Usagari

Usagaria (Nigella sativa) Ranunculales ordenako landare loredun belarkara da, jatorriz Asia hego-mendebaldekoa.

 Ezaugarriak 
Landarea 20-30cm garai izatera iristen da, hosto luzekoak. Loreak finak dira, gehienetan urdin argi edo zuriak, 5-10 petalorekin.

Fruitua kapsula handi eta harro bat da, 3-7 folikuluz osatua, bakoitzak hainbat haziz hornitua. Hazi hauek espezia gisa erabiltzen dira.

Landareak intxaur muskatuaren antzeko usain aromatikoa igortzen du.

 Habitata eta banaketa 
Jatorriz Asia mendebaldekoa (Irak, Turkia), eta batzuetan Mediterraneotik Asia erdialderaino eta Pakistaneraino  bertakotua.  Jatorrizko mota Egipto eta Kretatik deskribatua dago. Oso landua. (Aipamena behar da) Espainian, ez da haren presentzia aipatzen.

 Historia 
Zohary eta Hopf-en arabera, N.sativa-ren lehen laborantzari buruzko ebidentzia arkeologikoak “urria izaten jarraitzen du”, ustez N. sativa-ren haziak antzinako Egiptoko hainbat lekutan aurkitu direla dioten arren, horien artean Tutankamonen hilobia.  Egiptoko kulturan duen paper zehatza ezezaguna den arren, jakina da faraoi batekin lurperatutako elementuak kontu handiz aukeratu zituztela beste bizitzan lagun ziezaioten.

N. sativa-ri buruzko lehen aipamen idatzia Isaiasen liburuan agertzen dela uste da, non Nigella  eta gari uzta kontrastatzen den (Isaias 28:25, 27). Eastonen Bibliako hiztegiak hebreerazko ketsah hitza esaten du, N. sativari buruzkoa, zalantzarik gabe (itzulpen guztiak ados ez badaude ere). Zohary eta Hopfen-en arabera Mundu Zaharreko beste gozagarri tradizional bat izan zen garai klasikoan; eta bere hazi beltzak asko erabiltzen dira janaria ontzeko. 

Haziak Turkiako matraz hitita batean daude, Kristoren aurreko bigarren milurtekoan. 
Nigella-ren erabilera sendagarria zaharra da, Karlomagnok emandako Kapitulare de villis vel curtis imperii aginduan agertzen den bezala. Agindu horrek belarrak eta ongailuak landatzeko eskatzen die bere etxaldeei, baita “git” ere, gaur egun Nigella sattiva bezala identifikatzen dena.

 Medikuntza tradizionala 
Nestlék jakinarazten du patente-eskaera bat aurkeztu duela, N. sativa elikagaiekiko alergiarentzako tratamendu gisa erabiltzea estaltzen duena.  Hala ere, enpresak ukatu egin du landarea patentatzeko asmoa, eta patentea “timokinonak - mihilu-lorearen hazitik atera daitekeen konposatu batek- gorputzean hartzaile opioideekin elkar-eragiten duen eta elikagaiekiko erreakzio alergikoak murrizten laguntzen duen modu espezifikoan” soilik aplikatuko litzatekeela adierazi du. (

 Kimika 
Nigella sativa olioak azoeo limoleiko konjugatua, timokinona, nigelona (ditimokinona), melantina, nigillina, damaskzenina eta taninoak ditu. Melatina dosi handietan toxikoa denez, nigellina paralizatzailea denez, espezia neurrian erabili behar da.

 Propietateak 

 Erromatarrek	haziak erabiltzen ziruzten piperbeltza ordezkatzeko.
 Alemanian,	ogiak eta opilak ontzeko erabiltzen da.
 Azido	urikoaren ezabapena handitzen du.
 Antzina	ikterizia tratatzeko erabiltzen	zen.
 Izerdi-arazlea

 Taxonomia 
Nigella sativa Carlos Linneok deskribatu zuen eta Species Plantarum . vol. 1, 534 or. ( 1753. 

 Zitologia 
Kromosoma kopurua 2n=12 da. 

 Etimologia 
Nigella: izen generikoa, bere hazien kolore beltza (latinez nîgêr, gra, grum) adierazten duena.

Sativa: landare horren izaera landuari dagokion epitetoa (latinez, sâtīva, õrum, <<landua>>).

 Sinonimia 

 Nigella	truncata	Viv.,	1831
 Nigella	cretica	Mill.
 Nigella	indica	Roxb.	ex Fleming	 p.p.max

 Herri-izenak 

 Gaztelaniaz:	abésoda, agenuz, ajenuz, arañuel, axenuz, falso comino, comino	negro neguilla, neguilla citrina, neguilla hortense, niguela,	niguilla, pasionara, pinicos, toda especia. 

 Ikus, gainera 
 Beltxata

 Galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Nigella:	especies y sinónimos in Plant Name Database
 Nigella	sativa	en USDA, U.S. National Plant Germplasm System, GRIN Taxonomy for	Plants
 Nigella	sativa	en Gernot Katzer Spice Pages
 Pharmacological	and toxicological properties of Nigella	sativa	- abstract
 Antimicrobial	activity of Nigella	sativa	oil against Staphylococcus	aureus	and Pseudomonas	aeruginosa	obtained from clinical specimens.

Kategoria:Ranunculaceae
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak
Kategoria:1753. urtean deskribatutako landareak
Kategoria:Europako flora
Kategoria:Sendabelarrak