Nevado del Ruiz

Nevado del Ruiz, Mesa de Herveo izenaz ere ezaguna eta kolonaurreko garaian Cumanday, Tabuchía edo Tama izenez, Andeetako sumendi lerroko iparraldeko muturreko sumendia da, Kolonbiako Caldas eta Tolima departamenduen artean. Errauts bolkaniko gogortuz eta beste piroklasto batzuekin tartekatzen diren laba geruza ugariz osatutako estratosumendi bat da. Aktibo egon da bi milioi urte inguruan zehar, Pleistozeno goiztiar edo Pliozeno berantiarretik, hiru erupzio garai garrantzitsurekin. Egungo erupzio garaian zehar eratutako sumendi konoaren eraketa duela 150.000 urte hasi zen.

Orokorrean, haren erupzioak pliniar motakoak dira, hodei piroklastiko deritzen gas bero eta harkaitzezko korronte azkarrak sortuz. Erupzio masibo horiek sarri laharrak sortzen dituzte (lokatz eta hondakinezko hodeiak), giza biziarentzat eta ingurugiroarentzat mehatxua direnak. 1985eko azaroaren 13an erupzio txiki batek Armero hiriaren herrigunea lurperatu zuen lahar bat eratu zuen, Armeroko tragedia izenaz ezagutu zena: hor, kalkuluen arabera, 25.000 pertsona hil ziren, horren ondorioz, XX. mendeko bigarren sumendi erupziorik suntsitzaileentzat hartzen da, 1902ko Mont Peleéren erupzioaren ondoren. Antzeko gertakariak izan ziren 1595ean eta 1845ean, baina ez ziren hain suntsitzaile eta hilgarriak izan.

Sumendia Los Nevados Parke Natural Nazionalaren barnean dago: parke horren barnean elurretan dauden beste tontor batzuk ere daude, Nevado del Tolima, Nevado el Cisne, Nevado del Quindio eta Nevado de Santa Isabel beste batzuen artean, berotze globalaren ondorioz 1985etik aurrera erretiratzen joan diren glaziarrak dituztenak. Parkea gune turistiko ezaguna da, eta bertan turistentzako babeslekuak daude; sumendiaren magalak neguko kiroletarako erabiltzen dira, eta Laguna del Otún aintzira amuarraina arrantzatzeko. Era berean, eskualde honetan komertzialki erabiltzen diren ur termalak dituzten bainuetxeak daude. 1868 eta 1869 bitartean, Wilhelm Reiss eta Alphons Stübel geologo alemaniarrak izan ziren Nevado del Ruiz dokumentaturiko espedizio batean eskalatzen saiatu ziren lehenak, eta 1936an, W. Cunet eta Augusto Gansser-Biaggi izan ziren eskalada horretan arrakasta izan zuten lehenak, 1939an errepikatuz.

 Geografia eta geologia 

Sumendia Bogotatik 129 kilometro mendebaldera dago eta Andeen zati da, bereziki Ruiz-Tolima Sumendigunearena (edo Erdialdeko Mendigunea): horren zati Nevado del Tolima, Nevado de Santa Isabel, Nevado del Quindio eta Cerro Machín ere dira. Mendigunea lau fallaren elkargunean dago: horietako batzuk oraindik aktibo daude.

Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren zati da, eta Andeetako sumendi lerroko iparraldereneko sumendia da, Holozenoan zehar eratutako 204 sumendi hegoamerikarretatik 75 hartzen dituena. Lerro hori Nazka plakaren Hegoamerikar plakaren azpian ekialderanzko subdukzioaren ondorio da. Subdukzio guneetan dauden beste sumendi batzuen kasuan bezala, Nevado del Ruizek, laharrak eratuz, tontorretik gertuko glaziarrak ur ditzaketen hodei piroklastikoekin lotutako erupzio pliniar eztandatsuak sor ditzake.


Andeetako beste sumendi batzuk lez, Nevado del Ruiz estratosumendi bat da, hau da, sumendi koniko eta altuera handikoa, laba gogortuko geruza ugariz, piroklasto tartekatuz eta errauts bolkanikoz osatua. Haren  labak andesita-dazitaz osatuta daude. Egungo sumendi konoak bost laba domo hartzen ditu, guztiak antzinako Nevado del Ruizen sumendi galdararen barnean eraikiak: Nevado el Cisne, Alto de la Laguna, La Olleta, Alto de la Pirana eta Alto de Santano. 200 kilometro koadro baino gehiagoko azalera hartzen du, eta ekialdetik mendebaldera 65 kilometro diru. Tontor zabalak Arenas kraterra hartzen du, kilometro 1eko diametroa eta 240 metroko sakonera duena.

Sumendiko tontorrak 20 eta 30 gradu bitarteko inklinazioko magalak ditu. Altura baxuagoetan magalak askoz inklinazio txikiagokoak dira, gehienez ere hamar gradu ingurukoak. Hortik aurrera, mendioinak ia Magdalena ibaiaren ertzeraino ekialdean eta Cauca ibaiaren ertzeraino mendebaldean hedatzen dira. Tontorraren bi alde nagusietan, glaziarren amildegiek lur korrimenduak gertatu diren tokiak erakusten dituzten; era berean, batzuetan glaziarren izotza urtu da, lahar suntsitzaileak sortuz, 1985ean gertatu zen erupziorik hilgarriena barne. Sumendiaren hegomendebaldeko zatian La Olleta kono piroklastikoa dago, gaur egun aktibo ez dagoena, baina iraganean zenbait aldiz eztanda egin duena.

 Glaziarrak 

Nevado del Ruiz glaziarrez estalia dago, duela milaka urte sortu zirenak eta orokorrean Azken Gehiengo Glazialaren garaitik erretiratzen joan direnak. Duela 28.000 urtetik duela 21.000 urte arte, glaziarrek Ruiz-Tolima mendigunearen 1.500 kilometro karratu estaltzen zituzten. Duela 12.000 urte inguru bezain berandu, azken glaziazioko izotz geruzak erretiratzen ari zirenean, glaziarrek oraindik 800 kilometro karratu estaltzen zituzten, eta Izotz Aro Txikian, izotz geruzak gutxi gora-behera ehun kilometro koadro hartzen zituen.

Ordutik aurrera, glaziarrak are gehiago atzera egiten joan dira atmosferaren berotzearen ondorioz. 1959rako, glaziarrak hartzen zuen azalera soilik 34 kilometro koadrokoa zen, eta 1985eko erupziotik, tontorraren zati izoztuaren % 10 suntsitu zuena, erdira murriztu da, 17 eta 21 kilometro karratu artean erupzioaren ondorengo unean hamar kilometro karraturaino 2003an. 1985ean glaziarrak 4.500 metrora bezain baxu iristen ziren, baina orain soilik 4.800 eta 4.900 metro arteko altueretara baino ez.

Izotz geruzak, batez beste, 50 metroko sendoera du, sendoagoa da tontorreko ordokiko tokiren batzuetan eta Nereidas glaziarpean hegomendebaldeko magalean, non 190 metroko sakonerara iristen den. Iparraldeko magaletako glaziarrek, eta, neurri txikiagoan, ekialdekoek, euren izotzik gehiena 1985eko erupzioan galdu zuten, eta horregatik soilik 30 metroko sakonerara iristen dira. Tontorreko ordokia estaltzen duen izotzak, beharbada galdara bat ezkutatzen ari da, ordoki horren inguruan dauden bost kupula agertu dira izotza erretiratzen joan den heinean.

Izotz urtzearen ondoriozko ura nagusiki Cauca ibaira mendebaldean eta Magdalena ibaira ekialdean drainatua da. Nevado del Ruiz eta ondoko elurtutako tontorretatik datorren isurketa gertuko 40 herri ur edangarria hornitzeaz arduratzen dena da, eta beraz zientzialari kolonbiarrak zein gobernuko funtzionarioak hirientzako ur horniketaz arduratuta daude glaziarrak erabat urtzen badira.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Kolonbiako geografia
 Sumendi erupzioak hildako pertsona kopuruaren arabera
 Omayra Sánchez

 Kanpo estekak 

Kategoria:Andeetako bostmilakoak
Kategoria:Amerikako sumendiak
Kategoria:Kolonbiako mendiak
Kategoria:sumendi aktiboak
Kategoria:Holozenoko sumendiak
Kategoria:Pleistozenoko estratosumendiak
Kategoria:Holozenoko estratosumendiak