Hominoidea

Hominoidea primate Catarrhiniren barruko goifamilia bat da. Haren barruan Hominidae eta Hylobatidae familiak sailkatzen dira. Batzuetan antropomorfo edo gizaide izena ere ematen zaie. Iraungi direnak kontuan hartu gabe, 25 espezie dira guztira.

 Eboluzioa 
Miozeno goiztiarrean, duela 22 milioi urte inguru, Afrika ekialdeko zuhaitzetako katarrino mota ugariek aldez aurreko dibertsifikazio-historia luzea iradokitzen dute. Duela 20 milioi urteko talde honetako fosil oso ezagun bat Victoriapithecus da. Duela 13 milioi urte arte tximinoen leinukoak zirela uste den generoen artean, Proconsul, Rangwapithecus, Dendropithecus, Limnopithecus, Nacholapithecus, Equatorius, Nyanzapithecus, Afropithecus, Heliopithecus eta Kenyapithecus daude, guztiak ekialdeko Afrikatik etorriak.

Oso urruti dauden aztarnategietatik (Tavipithecus, Namibiako labar-aztarnategietatik, eta Pierolapithecus eta Dryopithecus, Frantziatik, Espainiatik eta Austriatik) datozen Miozeno ertaineko beste forma orokor batzuen presentzia Afrika osoan eta Mediterraneo arroan Miozeno goiztiar eta ertaineko erregimen klimatiko nahiko beroetan forma ugari izatearen froga da. Miozenoko hominoideoen artean gazteena, Oreopithecus izenekoa, duela 9 milioi urte datatutako Italiako ikatz aztarnategietatik dator.

Proba molekularren arabera, giboien leinua gainontzeko tximino handiko leinutik bereizi zen orain 18-12 Ma inguru, eta orangutanena (Ponginae subfamilia) beste tximino handiengandik 12 Ma inguru. Ez dago giboien jatorria argi dokumentatzen duen fosilik, orain arte ezagutzen ez zen Asiako hego-ekialdeko hominoideoen populazio batean sortuak izan zitezkeenak, baina proto-orangutan fosilak Indiako Sivapithecus eta Turkiako Griphopithecus generoak dira, orain 10 milioi urte ingurukoak.

Modu orokorrean tximino deitzen ditugun giza arbasoen eboluzioa Afrikan gertatu zen. Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria onarpen handiko teoria da, nahiz eta eztabaidak existitu, eta bere arbasoak kontinente horretan bizi izan zirela are eta onartuago. Miozenoaren amaieran, orain dela 10 milioi urte inguru, Rift Haran Handia sortzen hasi zen, Afrikako ekialdeko guneak altxatu zituen prozesua. Belarrez beteriko sabanak sortzen hasi ziren, ugaztun belarjale handiagoen eboluzioa eragin zuena. Bertan bizi ziren primateek zuhaitz gutxiago eta belardi handiagoak zituzten. Eremu horietan zutik ibiltzea eraginkorragoa zen. Hominidoak (gizakiak eta Australopithecina eta Panina subtribuak barne) 8-9 Ma artean bereizi ziren Gorillini tributik (gorilak); Australopithecina tribuak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) Pan generotik (txinpantzeak eta bonoboak) 4-7 Ma.  Homo generoaren lehen arbaso ezaguna H. habilis izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.

 Filogenia eta eboluzioa 

Adituen artean azken urteetan gailendu den ikuspegiaren arabera, hominoideen harreman filogenetikoa honako kladogramaren bidez adieraz liteke Tree of Life: Hominidae:

 Egungo espezie bizidunen banaketa 

 Sailkapena 

Hogeita bost gizaide espezie bizi dira:
 Hominoidea goifamilia (gizaideak)
 Hominidae familia: hominidoak ("gizaide handiak")
 Pongo generoa: orangutanak
 Borneoko orangutana, Pongo pygmaeus
 Sumatrako orangutana, Pongo abelii
 Gorilla generoa: gorilak
 Mendebaleko gorila, Gorilla gorilla
 Ekialdeko gorila, Gorilla beringei
 Homo generoa: gizakia
 Gizakia, Homo sapiens
 Pan generoa: txinpantzeak
 Txinpantze, Pan troglodytes
 Bonoboa, Pan paniscus
 Hylobatidae familia: giboiak ("gizaide txikiak")
 Hylobates generoa
 Lar giboia edo esku zuriko giboia, Hylobates lar
 Borneoko bizar zuriko giboia, Hylobates albibarbis
 Giboi zalua edo esku beltzeko giboia, Hylobates agilis
 Borneoko Müllerren giboia edo giboi grisa, Hylobates muelleri
 Zilarrezko giboia, Hylobates moloch
 Giboi txanoduna, Hylobates pileatus
 Kloss-en giboia edo Mentawai uharteetako giboia, Hylobates klossii
 Hoolock generoa
 Mendebaleko hoolock giboia, Hoolock hoolock
 Ekialdeko hoolock giboia, Hoolock leuconedys
 Skywalker hoolock giboia, Hoolock tianxing
 Symphalangus generoa
 Siamanga, Symphalangus syndactylus
 Nomascus generoa
 Iparraldeko masaila horiko giboia, Nomascus annamensis
 Giboi beltza, Nomascus concolor
 Ekialdeko giboi beltza, Nomascus nasutus
 Hainan-go giboi beltza, Nomascus hainanus
 Hegoaldeko masaila zuriko giboia, Nomascus siki
 Iparraldeko masaila zuriko giboia, Nomascus leucogenys
 Masaila horiko giboia, Nomascus gabriellae

 Hominoideen taxonomiaren bilakaera XX. mendean zehar 
 Bi adar nagusi: 1960. urte ingururaino, taxonomistek, normalean bi adar nagusi bereizten zituzten Hominoidea superfamiliaren baitan: batetik  Hominidae familia (egungo gizakiak eta haien senide bipedo iraungiak) eta bestetik Pongidae familia (gainerakoak: txinpantze, gorila, orangutan eta giboiak). right|300px Hiru adar nagusi: 1960ko hamarkadan biologia molekularraren teknikak primateen taxonomiari aplikatzen hasi ziren. Hola, Goodman-ek 1964an hiru adar nagusitako sailkapen berri bat proposatu zuen Hominoidea superfamiliaren baitan: batetik Hominidae familia (gizakiak eta senide bipedo iraungiak), bestetik Pongidae (txinpantzeak, gorilak eta orangutanak) eta azkenik Hylobatidae familia (giboiak). Goodman, M. (1964). «Man's place in the phylogeny of the primates as reflected in serum proteins». In: S. L. Washburn (ed.): Classification and Human Evolution, Aldine, Chicago, 204–234 Laster, ordea, hiru adarretatik zein banatu zen lehenik zehaztu nahi izan zuten ikertzaileek. right|300px Giboiak kanpoko taldea: Ikerketa berriek ondorioztatu zuten giboiak zirela kanpoko taldea Hominoidea superfamiliaren baitan. Horrek esan nahi zuen gainerako espezieak elkarrengandik gertuago zeudela, giboiekiko baino. Hartara, txinpantzeak, gorilak eta orangutanak, Hominidae familian sailkatu ziren, gizakiekin batera, eta giboiak aparte Hylobatidae familian. Baina Hominidae familiaren baitan bi azpitalde bereizi ziren: gizakiak batetik (Homininae subfamilia) eta txinpantze, gorila eta orangutanak bestetik (Ponginae subfamilia). Azpifamilien sailkapen hau, ordea, laster berrikusi zen.  right|300px Orangutana kanpoko taldea: Gizakia eta beste hiru simio handiak konparatuz ondorioztatu zen kanpoko taldea orangutanena zela, eta beraz orangutanak bakarrik utzi zituzten Ponginae subfamilian. Aldiz Afrikako simio handiak (txinpantze eta gorila) gizakien Homininae subfamiliara bildu zituzten, hirurek elkarren artean antz handiagoa baitute orangutanekin baino. Sailkapen berri hau 1974an aurkeztu zuen lehen aldiz Goodman-ek Goodman, M. (1974). "«Biochemical Evidence on Hominid Phylogeny». Annual Review of Anthropology 3: 203-228. right|300px Hominini: Homo (gizaki), Pan (txinpantze) eta Gorilla (gorila) generoen trikotomia zehatzago sailkatzeko asmoz, autore batzuek Homininae subfamilia bi taldetan banatzea proposatu zuten, Gorillini tribua batetik (bertan txinpantze eta gorilak sartuta) eta Hominini tribua bestetik (bertan Homo generoa bakarrik utzita, hau da, gizakia eta bipedo iraungiak). right|300px Gorila kanpoko taldea: ADN arloko ikerketa berriek, ordea, ondorioztatu zuten gorilak zirela kanpoko taldea Homininae subfamiliaren baitan, eta ez gizakiak. Beraz, Gorillini tribuaren baitan gorilak bakarrik utzi ziren eta Hominini tribuan, berriz, batera sailkatu ziren Homo eta Pan generoak, hau da, gizakiak eta txinpantzeak. Sailkapen hau 1990ean aurkeztu zuten lehen aldiz Goodman-ek eta bere kideek.Goodman, M.; Tagle, D. A.; Fitch, D. H.; et al. (1990). "Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids". Journal of Molecular Evolution. 30 (3): 260–266.  right|300px Giboi genero berriak: Gerora egin diren ADN ikerketek ondorioztatu dute giboien familiaren baitan (Hylobatidae), ez dagoela Hylobates genero bakar bat, lehen uste zen bezala, baizik eta gutxienez lau genero desberdin bereizi beharra dagoela: Hylobates, Hoolock, Nomascus eta Symphalangus.Mootnick, A. & Groves, C. P. (2005). "A new generic name for the hoolock gibbon (Hylobatidae)". International Journal of Primatology, 26(4): 971-976Groves, C. (2005). «Order Primates». In: Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds): Mammal Species of the World (3. ed.). Johns Hopkins University Press, 178-184. . right|300px

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Catarrhini