Hego-Ekialdeko Asiako Tratatuaren Erakundea

Hego-Ekialdeko Asiako Nazioen Elkartea (ingelesez: Association of Southeast Asian Nations edo ASEAN) hego-ekialdeko Asiako gobernuen arteko erakunde bat da, bost herrialdek sortu zutena 1967ko abuztuaren 8an: Thailandia, Indonesia, Malaysia, Singapur eta Filipinak. Gaur egun, hego-ekialdeko Asiako 10 herrialdek osatzen dute: Birmania, Brunei, Kanbodia, Filipinak, Indonesia, Laos, Malaysia, Singapur, Thailandia eta Vietnam.

Kide diren herrialdeek 646 milioi biztanle zituzten 2023an, eta 3,43 bilioi euroko urteko BPG, nahiz iturri batzuek 5,7 bilioi dolarreko BPG adierazten duten.

ASEANen helburu nagusiak dira hazkunde ekonomikoa azkartzea eta eskualdeko bakea nahiz egonkortasuna sustatzea. ASEANek foro bateratu bat ezarri zuen Japoniarekin, lankidetza hitzarmen bat du Europar Batasunarekin, eta elkarrizketak hasi ditu Eurasiako Batasun Ekonomikoarekin lankidetza komertzial ofiziala lortzeko. Egoitza nagusia Jakartan du.

ASEANek harreman ohikoak ditu Asia-Pazifikoko eta Asiatik kanpoko beste herrialde batzuekin ere. Shangaiko Elkarlan Erakundearen bazkide nagusia den aldetik, ASEANek aliantza eta elkarrizketa bazkide sare global bat du, eta munduko potentziatzat hartzen da, Asia-Pazifikoko lankidetzarako batasun zentraltzat, eta erakunde nabarmen eta eraginkortzat. Nazioarteko gai askotan parte hartzen du eta mundu osoko misio diplomatikoak biltzen ditu.

 Historia 

 Sortzea 
ASEANen aurretik erakunde bat eratu zen 1961eko uztailaren 31n: Ekialdeko Asiako Elkartea (ingelesezko sigla: ASA), taldean zirelarik Thailandia, Filipinak eta Malaysiako Federazioa. ASEAN bera 1967ko abuztuaren 8an sortu zen, bost herrialdetako kanpo arazoetako ministroek (Indonesia, Malaysia, Filipinak, Singapur eta Thailandia) ASEANen Adierazpena sinatu zutenean. Adierazpenean jasotzen den bezala, ASEANen helburuak eta xedeak dira hazkunde ekonomikoa, gizartearen aurrerapena eta eskualdearen kultura garapena bizkortzea, eskualdeko bakea, lankidetza eta elkarrekiko laguntza sustatzea interes komuneko gaietan, elkarri laguntza ematea prestakuntza eta ikerketa gaietan, nekazaritza eta industria hobetzeko lankidetzan aritzea, Asiako herritarren bizi maila handitzeko, «Hego Asiari buruzko azterketak» sustatzea, eta nazioarteko erakundeekiko lankidetza estu eta onuragarri bat edukitzea, helburuok hobeki erdiesteko.

ASEAN sortzeko sakoneko arrazoien artean egon zen komunismoaren beldurra. Taldeak kohesio handiagoa lortu zuen 1970eko hamarkadaren erdialdean, 1975ean Vietnamgo gerra amaitu ondoren botere oreka aldatu baitzen. 1970eko hamarkadako hazkunde ekonomiko dinamikoak erakundea indartu zuen, eta, horri esker, ASEANek erantzun bateratua eman zion Kanbodiaren eta Vietnamen arteko gerrari, 1979an. ASEANen lehen gailurra, 1976an Balin (Indonesia) egin zena, emaitza ugarirekin amaitu zen, zenbait industria proiekturi buruzko akordioaz eta adiskidetasun eta lankidetza itun bat nahiz konkordia adierazpen bat sinatuta. Gerra Hotzaren amaieran, ASEANeko herrialdeek independentzia politiko handiagoa izan zuten eskualdean, eta 1990eko hamarkadan, ASEAN ahots nagusi bat bihurtu zen eskualdeko merkataritzan eta segurtasun kontuetan.

 Hedatzea 
1984ko urtarrilaren 7an, Brunei ASEANeko seigarren kide bihurtu zen, eta 1995eko uztailaren 28an, Gerra Hotza amaiturik, Vietnam zazpigarrena izan zen. Laos eta Myanmar bi urte geroago atxiki ziren, 1997ko uztailaren 23an. Laos eta Myanmarrekin batera sartu behar zen Kanbodia ere, baina 1997an estatu kolpe batek eta beste barne ezegonkortasun batzuek atzeratu egin zuten sarrera. Geroago, 1999ko apirilaren 30ean sartu zen, gobernua egonkortua zelarik.

2006an, ASEANek behatzaile estatusa jaso zuen Nazio Batuen Batzar Nagusian. Horri erantzunez, erakundeak «elkarrizketa bazkide» estatusa eman zion NBEri.

 Kidetza urteak 
 1967:  , , , , 
 1984: 
 1995: 
 1997: , 
 1999: 
 2025: 

Herrialde begiraleak:
 1976: 

 ASEANen gutuna 

2008ko abenduaren 15ean, estatu kideak Jakartan bildu zirelarik, abian jartzeko urtebete lehenago, 2007ko azaroan, sinatutako gutun bat, «Europar Batasunaren antzeko komunitate batera» hurbiltzeko. Gutunak erakunde juridiko bihurtu zuen ASEAN, eta 500 milioi pertsona biltzen zituen eskualderako merkataritza libreko eremu bakar bat sortu nahi zuen. Indonesiako lehendakari Susilo Bambang Yudhoyonok adierazi zuen: «ASEAN sendotu, integratu eta komunitate bihurtzea gertaera garrantzitsu bat da. ASEANek Asiako eta munduko gaietan zeregin indartsuago bat lortu nahi du, nazioarteko sistema aldaketa sismikoa jasaten ari den une honetan». Klima aldaketaz eta ekonomia asalduraz ari zela, ondorio hau atera zuen: «hego-ekialdeko Asia ez da, jada, 1960 eta 1970eko hamarkadetan izan zen gerrak gordinki zatitu eta nahigabetutako eskualdea».

2008ko finantza krisia mehatxutzat jo zen gutunaren helburuetarako, eta, aldi berean, giza eskubideen aldeko erakunde baten proposamena ere azaldu zuen, 2009ko otsailean egingo zen goi-bileran eztabaidatzekoa. Proposamen horrek eztabaida sortu zuen, erakundeak ez baitzuen ahalmenik izango herritarren eskubideak urratzen zituzten herrialdeei zehapenak jartzeko edo zigortzeko, eta, beraz, haren eraginkortasuna mugatua izango zen. Nolanahi ere, 2009an giza eskubideak babesteko erakunde bat sortu zen ASEANen barruan, ASEANeko gobernu arteko batzorde gisa. 2012ko azaroan, batzordeak ASEANen Giza Eskubideen Adierazpena onartu zuen.

ASEANeko presidentetza txandakatuta hartzen duten herrialde kideek. Ezker aldeko taulan ikusten ahal dira azken urteetan buru izan direnak

+ASEANeko buruurteaherrialdea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024

 Lorpenak 

1992ko urtarrilean, ASEANeko kideek erabaki zuten merkataritza libreko eremu bat ezartzea eta nekazaritzakoak ez diren produktuen tarifak murriztea 23 urtez (1993an hasi zen). ASEANek 1994ko uztailean egindako bileran, barne harreman hurbilagoak behar zirela onartu zen.

██ Behatzaile
██ Hautagai
██ ASEAN gehi hiru
███ Ekialdeko Asiako gailurra
██████ Eskualde foroa2008an, 10 estatu kide zituen: bost herrialde fundatzaileak gehi Vietnam, Laos, Kanbodia, Brunei eta Myanmar; herrialde hautagai bat, Ekialdeko Timor; eta herrialde behatzaile bat, Papua Ginea Berria. Japoniarekin, Hego Korearekin eta Txinarekin batera, «ASEAN gehi hiru» foroa osatzen dute.

ASEANek bere asmoa azaldu zuen 2030ean Munduko Futbol Txapelketaren egoitza izateko hautagai izateko, hamar kideek batera txapelketa eta hirurogeita hamar partida baino gehiago antola ditzaten, baina arazo bat egon daiteke Asiako futbol konfederaziorako prestatutako kupoetan.

2015. urtean, bost urtez negoziatzen aritu ondoren, ASEANek «banku gune libre» bat sortzea erabaki zuen. Alde biko itunak sinatu ahal izango dituzte estatu kideek, banku nazionalek dituzten eskubide eta malgutasun berberekin jarduteko aukera izan dezaten beren bazkidearen lurraldeetan. Urte horren amaierarako komunitate ekonomiko bat sortzeko ahaleginaren esparruan egin zen urrats hori.

Nazioarteko Diru Funtsaren eta Munduko Bankuaren datuen arabera, ASEANeko herrialdeen ekonomiek Asia-Pazifikoko BPGaren % 11 osatzen dute, eta esportazioak eta inportazioak BPGren % 24 eta % 23 dira, hurrenez hurren.

2016ko urtarrilaren 1ean jarri zuten indarrean ondasunen, kapitalen eta eskulanaren zirkulazioa baimentzen duen merkatu bakarra, 600 milioi biztanlek baino gehiagok osatua.

Gainera, Brunei, Indonesia, Malaysia, Filipinak, Singapur, Thailandia eta Vietnam Asia eta Ozeano Bareko Ekonomia Elkarlan foroko kideak dira.

 Nazioarteko harremanak 
ASEANek aliantza sare bat du mundu osoan, eta nazioarteko gai askotan parte hartzen du.

1993an, ASEANen Eskualdeko Foroa sortu zen, gai politiko eta segurtasunezkoak aztertzeko. Zenbait potentziak parte hartzen dute bertan, hala nola Txinako Herri Errepublika, Ameriketako Estatu Batuak, Japonia, Errusia eta Europar Batasuna.

Shangaiko Elkarlan Erakundean parte hartzen du ASEANek, gonbidatu gisa.

«ASEAN gehi hiru» (ingelesez; ASEAN Plus Three, APT) lankidetza prozesuak Txina, Hego Korea eta Japonia Ekialdeko Asiarekiko lankidetza prozesu batera lotzen ditu; 1997ko gailur informal batean hasi zelarik Malaysian, 1999an formalizatu zen Manilan, eta 2007an sendotu Singapurren. APT aliantzak Ekialdeko Asian epe luzera komunitate bakar bat eratzeko tresna izan nahi du, ASEAN indar eragilea duelarik.

APTk 2004an egindako gailurrean (Vientian, Laos), Ekialdeko Asiako Gailurra (ingelesez: East Asia Summit, EAS) antolatzea erabaki zen, Asia osoko urteko gailur bat, APTz gain India, Australia eta Zeelanda Berria biltzen dituena (ASEAN Plus Six, hau da, ASEAN gehi sei). Era horretako lehen gailurra 2005eko abenduaren 14an egin zen Kuala Lumpurren. 2011n, Ameriketako Estatu Batuetara eta Errusiara zabaldu zen (ASEAN Plus Eight, hau da, ASEAN gehi zortzi). ASEANen urteko bileren ostean egiten dira EAS gailurrak, eta zeregin garrantzitsua dute Asia-Pazifikoko eskualde arkitekturan.

 Estatu kideak 
Band.Arm.IzenaHiriburuaBiztanleak(2024)Azalera (km ²)DiruaDentsitateaUTCHizkuntza ofizialaklink=Archivo:Emblem_of_Brunei.svg|34x34pxBruneiBandar Seri Begawan474.8005.765dolar bruneitar65 km²+8 Malaysieralink=Archivo:Royal_arms_of_Cambodia.svg|30x30pxKanbodiaPhnom Penh16.131.000181.035kanbodiar bigarren riel78 km²+7Khmereralink=Archivo:Coat_of_arms_of_the_Philippines.svg|30x30pxFilipinakManila110.574.614300.030filipinar pisua295 km²+8 Filipinera, ingelesalink=Archivo:National_emblem_of_Indonesia_Garuda_Pancasila.svg|30x30pxIndonesiaJakarta275.960.0001.904.569errupia indonesiarra113 km²+7, +8, +9Indonesieralink=Archivo:Emblem of Laos (1991-2025).svg|34x34pxLaosVientian7.758.000236.800laostar kip berria24 km²+7Laoseralink=Archivo:Coat_of_arms_of_Malaysia.svg|40x40pxMalaysiaKuala Lumpur32.671.000323.847ringgit72 km²+8Malaysieralink=Archivo:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|37x37pxMyanmarNaypyidaw55.745.000676.578myanmartar kyat81 km²+06:30Birmanieralink=Archivo:Coat_of_arms_of_Singapore.svg|36x36pxSingapurSingapur5.680.600719Singapurreko dolarra6.619 km²+8Malaysiera, mandarin txinera, ingelesa, tamileralink=Archivo:Emblem_of_Thailand.svg|30x30pxThailandiaBangkok70.470.000515.850thailandiar baht126 km²+7Thailandieralink=Archivo:Emblem_of_Vietnam.svg|31x31pxVietnamHanoi100.222.000331.690vietnamdar dong248 km²+7Vietnamera

 ASEANen Komunikaziorako Plan Nagusia 
ASEANeko kanpo gaietarako ministroek Komunikazio Plan Nagusi bat abian jarri zuten 2014ko azaroaren 11n.

Komunikazio planak esparru bat eskaintzen du ASEANen izaera, egitura eta ikuspegi orokorra azaltzeko eskualdean eta munduan funtsezkoak diren audientziei begira. Planak ASEANen garrantzia eta onurak frogatu nahi ditu, kalitate oneko komunikatuen eta gertaeretan oinarritutako adierazpenen bidez, eta, aldi berean, aitortzen du ASEAN komunitatea bakarra dela eta desberdina herrialdeen integraziorako beste eredu batzuetatik.

 ASEANen segurtasun plana 
ASEANen terrorismoaren aurkako konbentzioak eskualde esparru gisa balio du terrorismoari aurre egiteko eta haren aurkako lankidetzan sakontzeko.

Terrorismoaren aurkako konbentzioa 2007an sinatu zuten ASEANeko liderrek. Bruneik 2011ko apirilaren 28an berretsi zuelarik, urte hartako maiatzaren 27an jarri zen indarrean. Malaysiak 2013ko urtarrilaren 11n berretsi zuen.

 ASEANen 2020ko goi bilera 
Goi bilera bideokonferentzia bidez egin zen, COVID-19 pandemiaren protokolora egokitzeko, Vietnamgo lehen ministro Nguyễn Xuân Phúc buru zelarik. Goi bilera amaitzean, merkataritza akordio bat sinatu zen: Eskualdeko Ekonomia Elkarte Integrala (sigla ingelesez: RCEP). Hitzarmen hori sinatu duten herrialdeen pisua aintza hartuta, munduko merkataritza libreko gunerik handiena izango da, munduko BPGren % 30 eta 2100 milioi kontsumitzaile izango baititu.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Asia Hego Ekialdeko Tratatuaren Erakundea
 Hego Asiako Eskualdeen Lankidetzarako Elkartea

 Kanpo estekak 
 ASEAN

Kategoria:Asiako politika
Kategoria:Nazioarteko erakundeak
Kategoria:Hego-ekialdeko Asia
Kategoria:Gobernu-arteko erakundeak
Kategoria:Nazio Batuen Erakundeko Batzar Nagusiaren behatzaileak