Tyrannosaurus

Tyrannosaurus (antzinako grezierazko τυράννος tyrannos, «tirano» eta σαύρος' sauros, «musker» hitzak elkartuta sorturiko izena, «musker tiranoa» esan nahi duena) dinosauroen generoa izan zen. Generoko espezie bakarra Tyrannosaurus rex famatua da, Kretazeoan bizi izandako espezie haragijalea. Dinosauroen arteko ikono da, zalantzarik gabe.

Kretazeo Berantiarrean bizi izan zen Ipar Amerikan, garai hartan Laramidia izeneko uharte-kontinentea zena. Inoiz izan diren haragijaleetan handiena zen. Aurkitu diren aztarnen arabera, 12 m inguru luze eta 4 m inguru garai zen, gaur egun onartzen den posturan, eta 6 eta 10 tona bitarteko pisua bide zuen. Burua, lepoa, gorputza, atzeko hankak eta isatsa oso sendoak zituen, baina aurreko hankak, berriz, laburrak eta argalak.

 Aurkikuntzen historia 
 Aurreneko aurkikuntzak 
Tyrannosauroaren aurreneko aztarnak 1874an Arthur Lakes geologoak Golden (Colorado) aurkituriko hortz batzuk izan ziren. 1890. hamarkadan John Bell Hatcherrek garezurraren atzeko elementu batzuk aurkitu zituen Wyomingen. Hasiera batean Ornithomimus grandis espeziearen aztarnak zirela pentsatu zen baina gaur egun Tyrannosauroarenak direla ondorioztatu da.

1892an Edward Drinker Cope paleontologoak bi orno puxketa aurkitu zituen eta Manospondylus gigas izena eman zion ("orno porotsu erraldoia"), odol hodientzako zulo ugari aurkitu baitzituen bertan. Hasiera batean Ceratopsidae familiakoa zela uste izan bazen ere 1907an theropodo batena zela ikusi zen. 1917an Manospondylus gigas hori ondoren aurkituriko Tyrannosaurus rex-en aztarnen berdina zela ondorioztatu zuen Henry Fairfield Osborn paleontologoak.

 Hezurdura guztia eta izendapena 
220px|thumb|Natur Historiaren Amerikar Museoko aldizkariko argazkia, 1900-1918 inguruan.
Natur Historiaren Amerikar Museoko laguntzaile eta zaintzaile Barnum Brown paleontologoak 1900ean Tyrannosaurus rexaren hezurduraren zati handi bat aurkitu zuen Wyomingen eta 1902an beste hezurdura baten zatia Montanako Hell Creek Formazioan. Azkenak 34 hezur fosilizatu zituen eta Museoaren presidente Henry Fairfield Osbornek Tyrannosaurus rex ("Musker tirano erregea") izena eman zion 1905ean, garaiko animalien artean handiena ez ezik, beldurgarriena ere irudikatzeko.

Urte haietan beste hezurdura batzuk ere aukritu ziren eta izen beldurgarriak eman zitzaizkien, Dynamosaurus imperiosus edota Dynamoterror dynastes, baina denak Tyrannosaurusaren hezurdurak zirela ondorioztatu zen.

Hurrengo hamarkadetan, paleontologoon jarduera baztertu zen: ez zen beste aurkikuntzarik izan 1960ko hamarkadara arte.

 Aurkikuntza berriak 
1960ko hamarkadan, Tyrannosausur rex-aren 42 hezurdura aurkitu ziren Ipar Amerikaren mendebaldean, batzuk hezurren % 5 baino ez zuten, baina bazeuden hezurren % 80 zutenak ere. 1990eko hamarkadan bi hezurdura oso aurkitu ziren: Sue eta Stan izenak eman zitzaizkien, hezurdurak aurkitu zituzten zientzialarien izenak hain zuzen ere, Sue Hendrickson (1990ean) eta Stan Sacrison (1992an).

2005ean hautsitako hezur batetik ehun biguna errekuperatzea lortu zen. Odol hodi flexible eta bifurkatuak aurkitu ziren eta hezurraren matrize zuntzkara eta elastikoaren ehuna aztertu ahal izan zen. Matrize horretan odol zelulak izan litezkeen mikroegiturak aurkitu ziren eta gaur egungo ostrukaren antzeko egitura zela ikusi zen.

 Deskribapena 
350px|thumb|Aurkitu diren Tyrannosaurus aleak, gizakiarekin alderatuta.
 Tamaina 
Tyrannosaurus rex inoiz izan den animalia haragijale handienetakoa da. Sue (FMNH PR2081) izeneko alea 12,3 - 12,8 metro luze da eta pelbisean 3,66 metroko garaiera du. Hainbat teknika bidez saiatu dira pisua neurtzen eta 8,4 - 14 tona artean bide zuela estimatu da. Azken ikerketek 9,5, 8,4 eta 7,4 tonakoa zela adierazi dute. Ez da alerik handiena, Scotty (RSM P2523.8) izeneko Tyrannosaurus rex bat 13 metro luze baitzen.

 Garezurra 
250px|thumb|Garezurra.
Aurkitu den garezur handiena 1,52 metro luze da eta 460 kilogramoko pisua. Fenestra (zulo) handiak dauzka, garezurrari pisua kentzeaz gain, muskuluak txertatzeko erabiliak: teropodo haragijaleetan ohikoak dira. Gainerako teropodoekin alderatuta, buruaren atzealdea muturra baino askoz zabalagoa da eta horregatik ikusmen binokular bikaina zeukala ikusi da. Hezurrak trinkoak ziren baina toki batzuetan erlauntza itxura dute, hezurrak arintzeaz gain mugimendua lortzeko egokiak direnak. Tyrannosaurus rexaren barailezurrak U itxura du (gainerako teropodoena V itxurakoa da) eta horzkada indartsuagoa zuela ondorioztatu da.

Hortzeriaren ezaugarri nagusia heterodontzia da, hau da, itxura desberdineko hortzak ditu bakoitzak duen funtzioaren arabera moldatuak. Ebakortzak elkarrengandik gertu zeuden, D itxuran kokaturik zeuden, oso zorrotzak ziren eta atzerantz kurbaturik zeuden. Gailurra indartua zuten gainera. Gainerako hortzek "platano zorrotzen" itxura zuten eta elkarrengandik sakabanatuago zeuden. Aurkitu den T.rex hortz handienak 30'5 cm neurtzen zituen, sutrai eta guzti.

 Bizkarrezurra 
250px|thumb|Sueren hezurdura.
Tyrannosaurus rexaren bizkarrezurrak lepoko 10 orno, bizkarreko 13 orno eta sakroko 5 orno zituen. Buztaneko ornoen kopurua ez da zehaztu baina 40 orno inguru izan zitezkeela proposatu da.

Lepoak S itxura zuen eta gainerako dinosauroekin alderatuta, motza baina oso gihartsua zen, buru handiaren pisuari eutsi ahal izateko. Bigarren ornoa da bereziki txikia. Orno horiek aire poltsak zituzten alboetan.

250px|thumb|Sueren hezurdura.

Bizkarraldean orno sendoak zituen, baina gerrialdean estutu egiten zen. Sakro aldeko ornoak bat eginda zeuden eta pelbisari lotuta zeuden. Buztana pisutsua zen eta nahiko luzea, gorputzaren aurrealdea orekatzeko.

 Gorputz adarrak 
250px|thumb|Besoen egitura.
Besoak oso motzak ziren. Bi erpe soilik zituzten baina hirugarren baten aztarna ere aurkitzen da. Baraila indartsuek harrapakina erasotzen zuten bitartean animaliari gogor eusteko balio zioten. Kopula garaian lagungarriak zirela ere pentsatzen da. Argalak eta sinpleak diruditen arren, humeroari loturiko bizepsak ia 200 kilogramoko pisua altxa zezakeela ikusi da.

Pelbis handiari loturik, hanka indartsuak zituen. Hainbat hezurrek hutsuneak zituzten, animaliari pisua arintzeko, baina indarrik galdu gabe. Oinean, hirugarren metatarsoa gainerakoak baino luzeagoa eta kurbatuagoa zen.

 Dimorfismo sexuala 
Ale berriak aurkitu ahala, zientzilariek bi motatako tiranosauroak identifikatu zituzten: batzuei robust (mardula) esan zitzaien eta besteei, gracile (arina). Dimorfismo sexualaren ondorio zirela jo izan zen. Robust taldekoak emeak zirela esan zen, arrautzak pasa ahal izateko pelbis zabalagoa eta buztaneko aurreneko orno txikiagoa baitzuten, krokodilo emeetan identifikatu zen bezala. 2005eko ikerketa batek, ordea, krokodiloen ornoaren tamaina eztabaidan jarri zen eta bide batez tiranosauroen dimorfismo sexuala ere bai. Tyrannosaurus rex ale bakarrean aurkitu da ehun biguna eta hori da sexualki sailkatu ahal izan den bakarra. Kaltzio kopuru handia zuen ehunak, arrautza sortzeko beharrezkoa, eta horregatik emea zela ondorioztatu da.

 Fisiologia 
 Garuna eta zentzumenak 
Ohioko Unibertsitateko Lawrence Witmer eta Ryan Ridgely ikerlariek begien eta buruaren mugimenduen koordinazio bikaina zutela frogatu dute. Frekuentzia baxuko soinuak entzuteko gai zirenez distantzia luzera egon arren gai ziren harrapakina lokalizatu eta harrapatzeko.

55º-ko ikusmen esparrua zuten, esate baterako gaur egungo belatzek baino handiagoa, eta gizakiek baino 13 aldiz ikusmen zehaztasun handiagoa. Horri esker, 6 kilometroko distantziara iristen zen Tyrannosauroen ikusmen muga.

Garezurretan usaimen bulbo eta nerbioentzako espazio handiak ikusten dira eta horrek usaimen bikaina zutela iradokitzen du. Egunotako sai arreen usaimenarekin alderatu izan da. Thomas Carr-ek eta bere taldeak 2017an Tyrannosauroen muturraren sentikortasun handia azaldu zuten eta beren habiaren tenperatura neurtzeko erabiliko zuten, egungo krokodiloek egiten dutearen antzera.

Belarrietako koklea ere oso luzea zuten: horregatik, frekuentzia oso baxuko soinuak entzuteko gaitasuna zuten.

Garunari dagokionez, hegazti ez diren dinosauroen artean handienetakoa zutela ikusi zuten Grant R. Hurlburt, Ryan C. Ridgely eta Lawrence Witmerrek.

 Termoerregulazioa 
300px|thumb|Lumadun Tyrannosaurus rex baten irudia.
Ez dago argi tiranosauroak ektotermikoak (odol hotzekoak) edo endotermikoak (odol berokoak) ziren. Azken urteetan ikusi da Tyrannosaurus rex gazteen hazkuntzak ugaztunen hazkuntzarekin antzekotasun handiak badituela.

Bestalde, gaur egun (2019an) oraindik zehaztu ezin bada ere, Tyrannosaurus rexak lumak ote zituelako hipotesia ere zabaldu da, haren gertuko ahaideek lumak zituztela ikusi baita. Gorputzeko atal batzuetan soilik agertu zirela uste da; dena den, tiranosaurido erraldoiak klima beroetan bizi zirela ikusita, eboluzioan zehar galdu zituztela pentsatzen da.

 Hazkuntza 
Hainbat adinetako aleak aurkitu direnez, Tyrannosaurusaren hazkuntza erritmoa zehaztu ahal izan dute zientzilariek. 15 eta 20 urte arteko adinean hazkuntza ikaragarria izaten zuten eta helduarora iritsi ondoren sei urte inguruko bizi esperantza izaten zuten. Haurretan hilkortasun tasa handia zuten eta horregatik kumeen zainketak garrantzi handia zuen, 14 urterekin independizatzen ziren arte. Tiranosauro gazte gutxiren fosilak aurkitu dira, eta hortik ondorioztatzen da gazteen hilkortasun tasa nahiko baxua zela.

 Ibilera 
300px|thumb|Tyrannosaurus rexaren postura egokia, azken ikerketen arabera.
Historian zehar, Tyrannosauroaren postura tripodea izan da, hau da, gorputzak 45º-ko inklinazioa eta hanka biak eta buztana lurrean finkatuta. Joseph Leidyk 1865ean Hadrosaurus-ari emandako posturaren antzera. 1915ean Henry Fairfield Osbornek tente marraztu zuen eta 1992 arte horrela irudikatu zen. 1990eko hamarkadan, Jurassic Park filmak ibilera zuzenagoa erabili zuen eta ordutik ez da askorik aldatu, gorputza lurrari buruz paralelo eta buztana luzatuta, buruaren pisua orekatzeko.

Tyrannosauroak hanka luzeak zituen, baina zientzialariak ez dira ados jartzen haren abiaduraz. Proposatu diren hipotesiek gehienez 5 km/h eta 19 km/h artean finkatzen dute. Ez da korrika ari zeneko lorratzik aurkitu, baina 4 metro inguruko pauso luzeak egiten zituela pentsatzen da.

Ostrukaren mugimenduarekin konparatu izan da; hala ere, hainbat ikerlariren arabera, sei tonako animalia bat 19 km/h-ko abiaduran joanda, estropuz egin eta eroriz gero, kolpeak animalia hilko zuela ondorioztatu dute. Gaur egun afrikar elefanteen antzeko ibilerarekin konparatzen da.

Edozein kasutan ere, harrapatzen zituen ceratopsido eta hadrosauridoak baino azkarragoa izan beharko zuela argi dago.

 Elikadura 
Tyrannosaurusaren horzkada inoiz izan den lehorreko animalien artean indartsuena da. 3,6 eta 5,4 tona arteko indarra egiteko gai ziren.

Mugitzeko era oraindu zehaztu ez izanak harraparia edo sarraskijalea den eztabaida piztu izan du historikoki. Jack Horner paleontologoak sarraskijalea izan zelako hainbat argudio eman zituen:

 Tiranosauroaren aurreko besoak oso txikiak dira gainerako harraparienekin alderatuta. Harrapakina eusteko ez lukete balioko.
 Usaimen bulboak oso garatuak zituen, gaur egungo saien antzera, eta urrutitik sarraskia lokalizatzeko gaitasuna izango luke.
 Tiranosauroen hortzek hezurrak apur zitzaketen eta barneko muina jango luke horrela.
 Harrapakinak azkarrak ziren eta tiranosauroaren hankak ibiltzeko diseinatuak zeuden.

250px|thumb|Tyrannosaurus bat Parasaurolophusa ehizatzen, Azerbaijango zigilu batean.
Kontrako argudioak ere plazaratu izan dira. Karen Chin eta bere taldeak hezur zatiak aurkitu dituzte tiranosauroen koprolitoetan, baina hortzak hezurrak murtxikatzeko zailtasunak zituztela frogatu dute. Bestetik, tiranosaurioa nahikoa azkarra bazela erakusten duten ikerketak azaldu dira. Azkenik ikusmen binokular bikaina zuen eta sarraskijalea balitz eboluzioak ez zukeen ezaugarri hori garatu araziko. Argudio hauek aintzat hartuta harraparia zela pentsatzen da gaur egun. Horrek ez du esan nahi hil animalia berri bat jango ez zuenik edo beste batek ehizatutakoa lapurtuko ez zuenik.

2010ean, kanibalismo zantzuak aurkeztu ziren. Hainbat tiranosauro ale aurkitu dira beste tiranosauro batek eragindako horzkadak hezurretan dituztela. Humeroan eta hanketako hezurretan agertu dira marka horiek eta sarraskijale oportunista jokaeraren froga gisa aurkeztu dira, ez baita sinesgarria tiranosauroen arteko borrokan etsaiaren hanketaraino makurtuko zirenik oreka galdu gabe. Ziurrenik lurrean erdi janda zegoen tiranosauro baten azken haragi zatiak hartu bide zituen haren espeziekideak.

William Ablerrek proposatu du Tyrannosaurus rexaren listua pozointsua zela. Harrapakinei zauria egin ondoren listuko bakterioek usteltze prozesua abiatuko zutela dio, gaur egungo Komodoko dragoien antzera.

 Sailkapena 
Tyrannosaurus dinosauroen arteko Theropoda subordeneko eta Coelurosauria kladoan kokaturik dago eta Tyrannosauroidea superfamiliako genero tipoa da. Tyrannosaurinae azpifamilian Tyrannosaurus rexez gain Daspletosaurus (Ipar Amerika) eta Tarbosaurus (Mongolia) ere badaude.

1955ean, Evgeny Maleev paleontologo sobietarrak Tyrannosaurus bataar espeziea aurkitu zuen Mongolian, Tyrannosaurus generoko bigarren espezie bat balitz bezala, baina bien artean dauden desberdintasunak haintzat hartuta 1965ean zuzendu eta Tarbosaurus bataar izena eman zitzaion.

Hurrengo urteetan Tyrannosauridoen familiako hezurdura berriak aurkitu ziren eta 2013an honako sailkapen filogenetikoa aurkeztu zuen Loewen et al. taldeak:

 Paleoekologia 
300px|thumb|Hell Creek Formazioko dinosauro esanguratsuenak.
Kretazeo Berantiarraren amaierako Maastrichtiar garaian bizi izan zen, duela 68-66 milioi urte, Ipar Amerikako mendebaldea hartzen zuen Laramidia kontinentean. Eremu azpitropikala zen, klima epel eta hezekoa. Florari dagokionez, angiospermak nagusi ziren eta tarteka metasekuoiak eta araukariak ere zeuden. 

Triceratopsa inguru hartako dinosauro belarjale handiena zen, beste batzuk Leptoceratopsa, Torosaurusa, Edmontosaurusa, Thescelosaurusa, Ankylosaurusa, Denversaurusa, Pachycephalosaurusa eta Sphaerotholusa ziren. Tyrannosaurusa ez zen terapodo bakarra, baziren Ornithomimusa, truthiomimusa, Acheroraptora, Dakotaraptora, Pectinodona eta Anzua ere.

Hipotesi baten arabera, Tyrannosaurus-ek jatorri asiarra izan zezaketen, iparralderantz jo eta gaur egungo Ipar Amerikara iritsi arte.

 Tyranosaurus-a egungo kulturan 
300px|thumb|King Kong (1933) filmeko irudi bat, King Kong-en eta Tyrannosaurus-aren arteko borroka.
Gaur egungo kulturan dinosauro ezagunena bihurtu da Tyranosaurusa. 

1905eko abenduaren 30ean The New York Times egunkariak horrela deskribatu zuen Tyrannosaurus rex: "inoiz izan den animalia borrokalari ikaragarriena", "errege guztien errege animalien erreinuan", "Lurreko Gerra-Jaun nagusia" eta "oihaneko gizonjalea". 1906an "antzinateko boxealaria" izendatu zuten.

1942an Charles R. Knight artista amerikarrak Natur Historiako Field Museoan hormirudi famatu bat margotu zuen Tyrannosaurus eta Triceratops bana borrokan ikusten direna.

Zinemari dagokionez, Tyrannosaurusaren aurreneko agerpena 1918koa da, The Ghost of Slumber Mountain filmean agertzen da Triceratopsaren aurka borrokan. 1925ean Arthur Conan Doyle-ren Mundu galdua eleberriaren moldaketan agertu zen berriz. 1933an King Kong filmean agertu zen King Kong harekin borrokan. 1993an Jurassic Park filmeko protagonista izan zen, bai eta saileko hurrengo hainbat filmetan ere. 2005eko King Kongen filmean ere berriz agertu zen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Sue tiranosaurioaren webgunea
  Stan tiranosaurioaren webgunea]

Kategoria:Theropoda
Kategoria:Kretazeoko dinosauroak