San Kristobal gotorlekua

San Kristobal gotorlekua (ofizialki Alfontso XII.aren gotorlekua) eraikin militarra da, Ezkaba mendiaren gailurrean dagoena, Nafarroa Garaiko Ezkabarte udalerrian.

Alfontso XII.aren gotorlekua du izen ofiziala, errege haren erreinaldian eraiki baitzuten, sarrerako atean ikus daitekeen bezala. Hala ere, bertokoen artean, antzina bertan zeuden eraikinen San Kristobal izenari eutsi diote. Izen hori zuten, izan ere, XIII. mendeko baselizak eta gazteluak, baita XVI. mendeko basilikak ere, eta gaur egun ere izendapen hori ezagunagoa da eta hedatuago dago iruindar eta nafarren artean.

 Eraikuntza 
250px|thumb|ezkerrera|Iparraldeko aldea.
Hirugarren Karlistaldian, artilleria pieza modernoak mendi punta hartatik Iruñera heltzeko gai zirela konturatu zirenean, leku estrategikotzat hartuta, gotorlekua eraikitzea erabaki zuten.

Miguel Ortega ingeniari koronelak diseinatu zuen eraikina, eta José de Luna ingeniari komandanteak zuzendu zituen lanak 1878 eta 1919. urteen artean. Horretarako, mendi-tontorra leherrarazi eta barnealdea hondeatu zuten, hiru solairu eraikitzeko. Harresiak babesteko bi metro lur metatu zuten, eta inguruan lubanarro bat egin zuten, infanteriaren erasoetatik babesteko. Guztira 615.000 m² ditu, eta horietatik 180.000 m² dira gotorlekuarenak.

 Espetxea 
1919an bukatu zutenean hegazkingintza jadanik sortua zenez, eraikinak inoiz ez zuen erabilera militarrik izan. Ostera, 1934 eta 1945 artean espetxe militar bilakatu zen. Beste asmo batekin egina zenez, harresia eraiki behar izan zuten gartzelaren eta zaindarien eraikinaren artean.

1934ko urriko iraultza eta gero, ehunka asturiar eta eibartar espetxeratu zituzten bertan. Hasiera-hasieratik, higiene eta osasungarritasun eza zela-eta, salaketak egon ziren, presoen lekualdaketa eta espetxea ixtea eskatzen zutenak.

100px|thumb|ezkerrera|Nabarrak.

1935eko irailean, aipaturiko egoera txarrarengatik CNTko Santanderko kide bat hil ondoren, Iruñean greba egin zen. Beste preso baten heriotzak protestak zabaldu eta matxinada sortu zuen espetxean, eta horrek greba orokorra bultzatu zuen Iruñean. Hainbat udalek presondegia ixtea eta bertan zeuden 750 presoen lekualdaketa eskatu zutenez, epeka-epeka lekualdatzeak egiteari ekin zioten.

1936ko otsailean, Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi eta preso politikoentzako amnistia eskaini zuen. Horietatik 400 San Kristobalen zeuden. Kalera irten eta berehala, presoek espetxearen egoera salatu, eta Rafael Aizpun Justizia Ministroari egotzi zioten errua.

 Espainiako Gerra Zibila 

1936ko uztaileko altxamendu militarraren ondorioz, Nafarroa Garaia matxinoen eskuetan geratu eta berriro espetxea bete zuten. Hilabete gutxi barru 2.000 preso zituen gotorlekuak. Horietako asko, "askatzea"ren berri jaso ondoren, mendia jaistean erail zituzten.

250px|thumb|Lehenengo solairua.
1937ko urtarrilaren 1etik 1945eko uztailaren 6an presondegia itxi zuten arte, 305 presoren heriotza jasota dago. Zioak era askotakoak baziren ere, gehienetan "anorexia"gatik eta "bihotza gelditzea"gatik izan zen. Heriotza asko tuberkulosiarekin lotuta zeuden, batez ere gotorlekua "espetxe-erietxe" moduan erabili zutelako. Zerrendan "traumatismo"z hildako 25 preso ere badaude. Horiek fusilatu egin zituzten, hogeita bat 1936ko azaroaren 1ean eta besteak urte bereko azaroaren 17an. Fusilamendu edo "presoen ateratze" hauek ez daude ofizialki onartuta. Preso gehien hil zituzten urteak 1941 (51 lagun) eta 1942 (61 lagun) izan ziren.

1938ko maiatzaren 22an presondegitik 795 presok ihes egin zuten. Horietatik 3k baino ez zuten lortu muga zeharkatzea, 585 harrapatu, eta 225 hil egin zituzten.

Nafarroako fusilatu, erail eta desagertuen senitartekoen elkartearen presidente Asun Larretak dioenez, horiei guztiei 200 desagertu gehitu behar zaizkie, «artxiboetan ez daudenak, eta gehienak erailak».

 Frankismoa eta hurrengo urteak 
1945eko uztailaren 6an presondegia itxi zutenean, Espainiako Armadak eraikina berreskuratu zuen. Erakunde horrek 1987an utzi, eta 1991 arte laguntza-talde batek hartu zuen eraikina zaintzeko ardura. Egungo jabea Espainiako Defentsa Ministerioa da oraindik.

 Memoria-gune 
Arte Ederretako Zuzendaritza Orokorrak 2001ean kultura ondasun izendatu zuen.

2007ko irailean Aranzadi Zientzia Elkarteak, Txinparta Elkarteak eta Nafarroako fusilatu, erail eta desagertuen senitartekoen elkarteak gotorlekuaren ondoan zeuden hilotzak lurpetik ateratzeari ekin zioten, Jose Maria Jimeno Juriok zehazturiko leku batean. Han dauden 131 hilotzetatik 25 atera zituzten. Belaunetan, botilatxo bat zuten, barruan hilaren datuak zituena; horregatik eman zitzaion lekuari Botilen Hilerria izena. Tamalez, paperak erabat hondatuta zeuden, eta ezin ziren irakurri.  1941 eta 1944 artean arnas-gaitzengatik hildako presoak ziren, batez ere tuberkulosiak eta pneumoniak jota. 2008ko urrian Baltasar Garzón epaileak, beste 19 hilobirekin batera,  lanak aurrera jarraitzeko agindua eman bazuen ere, Espainiako Auzitegi Nazionalaren Fiskaltzak azaroaren 7an agindua geldiarazi zuen, lan horiek beharrezkoak ez zirelakoan. Azaroaren 18an epaiak tokian tokiko epaitegien alde inhibitzea erabaki eta hamar egun beranduago Auzitegi Nazionalak horrelako krimenak ikertzeko eskuduntzarik ez zuela erabaki zuen.

2007ko azaroan, Nafarroa Baik hala eskatuta, Espainiako Kongresuak lekua garbitzeko eta babesteko 500.000 €ko aurrekontua onartu zuen. Lanak 2008an egin behar baziren ere, 2009ko maiatz arte ez zituzten egin. Lan haietan, espetxe bilakatzean eraikitako harresiak eta espetxeko sukaldea bota zituzten. 2009ko ekaineko asteburuetan bisita gidatuak antolatu zituzten.

 Botilen hilerrian lurperatutakoak 
Hauek dira botilen hilerrian lurperatutakoak:
IzenaAbizenakJaioterriaLanbideaHeriotza dataManuelAceituno AdellMequinenza (Zaragoza)Segurtasun zaindariaMateoAcha AldaiturriagaLaudio (Araba)JornalariaJoséAlarcon CarrilloCasasimarro (Cuenca)Harri-zulatzaileaSalvadorAlfonso SantanaLas Palmas (Kanariak)TeodoroAlonso MartínezIruñeaGidariaFelipeAnguita AnguitaTorres de Don Jimeno (Jaén)NekazariaJoséAntunez VazquezMelojo (Pontevedra)MarinelaDomingoArcas CintasLa Carolina (Jaén)MeatzariaFélixArmenta AmorBelalcázar (Kordoba)JornalariaAntonioAyuso LópezMérida (Badajoz)IgeltseroaJuanBarquero SanabriaQuintana de la Serena (Badajoz)JornalariaIrineoBarrios AntónFresno de la Polvorosa (Zaragoza)MeatzariaVictorianoBeitia LandaluceBerrostegieta (Araba)NekazariaFranciscoBelmonte CasanovaEsparragal (Murtzia)NekazariaJoséBernal PantojaCieza (Murtzia)ElectrizistaJoséBringas SecadesSantander (Kantabria)MarinelaMatíasBroncano CabanillasNavalvillar de Pela (Badajoz)NekazariaJuanBrunet LlotcheSelles (Lleida)AtezaianDiegoCaballero TreviñoZalamea de la Serena (Badajoz)MeatzariaDiegoCaceres TenaQuintana de la Serena (Badajoz)NekazariaNarcisoCadenas MartínGuimara (León)MeatzariaDanielCamuñas SánchezAlmagro (Ciudad Real)ZapatariaLuisCardaba BenitoBilbo (Bizkaia)KaldereroaDionisioCatalán LuzónSan Clemente (Cuenca)NekazariaToribioCendrero CamachoCiruela (Badajoz)JornalariaAntonioChacofino ManzaneroAlacant (Alacant)Arrantza-patroiaAnselmoContreras GuerraVillarrubia de Santiago (Toledo)NekazariaJuanCorredor LópezRetuerta de Bullaque (Ciudad Real)JornalariaPedroCosta SanzFreixanet (Girona)NekazariaLuisCubo FernándezVara de la Asunción (Sevilla)JornalariaMiguelde los Ríos MuñozLinares (Jaén)KarabineroaFlorentinodel Río RodríguezFeliches (Asturias)NicolásDopido DopidoAlmendralejo (Badajoz)ErrementariaEmilianoEsteban BenitoMadrilIgeltseroaAntonioFerrer MolinaCarcaixent (Valentzia)IgeltseroaJosé EduardoFombona SolarXixon (Asturias)MekanikoaJoséFuster MascarosXativa (Valentzia)Tren-gidariaAndrésGangoiti CuestaGorliz (Bizkaia)MarinelaSantosGarcía MenéndezPiñeres (Asturias)FranciscoGarcía MontielAlmogia (Málaga)BizargileaFranciscoGarrido LópezLa Serna de Ebro (Kantabria)ZurginaAgustínGarrido SorianoGamonal (Toledo)NekazariaManuelGil GarcíaMadrilJornalariaManuelGómez BorregoFuentes de Cantos (Badajoz)ArtzainaTomásGómez JiménezGranja de Torrehermosa (Badajoz)NekazariaRafaelGonzález BolañosAgusto (Ciudad Real)NekazariaEmilioGutiérrez MartínSonseca (Toledo)ZapatariaFernandoHernández SagüeBartzelonaNekazariaJoséHidalgo VillegasMálaga (Málaga)Udal langileaFranciscoJiménez LozanoCoín (Málaga)NekazariaJuanJiménez PérezMadrilJornalariaManuelJurado DelgadoCampanillas (Málaga)NekazariaRamónLiron OrtizLaredo (Kantabria)ArrantzaileaFélixLlamas CallejasTrobajo de Cerecedo (León)IgeltseroaFranciscoLópez PalominoMotril (Granada)BasilioLópez RomoCastillejo del Romeral (Cuenca)IgeltseroaDanielLópez TorresAjorin (Toledo)JornalariaAntonioLuengo GómezLogrosan (Cáceres)MeatzariaDimasMalagón DíazLas Herencias (Toledo)IgeltseroaPascualMarín SantosCieza (Murtzia)JornalariaFranciscoMarquez CastillejoFuente Ovejuna (Kordoba)NekazariaAquilinoMartín DíazDon Benito (Badajoz)MekanikoaVicenteMartín GómezToledoNekazariaFélixMartín PascualFuentes de Naba (Palencia)JornalariaAntonioMartínez CruzBenamanez (Granada)ErrementariaJuan JoséMartínez SánchezCaravaca (Murtzia)EspartingileaSantiagoMartínez ToledoHuéscar (Granada)NekazariaManuel FranciscoMartínez VázquezVillanueva (Asturias)NekazariaÁngelMena GómezLos Villares (Jaén)NekazariaVicenteMerchán SánchezAlmadén (Ciudad Real)NekazariaAurelioMeson PalomequeTorres (Madril)TabernariaEustorioMichelena GarcíaVillasana de Mena (Burgos)SoldadoreaFranciscoMira PonsAlcoi (Alacant)Ile-apaintzaileaJuanMontero SanzCuéllar (Segovia)JornalariaAntonioMoyano RomeroCañete de las Torres (Kordoba)NekazariaSimónMuñoz EstebanAlcalá de Henares (Madril)ErrotariaFranciscoMuñoz MorlanesValdepeñas (Ciudad Real)JornalariaArturoMuñoz SantiagoBaza (Granada)NekazariaJuanMuñoz VázquezLa Línea (Cádiz)JornalariaManuelNieto LeridaValdepeñas (Ciudad Real)IgeltseroaAntonioPaños CuelligaGoldezainaJuan AntonioPascual ArriolaBuenos Aires (Argentina)MarinelaModestoPastol HerroSahagún (León)JornalariaBenitoPastoriza FariñaCela (Pontevedra)MarinelaPascualPedrosa RayaCastillejos (Granada)NekazariaMiguelPeña PérezVillanueva de la Serena (Badajoz)IgeltseroaJoséPérez LópezLinares (Jaén)KarabineroaPedroPérez MartínezPradoluengo (Burgos)SegalariaJoséPérez MuñecasPaterna (Cádiz)TabernariaJuanPintado BarrajónQuintanar (Toledo)NekazariaAntonioPlaza BarrientosValencia de Alcántara (Cáceres)JornalariaAntonioRaya LópezGuadix (Granada)NekazariaAgustínRaya SánchezArgamasilla de Calatrava (Ciudad Real)LarrugileaPabloRebollo RodríguezArganda del Rey (Madril)OkinaAmadorRedondo CerdeirasMadrilBankariaIldefonsoRedondo EstevezPozuelo de Alarcón (Madril)Metalgintzako langileaLeonardoRiesco ArroyoSancedo (León)NekazariaJoséRodríguez AdamesLa Carlota (Kordoba)NekazariaJoséRodríguez AlcarazAlgarinejo (Granada)NekazariaAndrésRodríguez Calero Torrejón (Cáceres)NekazariaAlfonsoRodríguez GonzálezBéjar (Salamanca)ZurginaLuisRodríguez MartínTorneros (León)ErrotariaAntonioRodríguez MorenoAzuaga (Badajoz)MeatzariaRafaelRoldan FernándezConstantina (Sevilla)ErrebisoreaManuelRomero ArceValdepeñas (Ciudad Real)JornalariaFranciscoRomero BarreroVillagonzalo (Badajoz)NekazariaGabrielRomero MaquedaOliva de Mérida (Badajoz)NekazariaManuelRomero MenaSan Roque (Cádiz)JornalariaFedericoRomero RodríguezAlameda de Cardón (Salamanca)KarabineroaVicenteRoyo TenaTabernes Blanques (Valentzia)ZurginaJuanRubio RomeroTorrecampo (Kordoba)NekazariaJoséRuiz IzquierdoMartos (Jaén)Tranbia-gidariaJesúsRuiz MataAlcázar de San Juan (Ciudad Real)ErlojugileaMarianoSánchez MenorNavahermosa (Toledo)JornalariaPedroSánchez MingallónManzanares (Ciudad Real)NekazariaJoséSánchez RoldanValdepeñas (Ciudad Real)IgeltseroaDelfínSanz SoldevillaErveca (LLeida)NekazariaAntonioSarceda GómezBecerrea (Lugo)DendariaManuelSospedra VillaplanaSalsadella (Castellón)JornalariaJesúsTarin MorenoBenimamet (Valentzia)ZapatariaManuelTorres CorchadoTorralba de Calatrava (Ciudad Real)NekazariaFranciscoTorres MorenoRincón de la Victoria (Málaga)GidariaJoséTorro CardonaBartzelonaMekanografoaJoséUrrutia AnduagaAretxabaleta (Gipuzkoa)NekazariaÁngelVaillo ArtzainaMadrilHarakinaLuisVega VillanuevaCortes de la Frontera (Málaga)IgeltseroaEnriqueVelasco HuertasPiedrabuena (Ciudad Real)Botikako laguntzaileaManuelVera LombardoCampillo de Llerena (Badajoz)NekazariaAntonioVidal EscoláTérmens (Lleida)NekazariaNemesioVillan DiezValladolidJornalariaMiguelYubero MondejarCasas de Benítez (Cuenca)JornalariaCarlosZapata LópezCazorla (Jaén)Nekazaria

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 San Kristobal gotorlekuko ihesa

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nafarroa Garaiko gotorlekuak
Kategoria:Iruñeko kultura ondasunak
Kategoria:Ezkabarteko eraikinak
Kategoria:Euskal Herriko behinolako espetxeak
Kategoria:Espainiako Gerra Zibileko hobi komunak Euskal Herrian
Kategoria:San Kristobal gotorlekua