Mario Vargas Llosa

Jorge Mario Pedro Vargas Llosa (Arequipa, Peru, 1936ko martxoaren 28a – Lima, 2025eko apirilaren 13a) idazle perutarra izan zen. 2010ean Literaturako Nobel Saria lortu zuen. Cervantes saria (1994) eta Asturiasko Printzea Saria (1996) ere jaso zituen.

1960ko hamarkadan idatzitako La ciudad y los perros (1962), La casa verde (1965), eta Conversación en La Catedral (1969) liburuekin irabazi zuen nazioarteko ezagutza. Literatura eta kazetaritza lanak egiten ditu, oso genero ezberdinak landuz. Idazlanetako asko Peruko bizimoduaren inguruan ari dira, edo bere esperientziez perutar gisa. Hala ere, munduko beste leku batzuetara ere hedatzen ditu gaiak azken aldi honetan

 Biografia 
Mario Vargas Llosa 1936ko martxoaren 28an, Peru hegoaldeko Arequipa hirian jaio zen. Ordurako gurasoak bereizirik zeuden eta hamar urte izan arte ez zuen aita ezagutu. Lehenbiziko ikasketak Cochabambako (Bolivia) La Salle ikastetxean egin zituen. 1945ean familia Perura itzuli zen, eta Mariok Piura zein Liman ikasi zuen. Aitarekin berriz bildu zelarik, haren heziketaren norabidea aldatu, eta bi urtean Limako Leoncio Prado eskola militarrean jardun zuen; hala ere, bigarren hezkuntza Piurako San Miguel ikastetxean amaitu zuenMario Vargas Llosa: biografia Mvargasllosa.com.

1953an Limara itzuli eta Universidad Nacional Mayor de San Marcos-en zuzenbidea eta letrak ikasten hasi zen. 1955ean, 18 urte besterik ez zuela, Julia Urquidirekin ezkondu zenEdmundo PAZ SOLDÁN: Julia Urquidi, la inolvidable tía Julia de Vargas Llosa Elpais.com. Hori zela eta, ikasketekin batera, hainbat lanetan aritu behar izan zuen. 1959an, Javier Prado diru-laguntzari esker, filosofia eta letretako doktoregoa lortu zuen Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Ondoko urtean Parisen kokatu zen. Bertan, besteak beste, gaztelania irakaslea, France-Presseko kazetaria eta ORTFko esataria izan zen. 1959n bere lehenbiziko liburu Los jefes ipuin bilduma argitaratu zuen.

1964an Perura itzuli, Julia Urquidirengandik dibortziatu eta Amazonian zehar ibili zen, oihanari eta oihaneko biztanleei buruzko informazioa biltzen. 1965ean La Habanara joan zen. Casa de las Américas kubatar aldizkariaren erredakzio batzordekidea izan zen, harik eta 1971n bertako erregimen sozialistatik erabat aldendu zen arte.

1965ean Patricia Llosarekin ezkondu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten: Álvaro (1966), Gonzalo (1967) eta Morgana (1974). 1967an Grezian aritu zen lanean, UNESCOren itzultzaile, Julio Cortázarrekin batera. 1974 arteko urteak Europan igaro zituen eta, aldizka, Paris, Londres eta Bartzelonan bizi izan zenMario Vargas Llosa. Biografía Cervantes.es.

1975ean Peruko Hizkuntz Akademiako kide izendatu zuten. 1976 eta 1979 bitartean Nazioarteko PEN Clubeko lehendakaria izan zen. Perun, 1981ean La Torre de Babel telebista emankizuna aurkeztu zuen, eta 1983an Uchuraccay herrian gertatutako 8 kazetariren hilketa argitu behar zuen Ikerketa Komisioaren burua izan zen. 1987an politika munduan sartu zen, Alan García Pérez presidentearen aurkako Movimiento Libertad alderdiaren buru. 1990eko presidentetzarako hauteskundeetan parte hartu zuen, baina Alberto Fujimorik gainditu zuen20 años después: Fujimori en la cárcel y Vargas Llosa en el parnaso de la literatura universal Elcomercio.pe. Horren ostean, Londresera itzuli eta idazteari ekin zion, berriz ere.

1993ko martxoan espainiar hiritartasuna lortu zuen, perutarrari uko egin gabe. 1994an Espainiako Errege Akademiako kide aukeratu zuten, eta urte horretan bertan Miguel de Cervantes saria jaso zuen. Hainbat unibertsitatek honoris causa doktore izendatu dute.

 Idazlanak 
1959an, Leopoldo Alas saria lortu zuen Los jefes (Buruzagiak), kontakizun laburren multzoarengatik. Lehiak eta gogorkeriak markatzen dituzte kontakizun guztiak, eta bai liburu horren, bai ondorengo eleberrien osagai nagusietako bat giro dramatikoa, zoria edota halabeharraren mendekoa dira. La ciudad y los perros (1962, Hiria eta txakurrak) eleberri trinkoa da, aldi berean klasikoa eta abangoardiakoa. Limako eskola militar bateko kadeteen bizimodua erakusten du (egileak berak bertan eman zituen urte batzuk), zapalkuntzak dakarren giro guztiz bortitza eta, mikrokosmos baten moduan, Peruko gizartearen irudia islatuz.

La casa verde eleberriarekin (1966, Etxe berdea), Peruko iparraldera eta oihanera aldatzen da gertalekua. Etxe berdea, putetxea, zenbait istorioren gurutzagunea da: mojek hazitako indiarra, putetxera joan beste aukerarik ez duena; Fushia bidelapurra; oihaneko biztanleen bizimodua eta zuriekin dituzten istiluak. Modu polifonikoan, oihal zabal batean, Peruko gizartearen beste alderdi bat aurkezten du egileak, José María Arguedas edo Ciro Alegríaren indigenismo pintoresko zein protestazaletik oso urruti. Datuen zehaztasunak frantses eleberrigile handien tradizioa darama gaztelerazko eleberrigileen eremura, Honoré de Balzac eta Gustave Flaubertena bereziki (azkenaren mireslea izanik, liburu bat eskaini zion Vargas Llosak).

1967koa da Los cachorros (Txakurkumeak), Limako gazte burgesei buruzkoa. Liburu horretako prosaren arintasunak, indarrak eta oparotasunak egilearen obra handienetako bati zabaldu zioten bidea: Conversación en la catedral (1971, Elkarrizketa katedralean). Errealismo gogor eta lizunenak iradokizun sinboliko eta alegorikoaren ahalmen harrigarria hartzen du hor. Obra horretan, Santiago Zavala protagonistak bere aitaren txofer ohiarekin duen elkarrizketa luzera mugatzen da kontakizuna, baina hor ateratzen dira, nahasmendu zurrunbilotsuan, Santiagoren bizitzako azken hamar urteak, eta jakiten da haren aitaren benetako izaera: homosexuala, hiltzailea, gaizkilea.

Ondoko bi lanak, Pantaleón y las visitadoras (1973, Pantaleón eta bisitariak) eta La Tía Julia y el escribidor (1977, Izeba Julia eta eskribatzailea), eleberri komiko eta parodikoak dira. Lehenbizikoa Peruko Amazonian gertatzen da: oihan horretara igorritako soldaduen sexu-grinak asetzeko, prostituta konboiak antolatzen dira. Isileko zeregin horren arduraduna, bere printzipioen aurka bada ere, Pantaleón Pantoja kapitaina da. Eleberri labur horretan, oso kontaera berritzailea erabiliz, hipokresia sozialaren kritika zorrotza egin zuenPantaleon eta bisitariak Elkar.com. La Tia Julia y el escribidor, berriz, 1950eko hamarkadako Limaren oroitzapena da, eta idazlearen lehen ezkontzan oinarriturik dago.

1981ean La Guerra del fin del mundo (Mundu amaierako gerra), bere lehenbiziko eleberri historikoa, karrikaratu zuen. Brasil ipar-ekialdeko Sertão eskualdean (Bahia) kokaturik dago eta 1896-1897 bitartean gertatutako Canudosko gerra du oinarri. El pez en el agua (1993, Arraina uretan) autobiografikoaren ostean, La fiesta del chivo (2000, Akerraren jaia), Rafael Trujillo, dominikar diktadoreari buruzkoa, argitaratu zuen. 2010ean kaleratutako El sueño del celta (Zeltaren ametsa), Kongo eta Perun britainiar kontsul izandako Roger Casement, irlandar independentista eta antikolonialistaren biografia daAsier SARASUA: El sueño del celta (Vargas Llosa, 2010) Eibar.org.

 Politika 
Literaturan gogor lan egiteaz gainera, politikagintzan jardun du beti; jadanik unibertsitateko urteetan, 1950eko hamarraldian, Peruko Alderdi Komunista berregituratzen saiatu zen. 1960tik aurrera sozialismotik aldentzen hasi zen, benetako sozialismoaren huts egitea zela eta. Orduz geroztik, totalitarismoa etengabe gaitzesteaz gain, liberalismoaren bidetik abiatu zen.

1987an, Alan García presidenteak bankuak nazionalizatzeko asmoa iragarri zuelarik, neurri horren aurka agertu eta Peruko politikaren lehen lerrora igaro zen. 1990eko hauteskundeetan, zentro-eskuineko FREDEMO koalizioaren presidentegaia izan zen, baina Alberto Fujimorik garaitu zuenMauricio TORRES: La carrera política de Mario Vargas Llosa tuvo su clímax en 1990 Mexico.cnn.com.

Espainian, Alderdi Popularra zein UPyDren alde eta nazionalismo periferikoen aurka agertu daMario VARGAS LLOSA: Una rosa para Rosa Politica.elpais.comVargas Llosa: «El desafío más grande que tiene España no es la crisis sino la unidad» Elmundo.es.

 Bibliografia hautatua 
 Fikzioa 
 1959 – Los jefes
 1963 – La ciudad y los perros
 1966 – La casa verde
 1969 – Conversación en la catedral
 1973 – Pantaleón y las visitadoras - Euskaraz: Pantaleón eta bisitariak. 2011, Santi Leoneren itzulpenaAne URRUTIKOETXEA: Mario Vargas Llosa Nobel saridunaren 'Pantaleon eta bisitariak' euskaratu dute Paperekoa.berria.info.
 1977 – La tía Julia y el escribidor
 1981 – La guerra del fin del mundo
 1984 – Historia de Mayta
 1986 – ¿Quién mató a Palomino Molero?
 1987 – El hablador
 1988 – Elogio de la madrastra
 1993 – Lituma en los Andes
 1997 – Los cuadernos de don Rigoberto
 2000 – La fiesta del chivo
 2003 – El paraíso en la otra esquina
 2006 – Travesuras de la niña mala
 2010 – El sueño del celta
 2013 – El héroe discreto
 2016 - Cinco esquinas
 2019 - Tiempos recios
 2023 - Le dedico mi silencio

 Saiakera 
 1958 - Bases para una interpretación de Rubén Darío tesia.
 1971 - García Márquez: historia de un deicidio. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean defendaturiko doktore tesia.
 1971 - Historia secreta de una novela.
 1975 - La orgía perpetua: Flaubert y Madame Bovary.
 1981 - Entre Sartre y Camus, ensayos.
 1984 - La suntuosa abundancia, Fernando Boterori buruzko saiakera.
 1990 - La verdad de las mentiras: ensayos sobre la novela moderna.
 1992 - Un hombre triste y feroz, George Groszi buruzko saiakera.
 1994 - Desafíos a la libertad.
 1996 - La utopía arcaica. José María Arguedas y las ficciones del indigenismo.
 1997 - Cartas a un joven novelista.
 2001 - El lenguaje de la pasión.
 2004 - La tentación de lo imposible, Victor Hugoren Los miserables eleberriari buruzkoa.
 2008 - El viaje a la ficción, Juan Carlos Onettiri buruzko saiakera.
 2012 - La civilización del espectáculo.

 Antzerkia 
 1952 - La huida del Inca, argitaratu gabea.
 1981 - La señorita de Tacna.
 1983 - Kathie y el hipopótamo.
 1986 - La Chunga.
 1993 - El loco de los balcones.
 1996 - Ojos bonitos, cuadros feos.
 2007 - Odiseo y Penélope.
 2008 - Al pie del Támesis.
 2009 - Las mil noches y una noche.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Mario Vargas Llosa Ekarriak.armiarma.eus

Kategoria:Literaturako Nobel Saridunak
Kategoria:Gaztelaniazko idazleak
Kategoria:Cervantes saridunak
Kategoria:Peruko saiakeragileak
Kategoria:Peruko eleberrigileak
Kategoria:Espainiako saiakeragileak
Kategoria:Espainiako eleberrigileak
Kategoria:Antisionistak
Kategoria:Literaturako Asturiasko Printzesa saridunak
Kategoria:Arequiparrak
Kategoria:Peruko katolikoak
Kategoria:Real Academia Españolaren akademikoak
Kategoria:Ohorezko Legioko zaldunak
Kategoria:Madrilgo Complutense Unibertsitateko ikasleak
Kategoria:Peruko autobiografoak
Kategoria:Literatura erotikozko idazleak
Kategoria:Carlos Fuentes sariaren irabazleak
Kategoria:Liman hildakoak