La Custodia

La Custodia egungo Vianan dagoen aztarnategi arkeologikoa da, Paleolito, Brontze Aroa, Burdin Aroa eta erromatar aztarnak dituena. Iturri klasikoek aipatzen duten beroien Vareia edo Uara (Uarakos txanponen erradikala) hiriarekin identifikatu da.

Ebro ibaiaren erdialdeko aztarnategi arkeologikoetakoen artean, zeltiberiar idazkera eta hizkuntzaren testigantza gehien eman dituenetariko bat da.

 Aztarnategia 
15 hektarea zabal da eta Vianako erdigunetik 1,5 kilometrotara kokatuta dago, bi erreken lotunean. Juan Cruz Labeagak aurkitu zuen 1971. urtean eta hainbat monografia eskaini dizkio.

XIX. mendean, Viana eta Logroño arteko errepidea zabaldu zutenean, herria erditik ebaki zuten egindako kalteaz jabetu gabe. 1971n Juan Cruz Labeaga ikerlariak aurkitu zituen material dezente bertan, eta orduan jabetu ziren Burdin Aroko herri baten aztarnategi bat zegoela errepideak moztutako eremuan.

Lehendabiziko indusketa lanak 1973ko uztailean Amparo Castiellak zuzendutako arkeologo talde batek egin zituen. Bertan sei  edo laguntasun-itun aurkitu dituzte, Jürgen Untermann hizkuntzalariak ikertu zituenak. 139 txanpon ere topatu dituzte ere, inguruko txanpon-etxeetan eginak (Areikoratikos, Bolskan, Sekaisa, Sekobirikes, Uarakos, Barskunes eta beste hamabi).

Herri honetako materialek zalantzazko Paleolitoan, edo, ziur Neolitotik aurrera azaltzen hasten dira, eta ondorengoak dira, Brontze Arokoak, Burdina I eta II .koak eta Erromatartze hasierakoak, K.o. I. mendearen lehen erdialdean hasita. Material horien guztien zati bat aldizkari espezializatuetan eta kongresuetan argitaratu dira. Nabarmentzekoak dira zeramika ugariak, iberiar eta erromatar txanponak, brontzezko askotariko objektuak: fibulak, kutunak, torkeak, zintzilikariak eta zilarrezko nielatuak dituzten gerriko-plakak. Nafarroan aurkitutako idazkera paleohispaniarrerazko  testua duten abegi oneko teserak nabarmentzekoak dira. Berez, nahiz eta beroia izan konkista aurretik, beste leku askotan bezala, Mediterraneo aldeko eragina nabari da materialetan, Erromarekin zituzten erlazioen seinale. Garai hartako tokiko txanponak, bertako herriak irarriak, erromatarren armadarekin zuten erlaziozko zerbitzuak ordaintzeko ohiturarekin lotzen dira. Sertorioren gerran hiria suntsitu, herritarrak erail eta su eman zioten, K.a. 75. urtean. Arkeologikoaren ikerketarako, errauspean bukatu zuelako, Irulegiko kasuan bezala, informazio iturri garrantzitsu bilakatu da, materialak hobeto kontserbatu direlako horren eraginez.

1991n Vianako Udalak arau subsidiarioak ezarri zituenean, aztarnategia babestu zuen, gero 62/1994 Foru Aginduak, martxoaren 2koa, egingo zuen bezala. Nafarroako Gobernuak 2023ko azaroan iragarri zuen La Custodia aztarnategia Interes Kulturaleko Ondasun izendatzeko asmoa duela. Indusketetan aurkitutako materialak eta objektu batzuk Nafarroako Museoan ikus daitezke.

 Historia 

Sertoriok baskoien lurraldeak aise zeharkatu zituen. Ziur asko, hauek optimatesen zain zeuden borroka egiteko (eta garai hartan Sertoriok bere boterearen une gorenean zegoen). Batzuen ustez, baskoien eta beroien arteko muga Alcanadretik gertu zegoen, gehiago zehaztea zaila egiten bazaie ere. Sertoriok beroi eta autrigoien aliantza borrokatu zuen bai La Custodian edo bai Vareian ere, eta litekeena da erromatarrek garaipena lortzea.

Inskripzioak
Antzinako Erromako garaiko beroien herri honetako zeltiberierazko inskripzio hauek ditugu:
 Abegi oneko teserak:
- Zerkuakotarren Sakas-ena (K.a. II. mendekoa g.g.b., 1971 eta 1986 artean aurkitua).
  zrkuakum · sakas
</poem>
|}
- [...] Luzioren semearentzat [...] (K.a. II. mendekoa g.g.b., 1971 eta 1986 artean aurkitua).
{|
|-
|

|  
|
<poem>[...]+iko · loukio · ke(n)te[...] / [...]ko
- [...] Bunton-en (K.a. II. mendekoa g.g.b., 1971 eta 1993 artean aurkitua).
  +boka+i++ · uenia[...]iteulases · buntunes
- Sakarokas (K.a. II. mendekoa g.g.b., 1971 eta 1993 artean aurkitua).
  sakarokas
</poem>
|}
- Telkaskotarren Memon-en tesera (K.a. II. mendekoa g.g.b., 2021ean aurkitua).
{|
|-
|

|  
|
<poem>memu
nos · telkaskumkar
- Bursaoko Tirtakon amaterikotarra (K.a. II. mendea eta K.a. 76a artean, 2021ean aurkitua).
  tirtaku · ama+rikoburzau(n)ka

 Ikus, gainera 

 Burdin Aroa Euskal Herrian
 Euskal Herriko kastroak
 Sertorioren gerla

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Mikel P. Ansa: "Duela 2.100 urteko sarraski bat", Berria, 2024/01/28.
 Viana - Yacimiento La Custodia. 3D Models . Arqueomodel 3D
 Reproducción de la tésera del cerdito de La Custodia. 
 Abaitua, Joseba (2023/01/03). "El ‘berónico’ de los vareyenses (siglos II-I a. C.)". Trifinium. Apuntes anotados de lingüística vascorrománica 

Kategoria:Euskal Herriko erromatar hiriak
Kategoria:Euskal Herriko historiaurrea
Kategoria:Beroien hiriak
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Vianako historia
Kategoria:Vianako eraikinak
Kategoria:Burdin Aroko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Brontze eta Burdin Aroak Euskal Herrian