako margolari, eskultore eta arkitektoek erabilitako euskarri bat izan.

Urte haietan Jonesek italieraz ondo hitz egiten ikasi zuen eta Andrea Palladioren I quattro libri dell'architettura [Arkitekturaren lau liburuak] (1570ean argitaratu zen lehen aldiz) lanaren italiar ale bat lortu zuen. Guztiak adierazten du Jonesek 1598 eta 1603 artean egin zuela Italiara bere lehen formazio bidaia, ziurrenik Roger Mannersek, Rutland-eko 5. dukeak finantzatua. Dekoratuen eta jantzien marrazkien multzoak 1605 eta 1609 artean Jonesen marrazkiaren garapen interesgarria erakusten du, hasieran " Errenazimenduko marrazketari buruzko ezagutzarik bat ere ez" erakusten duena, eta gero, 1609an, "modu italiar bikaina" erakusten du jada. Orgel, Steven and Strong, Roy C., Inigo Jones and the theatre of the Stuart Court, 1973. ( "no knowledge of Renaissance draughtsmanship" ... "accomplished Italianate manner".) Hori 1606. urtearen inguruan Italiara egindako beste bisita baten froga izan liteke Gotch, A. J., Inigo Jones, 1968. Henry Wotton enbaxadoreak eraginda, zeinaren bitartez Jonesek Andrea Palladioren lanen kopia bat eskuratu baitzuen Wotton aipatzen zuen marginaliarekin ( Wottonek berak Wotton And His Worlds ikerketan jakinarazi zuenez). Bidaia hauek, tratatu hauetan zuen interesarekin batera, Jonesek Palladiorekiko zuen interesa izan daitezke, bere lanen kontzepzioan interes nagusia. The Center for Palladian Studies in America, Inc., Palladio and English-American Palladianism  Neurri apalago batean, Jonesek ere eraikinen diseinuak Vitruvio idazle erromatarrak lehen aldiz deskribatutako printzipioek gidatu behar zutela esan zuen.

 Arkitektoa 
Jonesek erregistratutako lehen arkitektura-lana Lady Cotton-i egindako monumentua da, 1608 ingurukoa, zeinak jada bere klasizizazio asmoen lehen zantzuak erakusten dituena.  Garai horretan, Jonesek New Exchange in the Strand-erako eta San Paulo katedraleko erdiko dorrerako marrazkiak egin zituen, arkitektura-esperientzia praktikorik eza eta Palladio, Serlio eta Sangallo bezalako iturrietan oinarritutako gaiak kudeatu gabeko antzekoa erakutsiz. 1609an, beharbada Lord Salisburyren semea eta etorkizuneko oinordekoa den Cranborne bizkondea Frantzian zehar lagunduta, Inigo Jones Hatfield House-n arkitektura-aholkulari gisa agertu zen, proiektuak aurrera egin ahala diseinuan aldaketa txikiak eginez. 1610ean, Jones Henry Frederick Galesko Printzearen ikuskari (Surveyor) izendatu zuten, eta eginkizun horretan maskara bat asmatu zuen eta ziurrenik St. James jauregiko aldaketa batzuetan parte hartu zuen. Edward Chaney and Timothy Wilks, The Jacobean Grand Tour: Early Stuart Travellers in Europe (I.B. Tauris: London, 2014). 1613ko apirilaren 27an, Jones Errege-lanen Ikuskatzailea (Surveyor of the King’s Works) kargurako izendatu zuten , eta handik gutxira Italiatik beste bira bati ekin zion (1613-1614), Thomas Howard Arundelgo dukearekin batera, Ingalaterrako artearen historiako bezerorik garrantzitsuenetako bat bihurtu zenarekin. Bidaia horretan, Jonesek Erroma, Padua, Florentzia, Vicenza, Genova eta Veneziako arkitektura ezagutu ahal izan zuen, bisitatu zituzten beste hiri batzuen artean. Haren zirriborroak gordetzen dira eta Parmigianino eta Schiavone bezalako artistekiko ardura erakusten dute. Vicenzo Scamozzirekin elkartu zela ere ezaguna da. Palladioren Quattro libri dell' architecttura -ren kopia ohartaraziak arkitektura klasikoarekiko zuen interes handia ere erakusten du: Jonesek erromatar antzinatasunari eman zion lehentasuna herrialdean eraikitzen ari ziren obra garaikideei behatu beharrean. Ziurrenik, erromatarren aztarna haiek bertatik bertara ikertu zituen lehen ingelesa izan zen, eta hori izan zen Inigo Jonesek gero Ingalaterran sartuko zuen arkitektura berriaren gakoa.

 Errege lur-neurtzailea 

Ondoren, 1619 eta 1622 artean, Whitehall jauregiko Banqueting House eraiki zuen, Londresko jauregi horren modernizazioaren barruan, Scamozzi eta Palladioren eraikinetatik eratorritako diseinuarekin eta Peter Paulek margotutako sabai batekin. The Banqueting House Jonesek John Webb iloba eta laguntzaile pertsonalarekin lan egin zuen hainbat proiektuetako bat izan zen.thumb|Gizonezko baten mozorroa, maskarada baterako, Inigo Jonesek diseinatuaErreginaren kapera, Done Jauregiko, 1623-1627 artean eraiki zuen Karlos I.ak bere emazte katoliko Henrietta Mariarentzat (gorteko sektore protestantearen susmoak piztu zituen gertaera). Diseinuaren zati batzuk Antzinako Erromako Panteoitik datoz, eta Jonesek, jakina, eliza erabili zuen erromatar tenplua gogoratzeko. Eraikin hauek dagoeneko erakusten dute printzipio klasikoen ulermen segurua duen arkitekto heldu baten lan ona eta horiek praktikara eramateko ulermen intelektuala duena.

Jonesek parte hartu zuen beste proiektu handia Covent Garden plazaren diseinua izan zen. Bedfordeko IV. kondeak egoitza-plaza bat eraikitzeko enkargua jaso zuen, Italiako piazzen ildoari jarraituz, batez ere Livornokoa.  Aristokrata elizako plaza bat hornitzera behartuta sentitu zen eta Jonesi ohartarazi zion aurreztu egin nahi zuela. Biltegi bat altxatzeko eskatu zion, eta Jonesen erantzun zuen bere jauntxoak "Europako biltegirik dotorena" ("the finest barn in Europe") izango zuela. San Paulo diseinatzean, Jonesek Toskanako tenplu bat egiteko Vitruvioren diseinuari zintzo eutsi zion, Ingalaterran eraikitako lehen eliza guztiz klasikoa izanik. Covent Garden-en barnealdea sute batek suntsitu zuen 1795ean, baina kanpoaldea Jonesek diseinatu zuen moduan jarraitzen du, plazaren mendebaldeko aldean nagusituz.

Jonesek egin zuen beste proiektu garrantzitsu bat San Paulo katedralaren (Londres) konponketa eta birmoldaketa izan zen. 1634 eta 1642 urteen artean, Jonesek San Paulo katedral zaharreko gotiko hondatuari aurre egin zion, eliza zaharra harlandu klasikoaz inguratuz eta mendebaldeko fatxada guztiz birmoldatuz. Jones-ek Gesù elizako Vignola eta della Porta pergamino erraldoiak sartu zituen Korintoko arkupe erraldoi batekin, Alpeen iparraldeko mota horretako handiena. Lan hori 1666an Londresko Sute Handian suntsitu zen. Garai horretan ere, 1638 inguruan, Jonesek marrazkiak egin zituen Whitehall jauregia guztiz birmoldatzeko, baina exekuzioa oztopatu zuen Karlos I.aren finantza- eta politika-zailtasunek.

1.000 eraikin baino gehiago egotzi dizkiote Jonesi, baina kopuru txiki bat baino ez da haren lana, dudarik gabe. 1630eko hamarkadan Jonesek eskari handia izan zuen eta, errege lur-neurtzaile gisa, bere zerbitzuak oso zirkulu mugatu baten eskura zeuden, beraz, proiektuak Lan Bulegoko beste kide batzuei enkargatzen zitzaizkien askotan. Stoke Bruerne Park, Northamptonshiren, Sir Francis Crane-k eraiki zuen, "Inigo Jones-ek lagunduta", 1629 eta 1635 artean. Jones beste landetxe batean ere parte hartu zuela uste da, oraingoan Wiltshiren. Wilton Etxea 1630etik aurrera berritu zuten, batzuetan Jonesen zuzendaritzapean lanean, eta gero Isaac de Causengana pasatu zen, Jones bere errege bezeroekin oso lanpetuta zegoenean. 1646an itzuli zen John Webb ikaslearekin, proiektua burutzen saiatzeko. Arkitekto baliokide garaikideen artean Sir Balthazar Gerbier eta Nicholas Stone daude.

 Azken urteetan 
Haren dedikazio osoa 1642an Ingalaterrako Gerra Zibilaren hasierarekin eta Errege Jauregia hartze eta Erregearen etxeak 1643an konfiskatu zituztenean amaitu zen. Geroago bere ondasunak itzuli zizkioten (ca. 1646), Baina Jonesek ezkongabea amaitu zuen, Somerset Housen bizi zelarik. Berkshire-ko Coleshill-en diseinuan oso parte hartu zuen Pratt familiarentzat, Roger Pratt arkitekto aprendiz gaztearekin batera bisitatu zuena, proposatutako jauregirako gune berria finkatzeko. 1652ko ekainaren 21ean hil zen eta geroago bere gurasoekin lurperatu zuten  Galesko San Benetelizan, Londresen. John Denhamek eta geroago Christopher Wrenek ordezkatu zuten Surveyor of the King’s Works gisa. 1666ko sute handian ere suntsitu zen eskaini zioten monumentu bat.

 Ondarea 
Jonesek eragin nabarmena izan zuen XVIII. mendeko arkitekto batzuengan, batez ere Lord Burlingtonengan eta William Kentengan. Inigo Jones Road dago Charlton-en, Londresko hego-ekialdean (SE7). Llanrwst -en, Ipar Galesen, "Pont Fawr" izeneko zubi bat bertan "Pont Inigo Jones" bezala ere ezagutzen da (pont erabiliz eta ez bridge). 1607. urte inguruko "The Inigo Jones Manuscript" (Inigo Jones-en eskuizkribua) izeneko dokumentu masonikoaren arduraduna ere izan omen zen, Framasoneriako kargudun ohien dokumentu bat..  http://www.freemasons-freemasonry.com/masonic_manuscripts_jones.html

 Arkitektura lanen zerrenda 

 AC. 1608: Londresko San Paulo katedral ohiaren erdiko dorrea osatzeko proiektua, gauzatu gabe;
 AC. 1608: Londresko Strand-eko New Exchange-ren proiektua, gauzatu gabea;
 1616-1619: Queen's House, Greenwich, Danimarkako Ana hiltzean bertan behera utzitako lanak (1630-1635) Henriketa Mariarentzat;
 1617: Star Chamber eraikitzeko proiektua, gauzatu gabea;
 1617: Oatlands jauregiko atea, gaur egun Chiswick Housen;
 1618: Arundel Houseko ataria, eraitsita;
 1619-1622: Banqueting House, Whitehall-en;
 1619: Henry Frederick Galesko Printzearen Newmarket-en printzearen ostatua eraitsi zen;
 1623-1627: Queen's Chapel, St. James jauregiaren ondoan, Henriketa Maríarentzat;
 1625: Amsterdamgo gotorlekua; Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiak Hudson ibaian harrizko gotorleku bat diseinatzeko eskatu zion Jonesi, eta hark egin zuen, baina gotorlekua egurrez eraiki zuen (Cryn Fredericksek) eta 1790ean bota zuten;
 1629: Whitehall jauregiko Cockpit Antzokia eraitsi zen;
 AC. 1629-1635: Stoke Park Pavilions, Northamptonshire, egotzita;
 1630-1635: Somerset House kapera, eraitsita;
 1631-1637: Covent Garden, Londres, etxeak iparraldean eta ekialdean, baita St Paul's eliza, Covent Garden mendebaldean; elizak bakarrik irauten du;
 1634-1642: San Paulo katedral zaharra, mendebaldeko fatxada berria eta nabea eta gurutzadura birmoldatzea, Londresko Sute Handian suntsitu zuten;
 1636-1640: Wilton House, Wiltshire barrualdea, erre zuten ca. 1647an, John Webb-en diseinuen arabera berreraikia; (1648)
 1630eko hamarkada: Sir Peter Killigrew's House, Blackfriars, Londres, ez dakigu eraiki zuten ala ez;
 c. 1637-1639: Whitehall jauregia, jauregia osorik berreraikitzeko hainbat proiektu;
 1638: Lord Maltravers's House, Lothbury, Londres, eraiki bazen Londresko Sute Handian suntsitu zen;
 1638: Temple Bar (Londres), garaipen-arkuaren diseinua, gauzatu gabea;
 AC. 1638: Winchester katedraleko pantaila, eraitsita;
 AC. 1638: Lothbury-ko etxe-ilara baten plana Thomas Howard, Arundeleko XXI. kondea, Londresko Sute Handian suntsitu zuen;
 AC. 1638-1640: Lindsey House-n, Lincoln's Inn Fields orain 59 eta 60 zenbakiak daude, egotzita; The list is based on, Inigo Jones, John Summerson, 2nd edition 2000, Yale University Press
  ? : Milton Manor House, Milton, Abingdon, Oxfordshire;
 AC. 1660: Coleshill House, Berkshire (seguruenik Jonesek diseinatua eta gero Roger Pratt- ek egina);

 Irudi galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erresuma Batuko arkitektoak
Kategoria:Erresuma Batuko hargin beltzak
Kategoria:Londrestarrak
Kategoria:Londresen hildakoak
Kategoria:Hargin beltzak