Sefardi

Sefardiak (hebreeraz: sing. סְפָרַדִּי Sefaraddi Səp̄āraddî, plur. סְפָרַדִּים Sefaraddim Səp̄āraddîm; ladinoz: pl. Sefardies) honako bi taldeetako kideak dira:
 adiera zorrotzean, Iberiar penintsulatik XV. mendean kanporatutako juduen ondorengoak;
 adiera zabalean, eta batez ere erlijio arloan, sefardi-liturgia erabiltzen duten juduak; hor Mizrahi juduak barnean daude eta Israelen batzuetan ashkenaziak ez diren judu guztiak izendatzeko erabiltzen da.

Sefarad (hebreeraz: ספרד Səfarád Səp̄aráḏ / Səp̄āraḏ) hitzak "espainiar" esan nahi: Biblian agertzen den toponimoa da,Abdias, 1-20: Ipar Israelgo erbesteratuen gudarosteak kanaandarren lurra hartuko du Sareptaraino. Eta Jerusalemgo erbesteratuek, Sefaraden bizi direnek, Negeveko hiriak hartuko dituzte identifikatu gabekoa. Gero, juduek Iberiar penintsula identifikatzeko erabili zuten eta egun hebreeraz "Espainia" esan nahi du.

Historikoki lau taldetan banatu dira:
 Gehienak 1492an Iberiar penintsulatik kanporatutako juduen ondorengoak dira, Otomandar Inperioan, batez ere Salonikan eta Istanbulen, kokatu zirenak.
 Iparraldeko Marokon eta Aljerian finkatu zirenak.Samuel Toledano, "Espagne: les retrouvailles", Les Juifs du Maroc (Editions du Scribe, Paris 1992)
 Hasieran, kristautasunera aldaturiko juduak gero Europara ihes egin eta beren erlijioa berreskuratu zutenak.
 Kriptojuduak, Penintsulan geratu eta bere erlijioa ezkutuan mantendu zutenak.

 Judu hispaniarrak kanporatzeko dekretua 

"Fernando jauna eta Isael anderea, Jainkoaren graziaz Gaztela, Leon, Aragoi, Sizilia, Granadako errege-erreginak (...) Jakizue eta jakin behar duzue, esan digutenez gure erreinuetan kristau txar batzuk daudela gure Fede Santu Katolikotik judu egiten zirenak, horren erru handia juduen eta kristauen arteko komunikazioa dela, 1480ko Toledoko Gorteetan juduak apartatzea agintzen dugu (...) judu-auzo eta leku apartekoak emanez euren bekatuan elkarrekin bizitzeko (...) Eta kaltea hain handia denez, kristauek ez dute komunikaziorik izango juduekin, fede katolikoa nahasi eta harrokeriatan dabiltza eta (...).
Beraz,Guk, prelatu eta zaldun handien eta zientzia eta kontzientziako pertsona batzuen aholku eta iritziari jarraituz (...) erabaki dugu judu guztiei gure erreinuetatik irteteko agintzea, eta ez daitezela inoiz itzuli; eta horren gainean agintzen dugu gutun hau zabaltzea (...) datorren uztailaren amaiera arte denak irten daitezen seme-alabekin, edozein adinetakoak direla, eta ez daitezela itzuli (...) heriotza-zigorra dute eta. Eta agintzen dugu gure erreinuetako inor ez dadila ausartu judurik hartzen, babesten edo defenditzen ez agirian ez isilpean behin uztaila amaituta (...) edo ondasun guztiak bahituko zaizkiola (...) Granadan aginduta. 1492ko martxoaren hogeita hamaikan".

Une horretan zegoen xenofobiaren erakusle dira koroaren zerbitzura zegoen humanista baten, Pedro Mártir de Angleríaren hitzak, Legatio Babilonica lanean: "Ikusiko duzue zeinen zikin, gorrotagarri, doilor eta arbuiagarri diren, konturatuko zarete giza salerosketatik guztiz baztertu behar direla, eta orduan aitortu beharko duzue nire errege-erreginak gizakietatik jakintsuenak izan zirela, hain zuzen ere hain ganadu gaitsesgarri eta morbosoa garbitzea pentsatu zutelako".

 Rabbi nagusiak 
 Aurresefardiak 
 Saadia Gaon
 Amram Gaon
 Ḥananel ben Ḥushiel
 Nissim Gaon

 Al-Andalus 
 Isaac Alfasi
 Joseph ibn Migash
 Judah ben Barzillai
 Solomon ibn Gabirol
 Abraham ibn Ezra
 Moses ibn Ezra
 Judah ha-Levi
 Bahya ibn Paquda
 Maimonides

 Iberiar penintsulako erresuma kristauak 
 Nahmanides
 Shlomo ben Aderet
 Yom Tov Asevilli
 Nissim Gironakoa
 Asher ben Jehiel
 Jacob ben Asher
 Moses Leongoa
 David Abudirham
 Isaak Campanton
 Isaak Aboab

 Kanporaketaren ondokoak 
 David ben Solomon ibn Abi Zimra
 Jacob Berab
 Levi ibn Ḥabib
 Yosef Karo
 Bezalel Ashkenazi
 Moses ben Jacob Cordovero
 Ḥayim Vital
 Moses Alshech
 Solomon Nissim Algazi
 Yaakov Culi
 Hayim Palaggi

 Azkenak 
 Elijah Benamozegh
 Shem Tob Gaguine
 Solomon Gaon
 David de Sola Pool
 Odaviya Yosef
 Mordechai Eliyahu
 Shlomo Amar

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Judu etniak
Kategoria:Bosnia-Herzegovinako etniak