Satitsu buztankarratu

Satitsu buztankarratua (Sorex araneus) ugaztuna da, soricidaeen familiakoa. Europan eta mendebaldeko Asian bizi den satitsu hau bere familian arruntena daInsectivore Specialist Group (1996). Sorex araneus. 2006 IUCN Zerrenda Gorria.

 Deskribapena 
Soricino ertaina da, isatsa normalean, buruaren eta gorputzaren erdia baino luzeagoa izan ohi da, gorputza gehi burua = 65,0-85,0 mm, isatsaren luzera = 40,0-55,0 mm, atzeko oinaren luzera = 12,0-14,0, pisua = 6.0-15.0 gramo. Mutur luzea du, bibrisadun tronpa txiki batean amaitzen dena. Begiak txikiak eta ia ez dira ikusten, eta belarriak ia erabat estalita daude ilez. Ile hau trinkoa da, batez ere neguan, eta bi kolorekoa. Oro har, bizkarraldeko eta sabelaldeko koloreen arteko trantsizioa mailaz mailakoa da. Gazteek eta helduek udan kolore arre ilun samarra izaten dute. Neguan, ilaje luzeagoa eta ilunagoa da, tonu grisak nagusi direlarik. Hiru ugatz iztarteko pare ditu. Burezurra luzanga da, garezur-aldea interorbitaletik ondo bereizita eta profil azpi-zirkularrarekin. Baraila hauskorra da, apofisis voronoides zuzenarekin edo zertxobait atzeragokoa eta apofisis-artikularra erdixka garatua. Fosa temporalak inguramendu triangeluarra du, beheko ertz zuzen batekin. Foramen mandibularra, askotan bikoitza, gutxi markatutako sakonune batean dago eta fosa tenporalaren beheko ertzaren erdiraino hedatzen da. Hortz-formula : 3.1.3.3/1.1.1.3, goiko bost unicuspiderekin. Hortz-erpinak gorriz pigmentatuta. Beheko ebakortza masailezurraren adar horizontalen ardatzean zehar luzatzen da, eta beheko hirugarren molarrak ez du talonidoaren murrizketa nabarmenik erakusten. Zenbait ezaugarri somatiko eta garezurreko, batez ere garun-zorroaren pisua eta altuera, nabarmen murrizten dira neguan (Dehnek fenomenoa); fenomeno hau ingurumen-baldintza kaltegarrietara eta janari-eskuragarritasun txikira egokitzapen gisa interpretatzen da. Kromosoma kopurua (2n) = 18-30. Kromosoma kopuruaren aldakuntza Robertsonen fusioen ondorioz gertatzen da. Arrek XY, Y2 hirukoitzak dituzte sexu aldetik. Morfologikoki eta morfometrikoki espeziea ia ez da desberdina Sorex coronatus-etik.

 Banaketa 
Erresuma  Batua, Eskandinavia eta Europako erdialde eta ekialde gehiena okupatzen du, Baikal aintziraraino ekialderantz hedatuz. Hego Europako banaketa Italiako erdialdeko eta hegoaldeko enklabe isolatu batzuetara, Frantziako Mendigune Zentralera eta Ekialdeko Pirinioetara mugatzen da. Iberiar penintsulan, Kataluniako zenbait eremutan bakarrik aurkitzen da, zehazki Pirinioetako eta Aurre Pirinioetako zenbait tokitan, eta ekialdeko eskualde hezean (Montseny). Iberiar populazio hauek, Pirinioen Frantzia aldekoekin batera, Erdialdeko Europako inguruko populazioetatik isolatuta daude. Isolamendu hau Würm glaziazioaren ondoren espeziearen banaketa-eremua uzkurtzeari egozten zaio, baita S. coronatus-en Frantziako hego-mendebaldetik  hedapen progresiboak eragindako presioari ere.

 Aldaketa geografikoa 
Iberiar aleak S. a. pyrenaicus azpiespezieari egozten zaizkio. Erdialdeko Europako aleetatik bereizten dira gorputz txikiagoa, isats luzeagoa, atzeko oin luzeagoa, kolore argiagoa eta tristeagoa dutelako; burezur trinkoagoa, hortz unicuspide laburragoak eta foramen mentonianoa atzerago kokatuta dutelako.

 Habitata eta altuera-maila 
Espezie honek Erdialdeko Europan du jatorria. Landaredi boreal-alpino eta eurosiberiar landaretzaren ezaugarria duten eremuetan bizi da, hala nola  hosto erokorreko basoak, eta koniferoak. Katalunian, itsas mailatik 600 eta 2300 metro artean harrapatu da. Urtean batez beste 800 mm-ko prezipitazio kopurua duten lurraldeetan.

 Ugalketa 
Martxo-apirilean hasten da eta iraila-urrira arte irauten du. Ernaldiak 19-24 egun irauten du, eta edoskitzearen iraupena hiru aste. Jaiotza bakoitzeko enbrioi kopurua bost eta zortzi artekoa da (batez beste 6,33 Kataluniako Pirinioetan), eta bi edo hiru kumaldi sor daitezke  urteko zikloan, urtean 19 aleko batez besteko potentzialarekin. Kumeak biluzik jaiotzen dira, begiak itxita, eta 0,5 gramo inguru pisatzen dute. Ilea agertzen astebete igaro ondoren hasten da. Ezpainen koaleszentzia 10-12 egun igaro ondoren gertatzen da, eta begiak 18-20 egun igaro ondoren irekitzen dira. Hazkuntza oso azkarra da, eta edoskitzearen ondoren, kumeak habia utzi eta bizitza independentea egiten hasten dira. Gazteek jaio ondorengo urteko ugalketa-zikloan lortzen dute sexu-heldutasuna. Hilkortasun handiena (%50) bizitzako lehen bi hilabeteetan gertatzen da eta bere  bizitza ez da normalean 18 hilabete baino gehiagokoa izaten.

 Elikadura eta ohiturak 
Espektro zabaleko haragijale dieta du, batez ere lurreko ornogabeetan oinarrituta, batez ere intsektuetan eta anelidoetan. Noizean behin hazi-oleaginosoekin osatzen du bere dieta. Bere metabolismo-tasa altuak egunero bere gorputz-masaren  %80-90aren baliokidea kontsumitzea eskatzen dio. Gatibu dauden aleetan, koprofagia praktikatzen ikusi da.

 Antolaketa soziala eta jokabidea 
Bere lurraldea oldarkorki defendatzen duen animalia bakartia da. Komunikazio-soziala batez ere bokalizazioaren, soinu sorta zabal baten eta alboko eta uzkiko guruinek sortutako substantzia usaintsu baten jariaketaren bidez gertatzen da. Eguneroko jarduera 9-15 alditan izaten da, eta jarduera-punturik handiena gauez izaten da, batez ere udan. Erditu ondoren, emeek denbora luzea ematen dute habian kumeak zaintzen, kanpoko jarduera nabarmen murriztuz. Indusketa-zale ona da eta beste sorizidoek baino lurpeko ohitura gehiago ditu, batez ere Sorex minutus satitsuarekin sinpatria duen eremuetan, eta horrek hiru dimentsioko espazio garatuago bat mantentzea ahalbidetzen dio.

 Harrapakaritza 
Batez ere gaueko harrapari hegaztiak jaten ditu, hala nola, hontz zuri eurasiarra (Tyto alba) eta urubia (Strix aluco), eta haragijale batzuk ere bai, hala nola erbinude zuria (Mustela erminea), erbinude arrunta (Mustela nivalis) eta azeria (Vulpes vulpes).

 Patologiak eta parasitoak 
Britania Handian tuberkulosi kasuak detektatu dira S.araneus-en, baina intzidentzia txikiarekin, Espezieak Pneumocystis carinii-ren gordailu gisa joka dezake, gizakiei eragiten dieten haurtzaroko pneumonia talde baten eragilea.

 Mehatxu faktoreak eta kudeaketa neurriak 
Espeziea ez dirudi mehatxatuta dagoenik Espainian, baina bere banaketa geografiko mugatu eta isolatuak komenigarria egiten du jarraipena ezartzea Iberiar penintsulako populazioen egoera ebaluatu eta kontrolatzeko.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
Croin-Michielsen (1966), Churchfield (1990), Gosálbez et al. (1981), Hausser (1978), Hausser eta Jammot (1974), Hausser et al. (1975, 1990), López-Fuster (1989), Sans-Coma (1979).

Kategoria:Soricidae
Kategoria:Euskal Herriko kontinentar ugaztunak
Kategoria:Europako ugaztunak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak