Zeltiberiar

Zeltiberiarrak Iberiar penintsulan K.a. azken mendeetan zeltiberieraz hitz egiten zuten herriak ziren, Galiatik migratutako zeltak bertako indoeuroparren aurreko populazioekin (batik bat iberiarrekin) nahastean sortuak. Tribuak osatzen zituzten, besteak beste arevaci, belli, titti eta lusones izen latindarrekin ezagutzen direnak.

 Terminoaren jatorria 
Celtiberi terminoa Diodoro Sikuloren, Apianoren eta Martzialaren testuetan agertzen da, iberiarren eta zelten arteko gurutzaketa hori izendatzeko. Estrabonen esanetan, zelten alderdia nagusitzen zen haien artean. Zeltiberiera hizkuntza zelta da, eta haren aztarnak K.a. I. mendetik aurrera ezagutzen dira. Arkeologiaren aldetik, zeltiberiarren Hallstatt kulturaren barrenean sailkatzen dira.

 Historia 
 Aldi goiztiarra 
Lehenengo zeltek, K.a. VI. mendean Iberiar penintsulan sartu zirenean, Hallstatt kulturako zenbait bereizgarri eraman zituzten beraiekin, baina bertan topatu zuten kulturaren ezaugarri asko bereganatu zituzten. Atlantikoko Europako beste tokietan bezala, kultura zeltiberiarrean behiak hazten ziren, sasoiaren arabera toki batera edo bestera joanda, eta gerlari gutxi batzuek osatutako eliteak babestuta. Mendietan gotorlekuak eraikitzen zituzten, kastro deituak, ingurunea kontrolpean edukitzeko.

Zeltiberiarren kokaleku nagusia erdialdeko goi ordokiko iparraldea izan zen, Tajo eta Dueroren goiko arroak, Ebroren ekialdean (egungo Soria, Guadalajara, Zaragoza eta Teruelgo probintziak). Hor aurkitu zituzten erromatar eta greziar geografoek eta historialariek. Tribu nagusia Arevaci zeritzana zen, Okilis (egungo Medinaceli) hiritik inguruko herriak mendean hartuta. Erromaren kontrako erresistentzian nabarmendu ziren. Beste tribu batzuk belli eta titti izenekoak ziren, Jalónen arroan, eta Lusones izenekoa ekialdean.

Metalgintza nabarmentzen da zeltiberiarren aztarnategietan, hein handi batean oso iragankorrak direlako. Metalezko tresna horietan zeltiberiarren alde militarra azpimarratzen da, armak eta zaldietan ibiltzeko gauzakiak oso ohikoak baitira. Erromatarrek hartu zuten bi ahoko ezpata erabili zuten zeltiberiarrek lehenago. Kristo aurreko azken bi mendeetan, erromatarren eragina gero eta nabariagoa izan zen zeltiberiarren kulturaren gainean.

 Aldi berantiarra 
K.a. III. mendez geroztik, k, ingurunea kontrolatzen zuen hiri harresituak, ordeztu zuen klana zeltiberiarren egitura politikoan. Kastroak bigarren mailako bizilekuak ziren,  horien mendean. Hiri harresitu horietatik, zeltiberiarrek hitzarmena egin eta desegiten zituzten, eta haietako bakoitzak bere moneta zeukan. Klanaren egitura zaharrak gorde ziren armadak osatzerakoan.

Zeltiberiarrak ziren ospe handiena zuten herria erromatarren aurreko Iberian. Bigarren Gerra Punikoan, Kartagorekin bat egin zuten Erromaren kontra, nahiz eta ez dago argien hitzarmen hori norainokoa izan zen nahita edo nahitaezkoa. Alpeak zeharkatu zituzten Hanibalen agindupeko armada anitzean. Kartagoren porrotaren ondorioz, zeltiberiarrek erromatarren nagusitasuna onartu zuten lehen aldiz K.a. 195ean. Tiberio Sempronio Grako K.a. 182 eta 179 bitartean aritu zen zeltiberiarrak azpiratu nahian. Nolanahi ere, zeltiberiarren aurkako borrokek jarraitu zuten (Gerra Zeltiberiarrak), harik eta Eszipion Emilianok Numantzia hiri matxinatua suntsitu zuen arte K.a. 133an. Sertorioren gerrek (K.a. 79-72) amaiera eman zioten erromatarren kontrako erresistentzia zeltiberiarrari.

Zeltiberiarren arrastoak jarraitzen du Iberiar penintsulako zenbait toki-izenetan. Euskal Herrian ere aurkitzen dira jatorri zelta duten zenbait toponimo, Ultzama, esaterakoKoldo Mitxelenak uste zuen Ultzama toponimoa zeltako Uxamatik zetorrela. Hitz horrek lekurik altuena esan nahi du, eta esanahi hori ongi datorkio Ultzamari, zeren, Basaburuarekin batera, Nafarroako isurialde mediterraneoko ibarrik altuenak baitira. Euskal ahoskerak Uxama hori Ultzama bihurtuko zuen, Mitxelenaren ustetan, beste toki batzuetan Osma (Bizkaiko Mallabiako auzoan bezala) bihurtu zuen bitartean.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Sakontzeko bibliografia 

 González Rodríguez, Mª Cruz (2012) Villoslada Fernández, Iñaki (it) Erromaurreko Iberiar Penintsulako antzinaroari buruzko materialak : Iberiako hegoaldeko herri eta kulturak, EHU. ISBN: 9788498606485
 «Los celtíberos» Desperta Ferro Arqueología e Historia, 25 (2019ko ekaina)
 (1987) I Simposium sobre los celtíberos. Diputación Provincial de Zaragoza, Institución "Fernando el Católico" ISBN : 840006604-9 Beste 6 simposium gehaigo egin dira; azkena, VII.a, 2014an:  Burillo Mozota, Francisco  (arg. lit.), Chordá, Marta  (koord.) Nuevos hallazgos, nuevas interpretacionesVII Simposio sobre Celtíberos  (7. 2012. Daroca).  Centro de Estudios Celtibéricos de Segeda. ISBN: 9788461624539.
 Lorrio Alvarado, Alberto José (1995) Los Celtíberos : étnica y Cultura Universidad Complutense. URI:  https://hdl.handle.net/20.500.14352/61710
 González Rodríguez, Mª Cruz (2012) Villoslada Fernández,Iñaki  (it) Erromaurreko Iberiar Penintsulako antzinaroari buruzko materialak : Iberiako hegoaldeko herri eta kulturak, EHU. ISBN: 9788498606485
 Burillo Mozota, Francisco (2007) Los Celtiberos. Biblioteca historia de España bilduma. RBA Coleccionables. ISBN: 9788447349890
 ZZEE VV. AA. (2005) Celtíberos : tras la estela de Numancia : [Museo Numantino de Soria : exposición], Soria : Diputación de Soria. ISBN: 9788495099860

 Ikus, gainera 

 Zeltiberiera

 Kanpo-loturak 
“Bibliografia” Segeda
 Lorrio, J. Alberto, Los Celtíberos.  Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. [online].Testua, liburu honetan goiburu berarekin argitaratu zen artikuluaren bertsio eguneratua da: M. Almagro-Gorbea, M. Mariné y J. R. Álvarez Sanchís (ed.), Celtas y Vettones, Diputación Provincial de Ávila, Ávila, 2001, 182-199. or.
 “Pueblos celtíberos”(horien txanponak). Tesorrillo

Kategoria:Zelta herriak
Kategoria:Iberiar penintsulako herri zeltak
Kategoria:Burdin Aroa
Kategoria:Zeltiberiarrak