Xabiertxo

Xabieŕtxo (izenburu osoa: Xabieŕtxo / Umiei euskeraz irakuŕtzen erakusteko idatzia) irakurketarako euskal testuliburu bat da, Ixaka Lopez Mendizabal eskola-liburu egileak prestatua eta 1925ean lehen aldiz argitaratua. Azala eta barneko irudi guztiak Jon Zabalo Txiki marrazkilariak egin zituen. Eusebio Lopezen inprimategian paratu zen, Tolosan.

Garai hartako eskola-liburu guztietan zabalkunde handia izan zuena izan zen 1960ko hamarkadara arte behin eta berriz argitaratua izan zen. 1959an bizkaierara moldatu zen Santi Onaindiaren eskutik. Kolorezko irudiz hornitua eta garai hartako euskarazko grafia erabiliz, baserrian girotutako liburua da eta Xabiertxo izeneko mutila du protagonista. Eskola-liburu abertzaletzat jo izan da eta morala, erlijiotasuna eta naturaren goraipamena ere nabarmentzen ditu.

 Deskribapena 
 ezagutza orokorreko liburu ilustratu bat da, testuliburu eta haurrentzako entziklopedia baten tartekoa. DIN A5 tamainakoa da eta 143 orrialde ditu, irudi koloredunez josita. 

Liburuaren azalean droste efektua ikusten da: Xabieŕtxo irakurtzen ari den liburua bera irudi autoerrepikakorra da, infinitura luzatzen den erreferentzia bihurkaria.

 Testuingurua 
XIX. mendearen amaieran haurren eskolaratzea orokortu zen, baina hezkuntza ez zen euskaraz. Euskal Pizkundearekin euskaraz ikasteko hainbat proposamen jaso ziren, eta horretarako ikas-materiala beharrezkoa zen. Sabin Aranak 1897an Umiaren lenengo aizkidea bizkaiko euzkeraz irakurtzen ikasteko liburua argitaratu zuen "Bizkat̄aŕ batek" ezizenpean.  euskara aberria berreskuratzeko garrantzitsua zela esaten zien guraso eta irakasleei. 1912an B.tar P. izenarekin sinatutako liburu bat argitaratu zen, Euzkerazko ikasbide eŕaza. Método fácil para aprender el euzkera, esaldi bikoeteekin euskara irakasteko helburuarekin, nahiz eta ez zen haurrentzat pentsatua. 1920ean Eusko Ikaskuntzak Lopez Mendizabalen Umearen Laguna, irakurtzen ikasteko biderik eŕezena argitaratu zuen, 1931ean Martin Txilibitu izenarekin laburpen gisa argitaratu zena. 1931koa da Fermin Iturriotzen Txomiñ-Ikasle, gipuzkeraz zein bizkaieraz argitaratutakoa. Txomiñ-Ikasleren metodologia silaben bidezko hiztegi ilustratuarena zen, hitzak eta objektuak lotzen hizkuntza ikasten zen. Urte berean, Bernardo Estornesek Sabin Euskalduna idatzi zuen, Agustin Zumalabek itzuli eta gainbegiratua. Xabieŕtxok, hala ere, beste proposamen bat du bere baitan: irakurtzen ikasteko baino, oinarrizko hezkuntzarako haur entziklopedia bat da, jakin beharrekoak modu jarraian biltzen dituena.

Bigarren Euskal Pizkundearen garaia zen, eta bestelako material pedagogikoak sortzen hasi ziren. 1913an López Mendizabalek  sortu zuen, Lehen Hezkuntzan matematika irakasteko. Handik zazpi urtera, Luis Elizaldek Lenengo ikasle mal̄arako Euskal-Zenbakiztia argitaratu zuen, bizkaieraz. Gabriel Jauregik kimikari buruzko lehen liburua () eta fisikari buruzko lehenengoa () argitaratu zituen. Joseba Zabala-Aranak Euskerazko zenbakera argitaratu zuen 1929an eta Zenbakiztija 1932an. 1933an López Mendizabalek Daneurtiztia geometria liburua argitaratu zuen. Geografiari dagokionez, argitaratutako lehenengoa Azkueren Erkindea-Geografia izan zen, 1900ekoa, eta 1922an Zabala-Aranak Euzko-lutelesti Txikia argitaratu zuen, 20 orrialde baino ez zituena. Fermin Iturriotzek Lutelestia izeneko geografia ikasteko saila sortu zuen, hasiera batean hiru liburukoa,  eta . Lutelestik garrantzi berezia izan zuen Euskal Herriko errealitate demografiko, geografiko, sozial eta linguistikoak azaltzeko orduan. Liburu modernoak ziren, irudiz eta kontzeptu pedagogikoz hornituta, galdera eta ikasleekin partekatzeko ariketekin. 

Espainiako Bigarren Errepublikan egondako argitalpenen areagotzeak beste genero batzuk ekarri zituen. Julene Azpeitiak pedagogia berritzailea zuen Irakuri maite eta Osasuna, merketza ta yanaritzaz argitaratu zituen, Euskal Eskolen Federakundeak-Euzko Ikastolaren Batzak bultzatuta. 1933an Gipuzkoako Foru Aldundiak Nekezaritzako irakuraldiak aurkeztu zuen, "mendi aldeko ikastolentzat", nekazaritzari lotutako munduko ikasleen bizimodua hobetzeko. 

Espainiako Gerra Zibilarekin batera testu-liburuen loraldi hori eten zen, Hego Euskal Herrian bederen. Modu informalean edo klandestinoan euskara ikasteko libururik gabe, Xabiertxo izan zen ezkutuan erabili zen liburu nagusia.

 Edukia 
Testuen edukia argitaratua izan zen garaiko testuingurukoa da. Elementu nagusiak, familia, erlijioa, heziketa eta naturarekin harremana dira. Hiru ardatz horien inguruan osatuko dira liburuaren gaiak, bereziki, natura, zientziak, letrak, artea eta kirola. Euskal Herriari eta bere kulturari hainbat erreferentzia ditu, eta bere edukia euskal abertzaletasunarekin lotzen da. Liburuak dio irakurtzen irakastekoa dela, eta horrela aurkeztu zuen Lopez-Mendizabalek bere egitasmoa:

 Gaiak 
Karmele Perez Urrazak aztertu zituen XX. mende hasierako euskarako testu-liburuetako gaiak eta ikusi zuen baserria eta nekazal kultura hartzen zirela ikasgunetzat, eta bertan kokatzen ziren lanbideak, prozedura teknikoak, eskulanak, ohiturak, olerkiak, kantak, zein aurrerapen teknikoak edo garapen industriala, urteak pasatu ahala, baserri-giro hori hiritarragoa agertu arren.

Xabieŕtxo liburua ildo horretan sartzen da, baina nolabait aitzindari ere izan zen euskal testuliburuetan zenbait gai teknikoago gehitzen. Adibidez:

 Labur baina ekonomiako kontzeptu sinple batzuk azaltzen ziren: Langintzak, Lantegiak eta Olak, Nekazaritza, Salerosketa (Merkataritza), Nola ibiltzen geran (Garraioa). 
 Anatomia buruz gutxi batzuek ere bai: Giza-Soin, Soin-enbor, Soin-adarrak, Ikusmena, Entzumena, Usaimena, Gozamena (Dastamena),  Ikumena (ukimena). 
 Baita fisikari buruz ere: Ura zer eratan agertzen zaigun, Eŕekayak (Erregaiak), Buŕni (Burdina), Aztuntasuna (Pisua) 
 Natur zientzietan animalien orduko sailkapena agertzen zen: Ezuŕdunak (Bulaŕdunak, Egaztiak, Naŕastariak, Ur-luŕtaŕak Aŕayak), Ezurgabeak (Armiarmak, Zomoŕoak, Aŕak, Eun-oindunak, Otaŕayak, Abel-landareak (zoofitoak), Soin-berak (moluskoak) eta Zomoŕtxoak (mikrobioak)). 
 Eta azken artikulu batean aipatzen dira orduko aurrerapen nagusiak: Tximistindaŕa (elektrizitatea), Txikikuskiña (Mikroskopioa), Argazkintza, Uŕutidazkia (Telegrafia), Uŕutizkia (Telefonoa).

Hala ere, badira jakintza alor batzuk inondik ere azaltzen ez zirenak, esaterako, Musika, Antzerkia, Soziologia, Kultura klasikoa, Filosofia. Matematikaz bi artikulu besterik ez zeuzkan: Batuketa eta Kenduketa (Kenketa). Historiari buruz, Elkano artikulua baino ez dago. Nolabait ulergarria da, egileak ume txikientzako irakurgai sinpleak eskaini nahi zituelako, eta artean euskaraz landu gabeko gaiak zirelako.
+GaiaArtikuluak. irakurgaiakFamiliaJantzia, Janariak, Ogia, Edariak,  Etxe, Herria, Baserria, Etxeko abere ta piztiak, Abereen karraxi ta hotsak, Erlijioa, etika, Heziketa, Garbitasuna.-Ikastolara, Gizabidea, Gogoa, Iziaŕtxo'k biotz ona du, Alaitasuna, Ume eŕukitsua, Mutil zintzo, Ez da asaŕetu beaŕa, Txori gaxoa, Mutil ona ta mutil gaizto, Gizonaren bizia, Zuhaitzari ez kalterik egin, Alkartasuna indaŕa da, Guziok lan egin beaŕ degu.NaturaArgia, Mendiak, Abendak (Arrazak), Zuhaitz, Kabiak (Habiak), Enara, Ura, Egaztiak (Hegaztiak), Aŕayak (Arrainak), Erleak, Lorea, Udaberria, Udara, Udazkena, Negua, ilunabarra, Eguzkia, Egunsentia, Ortzea edo zeru, Ilargia, Basoa, Itsasoa, Sumendiak, Izadiaren iru zatiak, Abeldia (Fauna), Bulaŕdunak (Ugaztunak), ZientziakGiza-Soin, Soin-enbor, Soin-adarrak, Ikusmena, Entzumena, Usaimena, Gozamena (Dastamena),  Ikumena (ukimena), Ura zer eratan agertzen zaigun, Batuketa, Kenduketa (Kenketa),  Eguraldi ona,  Eguraldi txaŕa, Eŕekayak (Erregaiak), Buŕni (Burdina), Garia,  Aizea (Haizea), Eluŕa (Elurra),  Izotza, Aztuntasuna (Pisua), Ludiaren zatiak (Kontinenteak), Landaredia, Meadia (Geologia), Tximistindaŕa (elektrizitatea), Txikikuskiña (Mikroskopioa), Argazkintza, Uŕutidazkia (Telegrafia), Uŕutizkia (Telefonoa),  Ezuŕdunak Ornodunak (Bulaŕdunak (Ugaztunak), Egaztiak (Hegaztiak), Naŕastariak (Narrastiak), Ur-luŕtaŕak (Anfibioak), Aŕayak (Arrainak)), Ezurgabeak Ornogabeak (Armiarmak, Zomoŕoak (Intsektuak), Aŕak (Harrak), Eun-oindunak (Ehunzangoak), Otaŕayak (Otarrainak) Abel-landareak (zoofitoak), Soin-berak (moluskuak) eta Zomoŕtxoak (mikrobioak))HistoriaElkanoArteaEdertiak (Arte ederrak), Eusko eresiak (Euskal kantak)EkonomiaLangintzak, Lantegiak eta Olak, Nekazaritza, Salerosketa (Merkataritza), Nola ibiltzen geran (Garraioa)LetrakIzkuntzak (Hizkuntzak), Idazpena (Idaztea), Idaztia (Liburua), Fabulak, kontakizunakEŕegea ta tximuak, Aŕgiña ta zurgiña, Artzaya eta ardiak, Uraren beaŕa, Zakuŕa eta aragipuska, Esaera zaharrak, Urezko aŕautzak egiten zituen oloa, Txitxaŕa eta txinguŕia, Bi goldeak, Adiskide bi eta hartza, Sugea eta nekazaria, Ondartzan, Belea eta sugea, Txoaŕea eta erbia (Txolarrea eta erbia), Azeria eta matsak, Txantxangorria, OlerkiakEkaitza, Aizkora eta kirtena, Euskaleŕia (Euskal Herria), Euskal-eresia (euskal kanta), ilunabaŕa, Egunsentia, Nere Etxea, Kun-kunAbertzaletasunaEuskaleŕiaren edertasuna, Kirolak, Eusko eresiak (Euskal kantak)

 Baserriaren zikloei lotuta 
Ikuspuntu entziklopediko batetik interesgarria da, 1925eko euskal gizarte nekazari hartan jakin beharrekoak zeintzuk ziren modu sinplean deskribatu baitzituen. Garai hartako euskararen, nekazarien eta jakintzaren argazki txiki bat da. Baserria eta nekazarien kultura ikasgunea dira, eta bertatik irakurtzen dira lanbideak, prozedura teknikoak, eskulanak edo garapen industriala.

Adibidez, azken orrietan orduko puntako aurrerapen moduan aipatzen dira elektrizitatea, mikroskopioa, argazkigintza, telegrafia eta telefonoa. Urtaroak aurkezterakoan, naturako zikloak baserriko lanekin lotzen dira: neguari buruz Lan egin zagun gogotik neguan, gero eguraldi onak etoŕtzean eguraztera poz geyagoz atera gaitezen (); udaberriari buruz Zoazte udabeŕiko goiz edeŕ batean baso edo mendi batera. An ezagutuko dezute ongiena neguaren ondoren udabeŕiaŕen atsegintasuna. (); udari buruz Eguzkiak. galburuak eldu ditu eta nekazaria itayaz lasto luzeak azpitik ebakiaz ari da. (...) Umientzat, batez ere, au da urtearen aldirik edeŕena. (); udazkenari buruz udare edeŕak, sagaŕ usaidunak, mats atsegingaŕiak bildu ditu. Lan egin beaŕ da beti, zerbait bildu nai ba-da. Ereiten ez duanak ez du biltzen (). Oraindik baserri munduarekin zegoen loturaren erakusgarri da 66. orrian hau aipatzen dela: "[Udan] Goizean lauetako argi dago"; nahiz eta ordua Euskal Herrian ez zen hori jadaHego Euskal Herrian udako ordutegi-aldaketa 1918an jarri zen martxan, eta dagoeneko goizeko seietan argitzen zuen. Hala ere, 1920-1923 tartean eta 1925ean, liburua idatzi eta argitaratu zen urteetan, ez zen ordu aldaketarik egin. Ordu ofizialarekin goizeko seietan argitzen bazuen ere, oraindik Eguzkiaren ordua erabiltzen zuenak goizeko lauretan argitzen zuela ulertzen zuen..

erdian|thumb|480x480px|"[Udan] Goizean lauetako argi dago". Liburua argitaratu zenean ez zen ofizialki horrela, gaur egun bezala ordutegi-aldaketarekin seietako argitzen baitzuen. Hala ere, ordua Euskal Herrian ondo finkatu aurreko ezagutza erakusten du (Xabieŕtxo, 66-67 orrialdeak).

 Euskara 
Testua gipuzkeraz idatzita dago, eta sabindarren euskara garbiaren elementu batzuk baditu (esaterako: Tximistindaŕa (elektrizitatea), Txikikuskiña (Mikroskopioa), Argazkintza, Uŕutidazkia (Telegrafia), Uŕutizkia (Telefonoa)... 

Egungo < RR rr > bikoitza eta < LL ll > eta < IL il > digrafoen ordez, < ŕ > eta <  ĺ > zerabiltzan, hots, < R r > eta < L l > letrei azentu marka jarrita idatzita dago.

Baina testuak oso modu ulergarrian idatzita daude, eta horren froga da jakitea zenbat urtetan eta zenbat umek erabili zuten euskaraz irakurtzen ikasteko. 

 Pertsonaiak 
Liburuaren protagonista Xabiertxo (Xabieŕtxo) da, eskolako ume bat. Txapel eta praka motz urdinak, alkandora horia eta abarkak daramatza. Ikasle ona da, eta etxean laguntzen du, liburuak transmititu nahi dituen baloreen protagonista baita. Azalean bera agertzen da Xabieŕtxo, liburuaren irakurle bera ere bai. Pertsonaiaren inspirazio gisa Italian Alessandro Parravicinik sortutako Gianetto aipatu da, beste hizkuntza batzuetarako ere moldatu zena.   

Testuan zehar hamahiru episodiotan bera da protagonista. Haren inguruan beste pertsona batzuk aipatuak dira, baina askoz gutxiago, bereziki haren gurasoak (horien izena ez da azaltzen, baina). Batzuetan bikotea azaltzen da; beste batzuetan, ama ala aita bakarrik; eta besteetan, familia modura. Xabieŕtxoren arreba Iziartxo sarri agertzen da; ume oso ona da, erlijiosoa eta moral altukoa: pobreei laguntzen die eta ez duenari ematen dio.

Andoni eta Martin lagunak ere garrantzitsuak dira, batez ere ikastolan. Baina Martin lagun hori eredu baldarra da, beti ibiltzen da gaiztakeriak egiten edo adibide moral txar gisa agertzen da. Xabieŕtxo eta Martinen artean dikotomia morala erakusten da: bataren balioak goraipatzen dira eta bestearenak lur jota geratzen dira.

Xabieŕtxoren gune intimo horretan Jainkoak eta irakasleak ere toki berezia dute.
+Xabieŕtxo eta Martin protagonisten arteko dikotomia moralaXABIEŔTXOMARTINOso ona (ez da haserretu behar) GaiztoaMaratza, esanekoaAlferra Ikasteko gogoa duena (mutil on bat izango da)Denbora alferrik ematen duenaOndo eta gustura irakurtzen duena Ezjakina, errukariaAlaiaKopetilunaLagunekin jolasten dakienaLagunek bakarrik uzten dutenaZintzoaGezurtiaLagunak, pertsonak, senideak maite dituenaEz zaio inori axola

 Erabilera 
Erabileraren adibide bat 1933ko Nafarroako Euskal Eskolen araudiak ematen digu

Elbira Zipitria 1940ko hamarkadatik aurrera Donostiako umeei euskaraz klaseak ematen aritu zen, eta haren arrimuan jantzitako andereñoek ere —Kontxita Beitiak eta Jone Forcadak, esaterako— segitu zuten klaseak ematen hurrengo hamarkadetan. Gauza bera gertatu zen Euskal Herriko beste txoko ugaritan: ikastolak sortu zituzten, alegia. Haiek guztiek Xabieŕtxo erabiltzen zuten. Idoia Fernandez Fernandez pedagogoak bere tesiko liburuan hainbat erabilera praktiko jaso zituen 1993an, horietako bat da Elbira Zipitriaren eredu pedagogiko eta metodologikoaren jarraitzaileek egiten zutena.

 Lekukotasunak 
Euskal Herriko Ahotsak proiektuak hainbat bideo ditu Xabieŕtxo liburuaren erabilerari buruz:

 Argitalpenak 
Liburua lehen aldiz 1925ean argitaratu zuten; gero, ehun urteko historian, beste berrargitalpen batzuk izan dira, hauek, besteak beste:

 1925: Euskalerriaren Alde aldizkariak lehiaketa bat antolatu zuen 1923an. Lehiaketa horretan, liburu bat eskatzen zen, ez silabario huts bat, irakurtzen zekitenentzako zerbait gehiago eskatzen zuten. Ixaka Lopez-Mendizabalek eta Jon Zabalok Xabiertxo aurkeztu eta saria irabazi zuten: Donostiako Udalak 500 pezeta eman zizkien, eta Eusko Ikaskuntzak finantzatu zuen argitalpena; Lopez-Mendizabalen aitaren inprimategian egin zuten. Liburua jaio zen urte berean jaio zen Ixakaren seme Xabier Lopez-Mendizabal (1925-2005), euskaltzale eta kulturgile ezaguna izan zena. Hura izan zen benetako Xabiertxo.
 1932ko argitalpena, bertsio «kanonikoa» dena. Lehenbizikoaren eta bigarrenaren arteko aldea da irudia modernizatu eta aldatu zutela; lehenbizikoa xaloagoa zen, eta bigarrena findu egin zuten. Testua bera da, baina testuingurua, ez. Lehenbizikoa Primo de Riveraren diktaduran argitaratu zuten, eta bigarrena, II. Errepublikaren garaian. 1936ko abuztuaren 11n, armada frankistak Tolosa hartu eta handik gutxira, Ixaka Lopez-Mendizabalen argitaletxeko liburu guztiak erre zituzten plazan, tartean Xabier liburuko hainbat ale zeudela.
 1941: Xabieŕtxo faszikuluka eta faldoi moduan berrargitaratu zuten Euzko Deya aldizkarian, Argentinan 1941ean,
 1943: Euzko Deya-n ere liburu gisara 1943an.
 1951: Argitalpen klandestino bat egin zuen Miguel Alvarez Iraolak Donostian. Antigua auzoko Zumalakarregi kalean zegoen inprimategia. Txillardegiren osaba zen hura. Liburu klandestinoa zen, ezkutuan saltzen zen; esate baterako, Donostiako Garibai kaleko zapata denda batean eskura zitekeen. Jende askok hogei pezeta jarri zituen, argitalpen berri bat egiteko.
 1959: Karmeldarren babespean argitaratutako bizkaierazko Xabiertxo.
 1967: Ixaka eta Xabier Lopez-Mendizabalen beste argitalpen bat.
 1979: "Aurren Aberri Arteko Urtean" saritutako argitalpena.
 2003: Abarka argitaletxe eta Xabier Lopez-Mendizabal Olanoren berrargitalpena.
 2025eko abendua: Oiartzungo 1545 Argitaletxeak berrargitaratu zuen.
 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Laurak bat (Buenos Aires)

 Kanpo estekak 
 Xabiertxori buruzko dokumentala, EiTBk egina.
 Xabiertxo, JPG eta PDF formatuetan eskuragarri, Euskal Memoria Digitala webgunean.
 Perez Urraza, Karmele (2005): Xabiertxo eta Sabin, eskola liburutako ikasle eredugarri, Euskalingua.
 La odisea de Xabiertxo: El último paquebote liburua aurkeztu du Koldo Ordozgoitik.  Tolosaldea Telebista.  (2016-06-09)


Kategoria:Ixaka Lopez
Kategoria:Testuliburuak
Kategoria:Euskarazko haur eta gazteen liburuak
Kategoria:1925eko liburuak
Kategoria:Nazio pertsonifikazioak
Kategoria:Liburu ilustratuak