Odia

Odia (ଓଡ଼ିଆ odiā) —lehen, oriya ere deitua— ekialdeko Indian hitz egiten den hizkuntza da. Indiako hizkuntza ofizialetako bat da, Odisha estatukoa alegia. Hizkuntza indoeuroparra da, indo-ariar hizkuntzak Indiako azpikontinentean sartu zirenean hizkuntza drabidikoekin kontaktuan geratu zenetako bat, hego-ekialdean, Bengalako golkoan. Alfabeto propioa duen kultura-hizkuntza da.

Indiako 23 hizkuntza ofizialetako bat da; eta, horien artean, hizkuntza klasiko izendapen ofiziala duten 7 hizkuntzetako bat.

 Izena 
Euskaltzaindiak lehen oriya izena ontzat ematen zuen. 2011n, ordea, Indiako Odisha estatuko agintariek beren herri eta hizkuntzaren transliterazio forma berriak gomendatu zituzten, eta Indiako erakundeek ontzat eman zuten aldaketa: Orissa (herrialdea) eta oriya (hizkuntza) formen ordez, Odisha eta odia izenak onartu ziren. Geroztik, Euskaltzaindiak euskara batuan hizkuntza horrek odia izena duela arautu du.

 Sailkapena eta ezaugarri nagusiak 
Indoeuropar hizkuntza bat da, indo-ariar multzokoa, Indiako indoeuropar hizkuntza nagusiak bezala, eta hizkuntza horien aurrekari historikoen —sanskritoaren eta prakritoaren— aztarnak gordetzen ditu.

Duela 1.500 urteko odra izeneko aldaera prakritoaren ondorengoa da odia hizkuntza, eta azken mila urteko eboluzioa dokumentatua dago, hizkuntza idatzia izan baita tarte horretan.

Sanskritoaren indoeuropar ezaugarri tipiko ugari gordetzen ditu: kasu sistema gorde du, nagusiki (nahiz eta bokatiboa eta nominatiboa, alde batetik; eta akusatiboa eta datiboa, bestetik, elkartu diren). Hiru genero ditu (maskulinoa, femeninoa eta neutroa), baina ez da genero gramatikala, baizik eta semantikoa: arrak eta emeak bereizteko balio du, baina ez hiztegiko elementu orokorretarako hala nola gaztelaniaz edo frantsesez (gure ondoko bi erdara horietan, luna / lune ilargia femeninoa da, eta sol / soleil eguzkia maskulinoa: halakorik ez dago odian). Bi numero gramatikal daude, singularra eta plurala. Eta aditz formak hiru denbora nagusitan jokatzen dira (orainaldia, lehenaldia eta geroaldia), beste batzuk aditz laguntzailez osatuta.

 Zenbakien izenak 
Oinarrizko zenbakien izen hauek erakusten dute, adibide gisa, indoeuropar lexikoarekin lotura argia duela hizkuntza honek:
Odia zenbakiaIndo-arabiar zenbakiaOdia izenaTranslit.Ordinala0/śūnya/śuna1ekaପ୍ରଥମ (prathama)2duiଦ୍ବିତୀୟ (dbitīẏa)3tiniତୃତୀୟ (tr̥tīẏa)4cāriଚତୁର୍ଥ (caturtha)5pāñcaପଞ୍ଚମ (pañcama)6cha'aଷଷ୍ଠ (ṣaṣṭha)7sātaସପ୍ତମ (saptama)8āṭhaଅଷ୍ଟମ (aṣṭama)9na'aନବମ (nabama)10daśaଦଶମ (daśama)11egāra12bāra13tera14cauda15pandara16ṣohaḷa17satara18aṭhara19ūṇeiśa20/koṛie/biṅśati30tiriśa40cāḷiśa50pacāśa60ṣāṭhie70saturī80aśī90/nabe/nabbe୧୦୦100ଶହ/ଶତśaha/śata୧୦୦୦୦୦100.000ଲକ୍ଷlakṣa

 Dialekto nagusiak 
 Midnapori odia
 Singhbhumi odia
 Baleswari odia
 Ganjami odia
 Desiya odia
 Sambalpuri odia
 Bhatri odia

 Idazkera 
Odia hizkuntza berezko odia alfabetoan idazten da, Kalinga idazkera izenez ere ezaguna. Abugida formako alfabeto bat da, bokal eta kontsonanteen konbinazio silabikoak zeinu bereziz idazten duena.

X. mendean berezko forma hartzen hasi zen, eta odia hizkuntzaren kanal idatzia izan da alfabeto hau mila urtez. Forma biribilduak dituzte letrek, palmondo hostoetan idaztearen ondorioz, lerro zuzenen bidez idazteak hostoak hauskor bihurtzen dituztelako.

 Transliterazioa 
+ Bokalak (bere horretan)                aāiīuūr̥r̥̄l̥l̥̄eaioau

+ Kontsonanteak      kakhagaghaṅa     cachajajhaña     ṭaṭhaḍaḍhaṇa     tathadadhana     paphababhama      ẏayaraḷalawa    śaṣasaha   ṛaṛhakṣa

+ Diakritikoak - Kontsonanteei gehituz, konts + bokal silabak dira / adibideak କ୍ k letrarekin             āiīuūr̥r̥̄l̥l̥̄eaioauକାକିକୀକୁକୂକୃକୄକୢକୣକେକୈକୋକୌkākikīkukūkr̥/krukr̥̄/krukl̥/klukl̥̄/klukekaikokau

+ Zeinuak, puntuazioa          

+ Zenbakiak          0123456789

 Kultura hizkuntza 
Raj Britainiarraren garaian, 1850. urtetik aurrera bereziki, odia hizkuntzak krisi moduko bat bizi izan zuen, bengaleraren dialekto edo adar baten gisara ikusia izan baitzen. Hala ere, hizkuntzaren aldeko mugimendu batek erreakzionatu zuen, eta jada britainiarren agintepean, 1936ak, Odisha estatua eratu zen, hizkuntza honen eskualde oinarrizko gisa. Estatu gisa sartu zen Odisha Indiako errepublika independentean, baina hala ere, hizkuntza ez zen ofizial bilakatu 1954 arte.

 Literatura 
14. mendeko Sarala Das poeta kontsideratzen da odia literaturako klasiko nagusia, nahiz eta lehenagoko obrak ere kontsideratzen diren hizkuntza honen adierazgarri, eta batzuk aurrekari ere bai (Charyapada idazkiak, 7-9 mendeak). Klasiko hauek mitololgia hinduarekin daude lotuta batik bat. Era berean, forma poetikoak nagusiki abestuak izateko eratu ziren, izaera musikal handia dute.

19. mendetik, modernotze bat gertatu zen Kabibar Radhanath Ray (1849–1908), Fakir Mohan Senapati (1843–1918) eta Madhusudan Rao (1853–1912) autoreekin, eta haien eskutik eleberria jorratzen hasi zen. 20. mendeko autore ezagunak dira rushna Chandra Kar (1907–1995) eta Muralidhar Mallick (1927–2002).

 Zinema 
Ekoizpenaren aldetik, bengaleraren ondoren film kopuru handienetakoa sortzen duen Indiako zinema industrietako bat da odia hizkuntzakoa, nahiz eta ez izan ezaguna nazioartean. Hasiera batean, bengalerazko zinearen eta Kalkutako ekoizpen indarraren itzalpean garatu zen Odishako zinema, baina 1970tik aurrera bide propioa egin dute bertako ekoizpenek.

 Hedabideak 
XIX. mendean misiolariekin erlazionatutako agerkariekin hasi zen prentsa odia hizkuntzan. Gero zentzu politiko nazionalistakoak gailendu ziren. Lehen egunkaria, Dainik Asha, 1928an hasi zen argitaratzen Berhampur hirian. Indiaren independentziarekin prentsa asko garatu zen, baina nagusiki politikari zehatzek beren eragina sentiarazteko sortutako agerkariak izan ziren. 1980tik aurrera hori aldatzen hasi zen, asmo komertzialeko prentsa gailentzen hasi zelarik. 2018 urtean, 70 egunkari argitaratzen dira hizkuntza honetan.

Prentsaren aldean, irratia ez dago hain garatua, kate gehienak All India Radio sare publikoaren emisorak dira.

Zenbait telebista kate daude odia hizkuntzan, eta Odisha TV (OTV), kable bidezko zenbait katerekin, da enpresa inportanteena. Satelite bidezko lehen katea, ETV Odia, 2002an sortu zen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Indo-ariar hizkuntzak
Kategoria:Indiako hizkuntzak
Kategoria:Odisha