Kutxatila-zelaien kultura

Kutxatila-zelaien kultura (K.a. 1250-750 edo K.a. 1200-800) Europa erdialdeko eta mendebaldeko Azken Brontze Aroko indoeuropar kultura (edo lotura duten kultura multzo bat) garrantzitsua izan zen, bere errauste nekropoliengatik eta K.a. XIII. mendean izan zuten hedapen handiagatik bereizten zena.

Bere ezaugarri nagusia gorpuen errausketa eta errauts horiek kutxatiletan ehorzteko ohitura da, hau da, sutan hildakoen hondakinak errausten zituzten murriztu arte, eta ondoren, hondakinak (hezur erreak eta errautsak) zeramikazko hilobi-kutxa batean sartzen zuten. Hobi txiki batean lurperatzen zuten kutxa, gainazalean inolako seinalerik gabe, beste batzuekin batera, eta nekropoli handiak eratzen zituen batzuetan. Erritu berri horren jatorria Europako ekialdean dago, eta estepa pontikoan, eta hortik,  mendebalderantz hedatu ziren Brontze Ertainean, Tumuluen kulturarekin erlazionatuta, Atlantikoko kostaldera iritsi eta Britainiar Uharteetan eraginez, baita Iberiar Penintsulako ipar-ekialdera arte, ekialdeko Pirinioetan haien sarrera identifikatu baita. 

Kutxatila-zelaien kulturan, eskualdeen araberako taldeak bereizten dira, hala nola Iberiar Penintsulako ipar-ekialdean garatu dena, Alemania ekialdea eta Polonia Mendebaldean hedatutako Lausaziako taldea, Renano-Suitzar taldea, Eslovakia ekialdeko Gavako taldea, Austrohungariar edo Velatice taldea, Austrobabariar edo Alpe iparraldekoa, Silesia eta Bohemiako taldea (Knoviz taldea), Alemania erdialdeko taldea (Rin erdialdea) eta Frantziako taldeak. Azken horien artean, ezagunena, Frantzia hegoaldean garatu zen Languedoc-Roselloko taldea da. Kultura honen bilakaera kronologikorako hainbat proposamen ere badaude.

 Kutxatila-zelaiak eta zeltak 
Erratus ontzien eremuak agertzeak trantsizio garrantzitsua adierazten du hileta-errituetan; izan ere, aurreko garaien egiten ziren ehorzketz nagusiekin alderatuta, sarritan tumulu biribilen azpian, oraingoan errausketak nagusitzen da. Erdialdeko eta ekialdeko Europako kutxatila-eremuen tradizioa Hallstatt kulturaren sekuentziarekin parekatu ohi da, Paul Reineckek XX. mendearen hasieran definitu zuen bezala, eta bost fasetan banatu ohi da. Fase horietako bakoitza zeramika eta metal ezko objektu moten arabera bereizten da. K.a. II. milurtekoaren amaieran, ontzi-zelaien tradizioa Italian, Europako ipar-mendebaldean eta, mendebalderantz, Pirinioetaraino hedatu zen. Garai hartan, muinoen gailurretako asentamendu gotortuak eta brontze ijeztuaren metalurgia ere asko hedatu ziren Europan barrena, eta, ondorioz, aditu batzuek aldaketa horiek zelten hedapenarekin identifikatu zituzten. Lotura horiek jada ez dira onartzen. beste batuek, ordea, zelta hizkuntzen hedapena, kutxatila-zelaien kulturarekin esutiko lotzen dute ikerketa genetikoetan fokua jarrita.

 Sorrera eta hedapena 
Alpeen iparraldean bizi ziren herri indoeuropar mendebaldarrek K.a. XV. mendetik kultura bakarra zuten, Tumuluen kultura deritzona. K.a. XIII. mendean, hildakoak erretzea  eta errekin horiek zeramikazko ontzi itxietan jartzeko ohitura bereizgarria hedatu zen. Gertaera kultural horrekin bat eginez, herri horiek, tartean aitzin-zeltak, iliriarrak eta italikoak daudelarik, azkar hedatzen hasi ziren, Balkanak eta Europa mendebaldeko zati txikiak konkistatuz. 

Hizkuntza-talde indoeuropar horien artean, 2025eko ikerketa batek oinarri eman dio hipotesiari, datu genetikoak eta arkeologikoak batuz, zelten zabalkundeari dagoela lotua kultura hau; Europa erdi-ekialdetik mendebalderanzko migrazio bat egin zutelarik, beren hizkuntza multzoa zabalduz.https://doi.org/10.1101/2025.02.28.640770 

Inperio hitita ere suntsitu zuten, burdinaren metalurgiaren sekretua bereganatuz eta Anatoliatik kanpo zabalduz. Beranduago, K.a. XII. mendean, euren kanpainak itsasoz jarraitu zituzten, Egipto erasoz eta Filistea (geroago Palestina) kolonizatuz. Hipotesi batek dioenez, jada greziartutako Europa Erdialdean zuten herri horiek, K.a. XI. mendean Grezia inbaditu eta mizenastar zibilizazioa suntsitu zuen doriar espedizio misteriotsuaren jatorria izango lirateke.

 Habitata 
Defentsa natural edo artifizialak izan ohi zituzten, batzuetan biak batera.

Kultura honen barruan, lakuetako herriak ere agertzen dira: uretan sartutako harbilen gainean eraikitako etxeez osatutako herriak. Palafitoak esaten zaie herri mota horiei.

Etxeak nagusiki egurrez eta buztinez eraikiak dira, laukizuzen edo trapezoide formarekin. Bi isurkitako teilatuak zituzten kasu askotan.

 Lurperatzeak 
Kultura honen ehorzketa ohiturak garrantzitsuak dira, horien arabera sailkatu eta identifikatzen baita batez ere. Ohikoena errausketa da. Beste aldaera batzuk ere badaude:

 Ontzia eta hatuaGorpuzkiaren ondoan uzten ziren objektuen multzoa; hildakoan bizi zen bitartean erabili zituenak, edo espresuki hilobirako eskuratutakoak. lurrean egineko zulo batean uzten da.
 Kutxarik gabe, zuzenean zuloan
 Harrizko zirkuluz estalitako kutxak...
 Hobia inguratzen duten tumulu lauak
 Hobi handiak

Hil hatuan zeramika eta metalak egoten ohi dira. Batzuetan, nekropoliak erritu barrutiz inguratuak daude, ohi lubakiak, lauki edo zirkulu formako oinplanoa dutenak.

 Ekonomia 
Harrizko errotak, brontzezko zeioak eta igitaiak ugariak dira. Aletegiak ere badaude. Ofizioak ugariak dira, baita artisautza espezializazioak ere. Merkataritzari dagokionez, harreman komertzialak bizitzen dira. Garraiobideak hobetzen dira, gurdiaren erabilerarekin eta zaldiarekin tiroko animali bezala. Gatzaren merkataritza abiatzen da eta beiraren ekoizpena hasten da. Zeramikak eta urregintzak gorakada dute, gune metalurgikoak ere ugarituz.

 Banaketa geografikoa 
 Iparraldeko Errauts-kutxatilen zelaietako kultura (Alemania eta Herbehereetako iparraldea)
 Erdialdeko Errauts-kutxatilen zelaietako kultura (Alemania, Herbehereak, Frantziako ekialdea, Luxenburgo, Suitza, Liechtenstein eta Austria)

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 "Urnfield culture. European culture". Britannica
 "Urfiel period". Oxford Reference
 Smith, M. A. (2009). "A Study in Urnfield Interpretations in Middle Europe". Zephyrvs, 8. 
 Netchev, Simeon (2021-08-23) "Map of the Urnfield Culture c. 1300 BCE" World History Encycolepia

Kategoria:Brontze Aroko kulturak
Kategoria:Alemaniako arkeologia
Kategoria:Frantziako arkeologia
Kategoria:Italiako arkeologia
Kategoria:Ukrainako arkeologia
Kategoria:Europako kultura arkeologikoak
Kategoria:Europako Brontze Aroko kulturak