Andelos

Andelos edo Andelo Antzinako Erromaren garaian baskoien hiria edo civitas izan zen, egungo Andion herritik (Mendigorria, Nafarroa Garaia) gertu kokatua. Erromatar Inperioan, Hispania iparraldeko eta batez ere Tarraconensis probintziako merkataritza- eta garraio-gune garrantzitsua zen.

 Deskribapena 
Erromatar hiriak hartu zuen lekuan aurretik baskoi herrixka bat egon zen, Burdin Aroko kultura-osagaiak dituena, K.a. IV. eta K.a. III. mende artekoak. Herri txiki hori Andeloren ondoan zegoen eta erromatar hiri handiagora tokialdatu ziren. 

K.a. I. mendean opus signinum zoruekin apaindutako etxeak zeuden arren, hiriak I. eta II. mendeetan lortu zuen aldi gorena. Garai horretan Italiako azken modara dekoratutako etxeak zeuden. Orduan, hiri-garapenarekin batera hornikuntza hidraulikoko sistema konplexua ezarri zuten. Hirian aurkitutako metalurgia aztarnengatik, pentsatzen da hornikuntza hidraulikoa jarduera industrial horri lotuta egongo zela.

Konplexu hidrauliko horrek bi presa (1980an aurkitutako Iturranduz urtegia eta 1983an aurkitutakoa), ubide bat, akueduktu-sifoi bat eta castellum aquae edo banaketarako kutxatila ditu.

Gainera Nafarroako museoan dagoen "Bakoren garaipena" izeneko mosaikoa eta Apolori eskainitako brontzezko plaka bat topatu dituzte. Hala ere, 1993an aurkitutako idazkuna da denetan bitxiena. Bertan agertzen da Likine abuloRaune ekien bilbiliaRs esaldia, batzuen ustez aitzineuskaraz idatzia, eta beste batzuen ustez, berriz, iberieraz.

 Etimologia 
Etimologiaren arabera, ikerketek diote and horrek handia hitzari eginen liokeela erreferentzia; beraz, hiri handia litzateke Andelo. Kontuan hartzekoa da, halaber, Akitanian Andosto, Andots, Andossus edo Andossius jainkoa aipatzen duten inskripzioak daudela jainko horri eskainitako  aldaretan. 

 Aztarnategia 
1980ko hamarkadan hasitako ikerketa arkeologikoek hiriari buruzko ezaguera handitu egin dute. Hiriaren aztarnak Andeloseko Arkeologia Museoan bisita daitezke.

 Ikus, gainera 
 Euskal Herria erromatarren garaian

 Erreferentziak 

 Bibliografia gehigarria 




 Kanpo estekak 
 Martiarena Ochagavía Mikel (2020). Una comunidad vascona en la antigüedad prerromana y romana: Andelo y los andelonenses. Ortiz de Urbina, Estibaliz (tutorea). EHU.
  Andelos bisitatzeko gida. Guiarte.
 Andelo, Hiri Erromatarra Mendigorriko Udala.
 Andelos Gran enciclopedia de Navarra.
 Andreu Pintado, Javier. «ANDELO (Mendigorría). Oppida Imperii Romanii
 Geijo, Sergio (2018-12-9). «Medigorria. La ciudad de Andelos». Viator Imperii.

Kategoria:Baskoien hiriak
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Euskal Herriko erromatar hiriak
Kategoria:Mendigorriako historia
Kategoria:Nafarroa Garaiko herri hustuak