Berdel

Berdela (Scomber scombrus; Linnaeus, 1758) itsasoko espezie pelagiko txikien multzoko arrain garrantzitsuenetako bat dahttps://arrainak.eus/arrainak/berdel.
erdian|frameless|Scomber scombrus, Pasaiako lonjan ateratako argazkitik editatua (E. Bachiller, 2022; www.arrainak.eus)]

 Euskal izendegia 
Berdela izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan:
+IzenaErabilera-eremua (udalerria)betandiBarrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X.Eneko Barrutia Etxebarria (2000) ‘Arrainen izenak mendebaldean’ in ‘Mendebaldeko berbetearen formalizazinoa’. Mendebalde Euskal Kultur Elkartea; Bilbo.Santurtzi, Armintza, Bermeo, Mundaka, Elantxobe, Lekeitio, OndarroamujoiRay Jauna Bay in Aranzadi Unamuno, T. (1933) Nombres de peces en Euskera. Don Fernando de Buen; Boletín de la Sociedad Española de Historia Natural. Revista Internacional de los Estudios Vascos (24), 386-397.pelikatoBerdel txikiari: Armintza, Bermeo, Mundaka, Lekeitio, Ondarroa, Getaria, Pasaia, HondarribiaperikatoGetariako 'Elkano' Arrantzaleen Kofradiako hiztegia (2019-2020).Getaria

 Ezaugarriak 
 Ezaugarri fisikoak 
Berdela arrain ertaina da, normalean helduek batezbeste 30 zm neurtzen dutelarik. Inoiz 4 Kg-tik gorako 50-60 zm-ko berdelak ere topatu izan dira. Berdelak gorputz luzeska du, borobildua eta trinkoa. Muturra puntaduna du, eta pedunkulu kaudal estua, alde banatara bi killa kaudal bereiz daitezkeelarik. Bi aleta dortsal ditu, elkarrengandik banatuak. Bizkar urdin-berdexka du, espeziearen adierazgarriak diren lerro transbertsal ilunekin. Buruaren gaineko aldea urdin-beltzarana du, alboak zilar kolorekoak eta alde bentrala zurixka, orbanik gabekoa. Haren aleta pektoralen oinarritan orban ilun bana bereiz daitezke. Gorputza ezkata oso txikiek estaltzen dutehttps://www.mapa.gob.es/es/ministerio/servicios/informacion/caballa_tcm30-102835.pdf. Nahastu daitezken espezieak:  

Makaela (Scomber colias): Berdelek kolorazio ilunagoa izaten dute, eta ez dute makaelek erakusten duten kopeta goikaldeko hutsune transparenterik. 

 Nutrizio-ezaugarriak 
Berdela arrain urdina da, bere haragiak duen gantza zati jangarriaren %10era iritsi daitekelarik. Haren haragiak Duen omega-3 kantitate altuagatik, berdelaren kontsumoak LDL kolesterola jeisten laguntzen du, odolaren jariakortasunean lagunduz. Duen balio nutrizionalari esker, berdela dieta mota gehienetarako gomendagarria den arraintzat hartzen da. Bitaminei erreparatuz gero, ano bakar batek populazioarentzat gomendatutako eguneko B12 bitamina kopuruaren seikoitza suposatzen du, B6 bitaminaren %50, eta %100etik gora D bitaminei dagokienez. Mineral edukiari dagokionez, esanguratsuak dira berdelaren kontsumoak eskaintzen dituen selenio eta fosforoa (gomendatutako eguneko kopuruaren %50 inguru), eta baita potasioa, magnesioa eta burdina ere.

 Kontsumo-garaia 
Berdela urte osoan kontsumitu daitekeen arren, Euskal Herrian bere sasoia udaberrian izaten da, bereziki Otsaila-Martxotik Maiatzera.

 Ekologia 
Berdelen bizi-iraupena normalean 9 urtekoa bada ere, 16 urtetik gorako berdelak harrapatu izan dira kasu batzuetan. Heldutasun sexuala bizpahiru urteko adinarekin eskuratzen dute. 

Berdelaren banaketa oso zabala da, Atlantiko ekialde osoan zehar zabaltzen delarik. Mediterraneoan ere aurkitzen daBottari, T., Rinelli, P., Giordano, D., Greco, S. (2004) Lengh-weight relationship and maturity of the Atlantic mackerel Scomber scombrus from the Adriatic Sea (Eastern Mediterranean). Cahiers du Biologie Marine 45: 49-53.. Azken hamarkadan berdelaren banaketa espaziala handitu egin da, batez ere iparraldean eta ipar-mendebaldean. Izan ere, hiru stock ezberdin bereizten diren arren (Ipar itsasokoa, mendebaldekoa eta, Bizkaiko Golkoan, hegoaldekoaPampoulie, C., Óskarsson, G., et al. (2015) SAM: Stock structure of the Atlantic Mackerel (Scomber scombrus L.). An ecological-time scale approach to solve stock(s) management. SAM Project Final Report, 36pp. ), espezie migratzailea da. Udaberrian arraultzak errun ostean, uda garaian Norvegiako Itsasora migrazioa burutzen du, bertan dagoen zooplankton ugariaz (kopepodo txikiz nahiz krill-ez) elikatzera. Elikadura migrazio honen ondorioz, zooplankton kopuruan eragin dezakete (hots, sare trofikoan harrapakinak diren espezieetan), baina baita berdelaren harrapakarien ugaritasun eta banaketan ere; izan ere, berdelak harrapakin garrantzitsuak dira itsas-hegazti eta itsas-ugaztun ugarientzat (hala nola, orkentzatNøttestad, L., Krafft, B.A., Anthonypillai, V., Bernasconi, M., Langård, L. (2015) Recent changes in distribution and relative abundance of cetaceans in the Norwegian Sea and their relationship with potential prey. Frontiers in Ecology and Evolution 2: 1-11.).

Bazka kopuru handiagatik, itsasoko tenperaturagatik nahiz bestelako aldagaiek bultzatuta, berdel populazioa zabalduz joan da, udako migrazio horretan, Norvegiako kostaldetik Groenlandiaraino berdela gero eta gehiago ugarituz. Hala ere, banaketa espaziala handitu ahala, berdelaren tamaina txikituz joan den zantzuak ere ageri dira azken hamarkadatan. Edozein kasutan, bada berdel tamaina handiagoek migrazio luzeagoak baimentzen dituztela proposatzen duten ikerketaren bat ere; izan ere, iparraldeko puntu gorenetan topatu izan diren berdelak bereziki handiak izaten baitiraLeif Noettestad, Norvegiako Itsas Ikerketa Institutoko (IMR-Havforskningsinstittutet) ikertzaile eta Bergen-eko Unibertsitateko irakaslearen ahozko aipamena (2015)..

Arrain pelagikoa izanik, ur-zutabeko sakonera ezberdinetan bizi daiteke. Neguan sakonera handiagoetan ibiltzen da, 250 m ingururainoko uretan, itsas-hondotik gertuago. Udaberri eta udan ordea, errute eta elikatze garaietan alegia, sakonera txikiagoetan aurkitzen dira. Udan, aipatu elikadura migrazio garaian Norvegiako itsasoan, iparreko eremuetan ura 15-20 m-tik behera 5 gradutik behera dagoenez, berdelak gainazaleko lehen metroetan pilatzen dira, horrela harrapaketa handiak egiten direlarik arraste-pelagikoaren bidez.

 Berdelaren arrantza Euskal Herrian 
Bizkaiko Golkoan dugun berdelaren arrantza-kostera Otsaila-Martxoa aldera hasi eta Maiatza arte luzatzen da, errute garai honetan berdelek haien baitan pilatua duten gantz kantitate altuak zaapore eta kalitate handia ematen baitie. Sasoi horretan berdel sardak sakonera txikietan pilatzen dira, sarritan kostatik hurbil, eta modu honetan kantitate handitako porturatzeak ematen dira. Azken urteetan kuota kopurua aste gutxitan arrantzatu izan da eta horregatik oso sasoi markatua duen kostera da berdelarena. 

Berdela arrantza-arte ezberdinekin arrantzatzen da, hala nola, baxurako inguraketa-sareekin edo arraste-arrantzaz. Artisau-arrantzaleek ordea, eskuzko amudun lerroak (berdeletarako amuz beteriko lerro bertikalak) erabili ohi dituzte, karrete edo polipasto hidraulikoen laguntzaz jasotzen direnak; artisau arrantzan ohikoa da berdela tresmaila eta mallabakarrarekin arrantzatzea ere. Izan ere, gure artisau arrantzaren sasoiko arrantza nagusiaren protagonista da berdela, eta orokorrean espezie pelagikoen arrantzari dagokienez, espezie garrantzitsuenetakoa. Deskarga kopuruan urtean zehar harrapatzen den gainontzeko arrainekin alderatuz, hau da gehien arrantzatzen dena, eta hala da arte txikietako arrantzaren kasuan ere. 

Azken urteotan laket-arrantzan ere sasoi adierazgarria izan du berdelak gure kostaldean, kostako laket-arrantzan (hots, lehorretik -sarritan portuetatik bertatik- kainaberekin egiten den arrantzan) nahiz laket-ontzietako arrantzan harrapaketa handiak egon baitira.

 Bitxikeriak 
Getariako garai zaharrak ezagutu dituztenek diotenez, kostaldeko mimosa zuhaitzak loratzen hasten diren unean hasten omen da berdela kostaldera gerturatzen, sasoiaren hasiera adierazizMoises Egaña, Getariako Kofradiako lehendakari-ordearen ahozko aipamena (2021).. Honetaz gain, hasiera horretan harrapatutako berdela tamaina handikoa bada, kostera oparoa izango den seinale omen da .

Azken urteotan Euskal Herriko hainbat herrietan ospatzen da 'berdelaren eguna' (adib. Mutrikun). 

 Erreferentziak 

 Argitaratu gabeko erreferentziak 

 Euskal Herriko Arrainen Gida 

 Kanpo estekak 
 Berdela Euskal Herriko arrainen gidan

Kategoria:Scombridae
Kategoria:Euskal Herriko itsas arrainak
Kategoria:1758. urtean deskribatutako taxoiak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak