Andere-mahats gorri

Andere-mahatsa (Ribes rubrum) mendebaldeko Europako zati batekoa (Frantzia, Belgika, Herbehereak, Alemania eta Italiako iparraldea) den landarea da. Zuhaixka hostoerorkorra da, 1 eta 1,5 metro arteko garaiera duena, batzuetan 2 metrora ere heltzen bada ere.

Andere-mahatsak, zurtoinean, kiribilean jarritako bost lobuludun hosto ditu. Loreak apalak dira, kolore hori berdexkakoak, 4 eta 8 cm bitarteko mordoetan zintzilikatuak, eta kolore gorri distiratsuko 8-12 mm-ko diametroko jangarriak diren andere-mahats edo andere-mahats gorri baia mordoak ematen ditu. Mordo bakoitzak, 3 eta 10 baia artean ditu. Ezarritako zuhaixka batek 3-4 kg baia sor ditzake udaren erdialdetik amaierara bitartean.


Deskribapena
Landarea zuhaixka hostoerorkorra da, 1 eta 1,5 m bitarteko altuera izan ohi du, eta, batzuetan, 2 m-ra iristen da. Hostoek 5 lobulu dituzte, adarretan espiralean banatuta. Loreak kolore berdearen eta horiaren artekoak dira, 4 eta 8 cm arteko mordo pendularretan antolatuak, eta heltzen dira jateko moduko baia edo drupakEuskaltzaindiaren hiztegia, drupa, Euskaltzaindia sortuz.

Loraldia apiriletik maiatzera bitartekoa da. 20 lore elkarrekin hazten dira mordoak dituen infloreszentzia labur eta biluzik dagoen infloreszentzia ardatz batean. Lore-zurtoinak 3 eta 5 mm arteko luzera du.
Lore txiki hermafroditak, boskoitza eta perianto bikoizduna, 6-8 mm-ko diametroa du, eta kolore hori berdexka edo gorrixka du. 1-1,5 mm luze den lore-koparen barruan, goialdean, disko altu pentagonal bat dago plater bat bezala zabaltzen dena. Bost sepaloak, behealdean fusionatuak, 2 eta 2,5 mm arteko luzera dute, glabroak, kolore berdexka edo gorri nabarrekoak, batzuk punteatuak gorriz, espatulatuak eta petaloak baino bi aldiz luzeagoak, gutxi gorabehera. Kalizaren hodia motza da, eta kalizaren puntak atzerantz kiribilduta daude. Bost petaloak oso txikiak, estuak eta tenteak dira, horixkatik morera, eta 0,5 eta 1 mm arteko luzera dute. Bost lorezil labur eta emankor dituen zirkulu bakarra dago. Antera edo lore-koskoilen erdiak estamine luzangak bereizten ditu, eta pixka bat bananduta daude. Beheko obulutegiaren estilo laburrak bi adar ditu. Baiak edo drupak lauak dira, gehienbat esferikoak, eta 6-11 milimetroko diametroa dute. Gorriak edo zuriak dira; batzuetan, arrosak, zeharrargiak eta hazi ugari izaten dituzte. Kaliza, oraindik, argi ikus daiteke drupan. Drupak jangarriak, mamitsuak eta zapore mikatzekoak dira.

Fruitu hori andere-mahatsa da, edo, zehatzago esanda, andere-mahats gorria, arkasats gorria edo korintoa izenez ere ezagutzen dena eta drupa garratz, jangarri, gorri zeharrargia, 8-12 mm-ko diametrokoa, mordo bakoitzean 3-10 drupa dituena.

 Mantenugaien konposizioa
100 g andere-mahats gorrik, batez beste, dute:EnergiaUraKoipeaKarbohidratoakProteinakPotasioKaltzioMagnesioVitamina CVitamina E234 kJ (56 kcal)84 g0,2 g13,8 g1,4 g275,0 mg33,0 mg13,0 mg41,0 mg0,1 mg 
 Osagai kimiko partikularrak
Andere-mahats gorriak ezagunak dira duten zapore garratzagatik, eta ezaugarri horrek azido organiko kopuru nahiko handia eta polifenolen nahasketa ematen die.​ 65 konposatu fenoliko desberdineraino lagun dezakete andere-mahats gorrien propietate lehorgarriak lortzen, eta haren edukia handitu egiten da heltze-prozesuaren azken hilabetean.​ Andere-mahats gorriaren zukuan, nitrogenoa duten banakako 25 polifenol eta beste fitokimiko batzuk isolatu dira, zehazki, giza mihiak sumatzen duen zapore lehorgarriaren profilarekin.

 Banaketa geografikoa eta habitata
Mendebaldeko Europaren alderdi batekoa da jatorriz (Frantzia, Belgika, Herbehereak, Alemania, Italiako iparraldea eta Espainiako iparraldea).

Ribes rubrumek jatorri hori badu ere, drupa handidun andere-mahats gorriko laboreak XVII. mendean ekoitzi ziren lehen aldiz Belgikan eta Frantziako iparraldean. Garai modernoetan, labore ugari hautatu dira; horietako batzuk lorategietatik ihes egin, eta Europa osoan aurki daitezke egoera basatian Europa osoan, Asiaraino hedatuzVerlag, Orbis "Orbis Naturführer", 2000,.

 Laborantza eta erabilerak
Andere-mahatsa bere ahaide andere-mahats beltza baino pixka bat garratzagoa da, eta marmeladak eta, batez ere, plater kozinatuak egiteko landatzen da fresko kontsumitu beharrean. Erresuma Batuan, andere-mahats gorriaren jelea, izan ere, arkumez, ehizakiz (oreinarena, indioilarrarena eta antzararena barne) zerbitzatu ohi den ongailua da. Funtsean, marmelada bat da, eta modu berean egiten da: andere-mahats gorriak azukreari gehitzen zaizkio, irakin eta iragazi egiten dira.

Helduta, andere-mahats gorriaren zapore garratza bere ahaide andere-mahats beltzarena baino handixeagoa da, baina gozotasun bera du, gutxi gorabehera. Andere-mahats gorriaren fruitu zuriaren aldaerak, askotan andere-mahats zuria deritzonak, zapore garratz bera du, baina gozotasun handiagoa. Marmelada eta prestakin kozinatuetarako maiz landatzen den arren, andere-mahats zuriaren antzera, gordinik zerbitzatu ohi da, edo, sasoian dagoenean, entsaladetan, goarnizioetan edo edariekin laguntzeko.

Frantzian, oso arraro eta artisaua den «bar-le-duc edo Lorrainako jelea», andere-mahats zuriz edo andere-mahats gorriz egindako prestakin zabalgarria daT. K. Lim .​ Kozinatu aurretik, haziak eskuz kentzen dira, jatorriz monjeek, antzara-luma batekinHeather Arndt Anderson .

Erresuma Batuan, andere-mahats gorriaren jelea arkumez, ehizakiz (oreina, indioilarra eta antzara barne) eta igandeko edo jaieguneko erreki batean zerbitzatu ohi den gozagarria da. Funtsean, marmelada bat da, eta modu berean egiten da, andere-mahats gorriak azukreari gehitu eta irakin eta iragazaraziz.

Eskandinavian eta Schleswig-Holsteinen, fruta-zopetan eta udako pudinetan erabiltzen da askotan (rødgrød, rote grütze edo rode grütt).​ Alemanian, arrautzesneekin edo merengearekin konbinatuta ere erabiltzen da tartak betetzeko.

Linzen (Austria), Linzer tarta egiteko gehien erabiltzen den betegarria daHaywood, A and Walker, K "Upper Austria - Linz", Lonely Planet - Austria p. 207.​​ Egoera freskoan dasta daiteke, azukrerik gehitu gabe.

Alemanez hitz egiten den eremuetan, andere-mahatsaren ziropa edo jarabea gasdun urari gehitu, eta Johannisbeerschorle izeneko edari freskagarri gisa hartzen da.​ Izen hori du andere-mahats gorriak (Johannisbeeren, «Joanen baya» alemanez) lehenengo San Joan egunean heltzen direla esaten delako, hau da, udako solstizioaren egunean, ekainaren 24an.

Errusian, andere-mahats gorria nonahi agertzen da, eta marmelada, kontserba, konpota eta postreetan erabiltzen da. Kissela egiteko ere erabiltzen da, drupa edo fruta freskoekin egindako edari gozo eta osasungarria (hala nola andere-mahats gorriak, gereziak, kranberryak). Hostoek erabilera asko dituzte medikuntza tradizionalean, te beltzarekin infusio bat egitea esaterakoThomas Andrew .​ Landareak ere Errusiako monasterioetako lorategietan landatzen ziren XI. mendean.

Andere-mahats beltzari erabilera sendagarri gehiago egozten zaizkion arren, alemaniar eta britainiar belar-biltzaileek uste dute andere-mahatsak dituela: sukar-ezaugarriak, leunki libragarriak, lehorgarriak, odola garbitzekoak, diuretikoak eta digestio-arazoak eragiten dituztenak. Halaber, badirudi exudazioa errazten, hilekoa errazten eta gosea ere areagotzen dutela. Efektu horietako batzuk eman daitezke, C bitamina, fruta-azidoak eta zuntza asko baitute. Esaten da hosto lehorrekin egindako teak hezueria eta erreuma sintomak arintzen dituela, konpresak ezarriz sendatzeko denbora behar duten zauriak sendatzen eta gargarak eginez ahoko infekzioak sendatzen laguntzen duela.

Orbis Naturführer (Orbis Verlag, Munich, 2000) liburuaren arabera, nahiz eta andere-mahatsa eta andere-mahats beltza jatorriz Europako iparraldekoak izan, andere-mahatsez landatutako lehen landare handiak Belgikan eta Frantziako iparraldean agertu ziren XVII. mendean. Gaur egun, landatutako barietate ugari daude; horietako batzuek ihes egin dute laborantzako lorategietatik, eta egoera basatian aurki daitezke Europa osoan, baita Asian ere.

Andere-mahats zuria espezie bereko barietatea da, Ribes rubrum. Garraztasun gutxiago eta kolorerik ez duen arren, ez da aparteko espeziea.

 Taxonomia
Ribes rubrum Carlos Linneok deskribatu zuen, eta Species Plantarumen argitaratu zen 1: 200. 1753.

Bi barietate daude :
 Basa andere-mahats gorria (Ribes rubrum L. var. rubrum): lorategiko andere-mahatsen familia basatia. Kimu herrestariak osatzen ditu; hostoak distiratsu eta zimurtu samarrak izaten dira goialdean, eta drupak, txikiak.
 Andere-mahats gorria (Ribes rubrum var. domesticum Wallr.): Landatutako forma da. Ez da arraroa modu basatian ere agertzea.
Andere-mahats beltza (Ribes spicatum Robson Withen. 1796) jatorriz iparraldeko Europakoa eta Siberiakoa da, taxonomo batzuek Ribes rubrum azpiespezietzat hartzen dute. Espezie hori andere-mahats gorriko labore batzuetan sartuta (gurutzatuta) dago. Oso gutxitan azaltzen da modu basatian.

 Sinonimia
 Grossularia rubra (L.) Scop.	
 Ribes rubrum var. scandicum Jancz.	
 Ribes rubrum var. sylvestre DC. ex Berland.
 Ribes spicatum subsp. scandicum Hyl.	
 Ribes sylvestre (Lam.) Mert. & Koch	
 Ribes sylvestre Syme	
 Ribes vulgare Lam.
 Ribes vulgare var. sylvestre Lam.	
 Ribesium rubrum Medik.Ribes rubrum en PlantList

 Etimologia 
Ribes: Arabierazko rabas-etik omen datorren izen generikoa; persieraz rawas eta rawash = arabarba baten ekialdeko izena (Rheum ribes L., poligonaceak). Esaten da Ribes XIII. mendeko bigarren erdian Simon Januensisek egin zuen Ibn Sarab edo Serapionen liburuaren itzulpenean, Liber Serapionis aggregatus in medicinis simplicibus…, agertzen dela lehen aldiz mendebaldean eta izen hori farmazia-bulegoek hartu zutela. Edozein kasutan, landare ezberdinei aplikatu zitzaien, andere-mahatsei alegia (Ribes sp. pl.), beharbada, fruitu garratzengatik eta antzeko propietate sendagarriengatikFlora baskularrean.

rubrum: «gorri kolorekoa» esan nahi duen latindar epitetoaEn Epítetos Botánicos. 

 Ikus, gainera
 Andere-mahats beltza
 Andere-mahats zuria

Erreferentzia

Kategoria:Zuhaixkak
Kategoria:Grossulariaceae
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak
Kategoria:1753. urtean deskribatutako landareak
Kategoria:Sendabelarrak