Amaia Zubiria

Amaia Zubiria (Donostia, Gipuzkoa, 1947ko irailaren 11) euskal abeslaria da. Euskal Abestigintza Berriak emandako emakumezko abeslaririk garrantzitsuena  eta ezinbesteko artista da euskal musikaren historian 70eko hamarkadan Txomin Artolarekin batera Haizea taldeko kide zenetik. Harrezkero karrera oparoa egin du, zinemarako musikarekin tartekatu dituelarik bakarkako 12 disko eta musika herrikoiaz osatutako bilduma bat Joxan Goikoetxea soinujolearekin batera..

 Biografia 
Donostia eta Usurbilek partekatzen duten  Zubieta auzoan jaio zen, 1947ko irailaren 11an zortzi senideko familian eta haurtzaro gogorra izan zuen. Aita sekula plazarik egin ez zuen ahots bikaineko bertsolaria zen baina alkoholarekin arazo larria zuen, Amaiaren hitzetan "Basarri bera ere isilarazi zuela ezkontza batean. Oso errespetatua zen, jendeak asko maite zuen, tabernako txoko batean egoten zen kantuan, baina azkenean ardoak hustu egin zuen gizona."  Amaiak Añorgako izeba-osabenean denbora asko egiten zuen, bakarrik, leihotik begira, hizketan edo bestela kantari, barne mundu bat eraikiz. Bere obsesioa  hazdi eta handi egitea zen, handia izateak ate guztiak irekitzen zituela eta handitzean edozein gauza egin zezakeela pentsatuz.

Ama ere kantuzalea izanik, txikitatik jaso zuen kanturako zaletasuna, baina kantatzea etxean eta lagunartean gorde beharreko kontua zenez ezkutuan hasi zen. Hamasei urterekin, kantari berrientzat garai hartan ohikoak ziren txapelketetan parte hartzen hasi zen eta halako batean La voz de España egunkariko argazki batean agertu zen "joven promesa" bezala izendatua eta bere etxean jabetu ziren Amaia gazteak kantaria izan nahi zuela. Horrek eskandalu handia sortu zuen, Amaiaren gurasoek ez baitzuten nahi alabak plazan kantatzerik, beraien ustez oso friboloa baitzen neska batentzat.

Etxera dirua eraman behar zenez ile-apaindegi batean lanean hasi zen eta gurasoen etxetik aldentzeko asmotan hemeretzi urterekin ezkondu zen. Hogeita bost zituenea hiru seme-alaba zituen eta betirako patu bat diseinatua zuela iruditzen zitzaion, berak amestu zituen gauza laurdenik ere ez zuela egingo. Hala ere, sekula ez zuen alde batera utzi kanturako grina.

 Ibilbide profesionala 
Haizea taldeak ezagutarazi zuen Amaia Zubiriaren ahots garden eta sentikorra. Ordura arte Hego Euskal Herrian entzun gabeko emakume kantaera zen hura, eta entzuleak txunditu egin zituen. Bestalde esan daiteke bere ahotsa izan zela Haizea taldeak izan zuen arrakastaren gakoetako bat. Haizearekin zuzeneko hamaika emanaldi eta bi disko grabatu ondoren (Haizea 1976an eta Hontz gaua 1979an), Iparraldera jo zuen eta hainbat jazz musikarirekin lan egin zuen, tartean Pascal Gaigne  gitarrista eta musikagilea. Harekin lanean hasi zen 1983ko udan, eta bikote artistikoa osatu zuten hainbat urtetan. Tartean, Etxahun eta Etxahun diskoan parte hartu zuen, Imanol, Niko Etxart eta Beñat Axiarirekin batera. Disko horretan Etxahun Barkoxe eta Etxahun-Iruri bertsolarien piezarik esanguratsuenen berrirakurketa egin zuten.

Zubiria-Gaigne bikoteak egindako lanak bi zutabe ditu: alde batetik, herri musikaren inguruan kaleratutako diskoak, eta, bestetik, zinemarako egindako musika. 

 Egun argi hartan izena hartu zuen bikoteak 1985ean argitaratu zuen lehen diskoak. Herri kantak, gitarra jostagarriak eta ahots sakonak: hori izan daiteke diskoaren laburpenik egokiena. Diskoan nabaria da, ordea, Pascal Gaigneren konposizio eta moldaketen itzala. Hurrengo urtean aurrekoaren akustikotasun biluzi bera jorratzen zuen Kolorez eta ametsez kaleratu zuten. .

 Zinemari dagokionez, Pascal Gaigne ezagutu baino lehenagokoa da Amaia Zubiriak egindako lehen lana, Segoviako ihesa filmerako musika Xabier Lasa Haizeako gitarristarekin egin baitzuen. Gero, Tango kantuarekin parte hartu zuen Mikelen heriotza filmaren musikan. Baina Gaignerekin batera egin ditu bere lanik esanguratsuenak: Zergatik Panpox?, Ander eta Yul, Santa Cruz, el cura guerrillero eta Loraldia, el tiempo de las flores.

Bikoteak zinemarako egindako lan horren guztiaren emaitza da Hamar urte zineman bilduma diskoa, Amaia Zubiriak eta Pascal Gaignek bikote gisara kaleratutako azkena. Geroztik elkarren arteko harreman artistikoa ez da hautsi, eta Pascal Gaignek Amaia Zubiriaren diskoetako kolaboratzaile ia finkoa izaten jarraitu du.

Bere disko eta kantaldiez gain, ez da zaila Amaia Zubiriaren ahotsa 80ko hamarkadako disko askotan topatzea, Imanol Larzabalenak eta Txomin Artolarenak lekuko. Modu naturalean egin zuten berriro topo Artolak eta Zubiriak, gero eta elkarlan mamitsuagoa osatuz. Horren emaitza da hiru diskok osatutako Folk-Lore sorta bilduma. Lehenak, Folk-lore-sorta 1 oihartzun handia lortu zuen komunikabide eta zaleen artean. Herri kantuen bertsio fidelak dira, bi kantarien ahotsak nabarmentzen dituen laguntza musikal akustiko dotoreez jantziak. Joxan Goikoetxea (soinua, teklatuak) eta Alan Griffin (whistlea, flauta, txirula...) Alboka taldeko kideak dira laguntzaileak. Hamaika emanaldi egin zituzten Euskal Herri osoan, eta 1993an desegin zuten bikotea beste bi disko kaleratu ondoren: Folk-lore-sorta 2 eta Folk-lore-sorta 3.

Gero, bakarkako ibilbideari heldu zion berriro Amaia Zubiriak, eta lau disko kaleratu ditu geroztik. Amonaren mengantza izen zen lehena eta kantariaren azken urteetako ildoaren adierazle. Kantu tradizionalak eta jazz musikatik datorren esperimentazioa uztartuta, batez ere kantatzeko moduan eta ahots jokoetan adierazten dena. Gainera, izenburuak ongi adierazten du diskoaren intentzio "feminista", Zubiriaren jardunaren beste ezaugarrietako bat.
Inauterietako kantuekin osatu zuen Hou Pitxu Hou! diskoa, urte berean kaleratu zuen Mami xuri eta handik lau urtera, berriz, Haatik. Bertan hainbat kantu zahar berreskuratu eta zazpi kantu berri eskaini zizkigun Pascal Gaignek ekoitzi eta moldatutako diskoan. Bere azken lanak  Nabil  eta Amona mantangorri izan dira. Zuzenekoak ematen jarraitzen du, eta horietako askotan Edorta Amurua semea eduki du laguntzaile gitarrarekin.

2021 urtean Adarra saria eskuratu zuen, Donostiako Udalaren eskutik.
 Diskografia 
 1977. Haizea taldea: Haizea
 1979. Haizea taldea: Hontz gaua
 1986. Amaia Zubiria eta Pascal Gaigne: Kolorez eta ametsez
 1985. Amaia Zubiria eta Pascal Gaigne: Egun argi hartan
 1990. Amaia Zubiria eta Pascal Gaigne: Hamar urte zineman
 1991. Amaia Zubiria eta Txomin Artola: Folk lore sorta I
 1992. Amaia Zubiria eta Txomin Artola: Folk lore sorta II
 1993. Amaia Zubiria eta Txomin Artola: Folk lore sorta III
 1998. Amaia Zubiria: Ho pitxu ho
 1995. Amaia Zubiria: Amonaren mengantza
 1998. Amaia Zubiria: Mami xuri
 2002. Amaia Zubiria: Haatik
 2008. Amaia Zubiria: Nabil
 2011. Amaia Zubiria: Amona Mantangorri

 Sariak eta errekonozimenduak 

 2021: Adarra saria  Zortzigarren sariduna  izan zen. Donostiako Udalak eta Donostia Kulturak 2014an sortu zuten, euskal musikaren arloan garrantzi edo eragin bereziko ibilbidea egin duen edo egiten ari den artista bati omen egiteko, urtero. Ordura arte Mikel Laboak, Ruper Ordorikak, Benito Lertxundik, Fermin Muguruzak, Anarik, Berri Txarrak taldeak eta Kepa Junkerak jasoa zuten.
 2025: Monzon-Ganuza saria. Olaso Dorrea Fundazioak eta Bergarako Udalak ematen duten saria da Euskal Herriari eta haren kulturari, hizkuntzari, historiari eta etorkizunari bizitza osoa eskaini dieten pertsonak omendu nahi ditu.

 Irudi-galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Amaia Zubiriari Argia astekarian eginiriko elkarrizketa. 2027. zen. 2006ko otsailaren 12a. 
 Amaia Zubiria abeslaria "Prima Eijerra" abesten entzungai bideoklip honetan.
 Amaia Zubiria eta Txomin Artola abeslariak "Ama Ezkondu, Ezkondu" abestia abesten bideoklip honetan entzungai.
 Elkarrizketa Argian (2011-4-10)
 "Musika naiz. Musikak narama" Euskadi Irratiko FAKTORIA saiorako Iñaki Guridik egindako elkarrizketa

Kategoria:Euskal abeslariak
Kategoria:Euskal Herriko emakume musikariak
Kategoria:Euskal Herriko folk abeslariak
Kategoria:Donostiarrak
Kategoria:Usurbildarrak
Kategoria:1970eko hamarkadako abeslariak
Kategoria:1980ko hamarkadako abeslariak
Kategoria:1990eko hamarkadako abeslariak
Kategoria:2000ko hamarkadako abeslariak
Kategoria:Haizea taldea
Kategoria:Emakume abeslariak
Kategoria:Adarra saridunak
Kategoria:Monzon-Ganuza Saridunak