Hizkuntza goidelikoak

Hizkuntza goidelikoak, hizkuntza gaelikoak edo gaelera hizkuntzak (; ; ) uharteetako hizkuntza zelten bi multzoetako bat da; britoi hizkuntzena da bestea. Irlanderak, Eskoziako gaelerak eta manxerak osatzen dute gaelikoen azpitaldea (zelta Q taldea); galesak, kornubierak eta bretainierak, berriz, britoiena (zelta P taldea).

Hizkuntza gaelikoak deritze maiz hizkuntza zelta guztiei; bereziki, egoera informaletan edota testunguru teknikoak ez direnetan. Hala ere, erabilera hori okerra da, izendapen horrek irlandera, Eskoziako gaelera eta manxera hartzen baititu barne, baina ez beste hizkuntza zeltak.

Hizkuntza gaelikoak Irlandako hegoaldetik hasi, Manx uhartean jarraitu eta Eskoziako iparralderaino mintzatu izan diren hizkuntzen multzoa da. Shelta hizkuntza ere gehitu izan zaio, Irlandako Pavee edo Travellers deritzen herrialdeak hitz egin ohi izan duen hizkuntza; irlandera eta ingelesaren arteko nahasketa da, sintaxi edo joskera oinarrizkoa ingelesa delarik.

Hiru hizkuntza hauek Irlandera zaharraren (VI. eta X. mendeen artean) ondorengo izan zen Erdialdeko Irlanderatik (Erdi Aroan hitz egina) sortutako aldakiak dira. Hizkuntza goidelikoen formarik zaharrena Aitzinirlandera da (IV. mendetik VII. edo VIII. mendeetara bitartean) baina idatzizko lehen lekukotasunak aipatu Irlandera zaharrean daude idatzirik.

Hizkuntza talde honen mota garaikide bat "gaelera klasikoa" da, honek Irlandan XII. menderarte eta Eskozian XVIII. menderarte literaturan erabilpena izan zuen. Bi aldaera hauen arteko ortografia ezberdintasunak orain dela gutxi burututako berrikuntzetan oinarritzen dira, ondorio gisa kokapen anitzetako estandarizazio edo batasun konplexuak sortu direlarik.

Manxeran erabilitako ortografia ingelesa eta galesean oinarritua dago, eta 1610 John Phillips gotzain galestarrak sarrarazi zuen.

Hizkuntza goideliko hauetako hiztunei gael edo gaeliko deitzen zaie (Gaeil Irlanderaz, Gàidheil Eskoziako gaeleraz eta Ny Gaeil manxeraz. Ingelesez eta Frantsesez berriz Gaels edo Goidels).

 Sailkapena 
Gaelerar hizkuntzen azpitalde hau uharteetako zelta hizkuntzen taldean kokatzen da. Azken adar horren beste azpitaldea britoi hizkuntzak dira; horien barnean daude galesa, kornubiera eta bretainiera. Biak ere uharteetako zelta hizkuntzen artean, nagusiki Britainiar uharteetan mintzo baitira eta antzeko hainbat ezaugarri elkarbanatzen baitituzte, adibide gisa, zenbait aditz moldeen erabilpena, esaldiaren ordena (Aditza, Subjektu, Objektu edota Predikatua), etab.

Gainera, gaeleraren adarra Q zelta-adarrean ere sailkatua da, hizkuntza aurrezeltaren jatorrizko *kw ahotsa adar honetan mantendu egin baita (P zelta-adarrean ez bezala, honetan *kw soinua berehala p hots bilakatu zen).

Haatik, bi azpitalde hauen arteko ezberdintasunak ere badaude, horregatik eta ikerketak aurrera doazen heinean sailkapen hau oraindik ez da behin-betikoa. Adibidez, gaelerazko taldean *an, am soinuak é hizki bihurtu dira, bokal ez sudurkaritua eta soinu frikari baten aurrean aurkitzean luzapena jasaten duena. Adibidez, antzinako irlanderan éc ("heriotza"), écath ("amu"), dét ("hortz"), cét ("ehun") hitzak galesezko esanahi berdineko angau ("heriotza"), angad ("amu"), dant ("hortz") eta cant ("ehun") hitzekin parekatzean hau garbi ikus daiteke.

 P zelta eta Q zelta adarrak 

 Protozeltiar hizkuntza Galiera Galesa Bretainiera Irlandera Eskoziako gaelera Manxera Euskarazko esanahia *kwennos pennos pen penn ceann ceann kione "buru" *kwetwar- petuarios pedwar pevar ceathair ceithir kiare "lau" *kwenkwe pinpetos pump pemp cúig còig queig "bost" *kweis pis pwy piv cé (antzinean cia) cò/cia quoi "Zein/Nor"

 Parekatzea 

 Zenbakiak 
 # Irlandera Eskoziako gaelera Manxera Euskara1  aon  aon  un, nane  bat2  dó, dhá  dà, dhà  daa  bi3  trí  trì  tree  hiru4  ceathair  ceithir  kiare  lau5  cúig  còig  queig  bost6  sé  sia  shey  sei7  seacht  seachd  shiaght  zazpi8  ocht  ochd  hoght  zortzi9  naoi  naoi  nuy  bederatzi10  deich  deich  jeih  hamar11  aon déag  aon deug  nane jeig  hamaika12  dó dhéag  dà dheug  daa yeig  hamabi

 Ohiko esaldiak 

 Irlandera Eskoziako gaelera Manxera EuskaraFáilte  Fàilte  Failt OngietorriConas atá tú? /Cad é mar atá tú? Ciamar a tha thu?  Kys t'ou?  Nola zaude? / Zer moduz?Cad é an t-ainm atá ort?  Dè an t-ainm a tha ort?  Cre'n ennym t'ort?  Zein da zure izena?Is mise...  Is mise...  Mish...  Ni... naizLá maith  Latha math  Laa mie  Egun onaMaidin mhaith  Madainn mhath  Moghrey mie  EgunonTrathnóna maith  Feasgar math  Fastyr mie  ArratsaldeonOíche mhaith  Oidhche mhath  Oie vie  GabonGo raibh maith agat  Tapadh leat  Gura mie ayd  Eskerrik askoSlán leat  Slàn leat  Slane lhiat  AgurSláinte  Slàinte  Slaynt  "Osasuna" (edateko garaian euskaraz "topa" erabiltzen den bezala)

 Erreferentziak 

 Ikus gainera 
 Gaeliko (etnia)
 Eskotoak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Hizkuntza goidelikoak