Herrialde Baltikoak

Herrialde BaltikoakEuskaltzaindiaren Hiztegia: Baltiko, euskaltzaindia.fr (; ; ), Estatu Baltikoak ere deituak, Ipar Europako hiru herrialde dira, Itsaso Baltikoaren ertzean daudenak, Niemen ibai bokalearen eta Finlandiako golkoaren artean: Lituania, Letonia eta Estonia. Europar Batasuneko kide dira 2004tik.

Mende askotan zehar indar arrotzen menpe egon ostean, estatu independente bilakatu ziren Lehen Mundu Gerraren ondoren. Bigarren Mundu Gerra arte, Finlandia herrialde baltikotzat hartzen zen, beste hiruren antzeko egoera zuelako. Gaur egun, ordean,Eskandinaviarekin lotzen da. Errepublika Baltikoak adierak esanahi historikoa du, Sobietar Batasunaren okupazioaren garaian (1940-1941 eta 1944-1991) horrela izendatzen zirelako hiru "errepublikak". Egun ere, errepublikak dira baina independenteak eta demokratikoak. 1991. urtean lortu zuten Sobietar Batasunetik independizatzea. Errusiak tropak 1994an irten ziren Herrialde Baltikoetatik. 2004an, Europar Batasuneko eta NATOko kide egin ziren. Hiru herrialdeek demokrazia liberala daukate, eta haien ekonomiak bilakaera azkarra izan zuen 2000ko hamarkadan. 

Hizkuntzari erreparatuta, letoniera eta lituanierak sustrai berdintsuak dituzte, indoeuropar hizkuntzak baitira. Estoniarren hizkuntzak, aldiz, ahaidetasun handiagoa du finlandierarekin, eta hizkuntza ez-indoeuroparren multzoan dago sailkatuta, finlandiera eta hungarierarekin batera.

 Historia 
Hainbat hizkuntzak bereizitako bi talde etniko ageri dira Herrialde Baltikoen jatorrian. Talde finiarra livoniakoek, ingriakoek eta estoniakoek osatua da. Uraldar hizkuntza dute, suomieraren familikoa. Baltikoko taldea eslaviar moldetik hurbil dauden hiru hizkuntza indoeuropar zaharrek osatua da: letoniera (Letonia), lituaniera (Lituania; 400.000 lituaniar bizi dira Estatu Batuetan) eta, XVIII. mendea arte, prusiera zaharra, Ekialdeko Prusian.

Baltikoko herriak laster hasi ziren merkataritza harremanetan eskandinaviar, eslaviar eta germaniar herriekin, zibilizazio eta antolamendu politiko bereziei eutsiz betiere. Kristautu eta germaniartu ondoan (Hansaren mendeko Ordena Teutonikoa eta Ezpataren Livoniar Anaiak), Baltikoko herriak Polonia, Suedia eta Errusiaren eskuetan egon ziren. Eslaviarren agintepean XVIII. mende hasieratik aurrera, 1721ean igaro ziren Errusiar Inperioaren eskuetara Ingria, Livonia, Estonia eta Letonia (Nystadeko Hitzarmena); Lituania eta Kurlandia 1795ean (Poloniaren hirugarren banaketa).

Alemaniarrek eta sobietarrek bi mundu gerretan gutiziatu eta hartu zituzten lurralde horiek; 1918-1940 urteetan burujabe izan ziren Estonia, Letonia eta Lituania. 1940an, Hitler eta Stalinen hitzarmenaren ondorioz, Sobietar Batasunak hiru herrialde Baltikoak okupatu eta bereganatu zituen. Errusiartzearen aurkako altxamenduen zapalkuntza latza izan zen. Estatu Batuek eta Mendebaldeko Europako estatuek ez zuten inoiz onartu Baltikoko estatuen sobietar anexioaren legezkotasuna. 1989-1991n, Sobietar Batasunean agintepean izandako aldakuntzen ondotik, Estonia, Letonia eta Lituaniako parlamentu eta herria burujabetzaren alde agertu ziren gehiengo argi batez, eta 1991ko abuztuan estatu independente bihurtu ziren berriro.

 Datu orokorrak 
 Estonia Letonia Lituania Denera Bandera     Hiriburua Tallinn Riga Vilnius  Independentzia - XIII. mendera arte- 1918ko otsailaren 24a- 1991ko abuztuaren 20a - XIII. mendera arte- 1918ko azaroaren 18a- 1991ko abuztuaren 21a - XVIII. mendera arte- 1918ko otsailaren 16a- 1990eko martxoaren 11 Presidentea Alar Karis Raimonds Vejonis Dalia Grybauskaitė  Biztanleria (2017) 1.317.797 1.957.200 2.849.317 6.124.314 Eremua 45.339 km² 64.589 km² 65.300 km² 175.228 km² Dentsitatea 29 bizt/km² 31 bizt/km² 44 bizt/km² 35 bizt/km² Ur % 4,56 1,5 1,35 2,23 GDP (nominala) osoa (2017)International Monetary Fund: Report for Selected Countries and Subjects, imf.org 24.609 milioi $ 29.636 milioi $ 44.937 milioi $ 94.197 milioi $ GDP (nominala) per capita (2017) 18.798 $ 15.072 $ 15.837 $ 15.645 $ GDP (parekotasuna) osoa (2017) 40.519 milioi $ 53.710 milioi $ 90.240 milioi $ 184.579 milioi $ GDP (parekotasuna) per capita (2017) 30.951 $ 27.315 $ 31.803 $ 30.023 $ Giniren koefizientea (2012)GINI index (World Bank estimate), data.worldbank.org 33,2 35,5 35,2  GGI (2015)Human Development Index and its components, hdr.undp.org 0,865 0,805 0,848  Interneteko GMD .ee .lv .lt  Telefono aurrezenbakia  +372 +371 +370 

 Hiri nagusiak 

 Erreferentziak 

 Ikusi ere 

 Erdialdeko eta Ekialdeko Europa
 Europar Batasuna


Kategoria:Iparraldeko Europako geografia