Txelba hortzandi

Txelba hortzandia edo urta (Dentex dentex) Sparidae familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoaren ekialdea, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena. 

 Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean Systema Naturae liburuan eta Sparus dentex izena eman zion. Gerora genero propioa esleitu zitzaion. Izen zientifikoak zein hizkuntza gehienetan duen izenak hortz handiei egiten die erreferentzia.

 Euskal izendegia 
Txelba hortzandia izendatzeko izen asko daude Euskal Herrian:
IzenaErabilera-eremua (udalerria)buruzbeherakoBermeo, MundakadentoiMundakalentoiLekeitio, OndarroalamoteDonostiatanborreroSanturtzi, Mundakatxelba hortzandiaurtazapataGetaria

 Deskribapena 
175px|thumb|Txelbaren hortzak.
Metro bete inguru luzea eta bisiguaren antzekoa da. 14 kilogramotako pisua har dezake. 2023an Ceuta aldean 18'7 kg pisuko txelba hortzandia harrapatu zen, inoizko handiena.

Gorputz garaia du eta sarde itxurako isatsa. Bizkarraldea urdinxka du, sabelaldea, aldiz, zilar koloreko zurixka. Bizkarraldeko hegatsean 11 arantza eta 11-12 erradio bigun ditu.

Burua handia eta pikoa du helduaroan, gazteek buru zuzenagoa dute. Ar zaharrek bekoki aldean bulbo eratzen dute. Izena ematen dioten letagin antzeko hortz zorrotzak ditu, baraila bakoitzean 4-6 artean. Beheko ezpaina handiagoa du. Begiak txikiak dira. 

 Banaketa 
Ozeano Atlantikoaren ekialdean bizi da, Britainiar uharteak eta Mauritania artean batez ere. Batzuetan Kanarietan eta Madeiran ere aurkitu izan da, bai eta Senegalen ere. Bestalde, Mediterraneo osoan ere hedaturik dago.

Hondo arrokatsuetan bizi da, harea eta harri artean ezkutatzen da. 200 metroko sakonera artean aurkituko dugu baina ohikoena ur azaletik gertu aurkitzea izango da, gehienez ere 50 metrotako sakoneran.

 Biologia 
Txelba gazteak taldekoiak dira baina helduak bakartiak izan ohi dira. Txelba arroka artean ezkutaturik zelatan egoten da eta eraso bortitza eginez arrain txikiak eta krustazeoak eta moluskuak, batez ere txipiroiak, jaten ditu. Krustazeoen oskol gogorra txikitzeko dituzte hortz handi horiek.

Sexu determinazioa badute ere ale batzuk hermafroditak izan daitezke. Martxoa eta maiatza artean izaten da errunaldia eta enbrioiaren garapenak 3 egun hartzen ditu 17ºC-tako tenperaturan. Kostaldetik gertu gertatzen da.

 Gastronomia 
Arrantzatzen zaila denez esparidoen artean balio handiena duen espeziea da. Buzoen arrantza lehiaketatan ere arrantzatzen da eta oso zuhurra denez ez da batere erraza, beraz erronka handia izaten da. Akuikultura jardueretan arrakasta handiz haztea lortu da.

Gastronomia aldetik ere oso preziatua da, haragi trinkoa eta zaporetsua du. "Papillote" erara, gatzetan edo parrillan egiten da.

 Erreferentziak 

Kategoria:Sparidae
Kategoria:Euskal Herriko itsas arrainak
Kategoria:1758. urtean deskribatutako taxonak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak