Erriberagoiena

Erriberagoiena Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Eskualdea herrialdearen hegoaldean dago, Arga eta Aragoi ibaiek zeharkatuta. Argako eta Aragoiko Erriberetako behealdeak dira, gutxi gorabehera. Erliebe gutxiko eremua da, non labore ugari dagoen, eta populazioa herri handi gutxi batzuetan kontzentratuta dago, Erriberaren gainerakoarekin bat etorriz, baina Nafarroako eta Euskal Herriko gehiengoarekin kontraste nabarmenean.

8 udalerrik osatzen dute, eta  biztanle eta 413,83 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 61,78 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Ebro ibaia Cadreitan dagoen itsas mailaren gaineko 264 metrotik Sierra mendiaren 511 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Azkoien udalerria da, eskualdeko populatuena.

 Izena 
Erriberagoiena beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Ribera Alta

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Ribera Alta / Erriberagoiena.

 Etimologia 
Nafarroako Erribera izan da, tradizioz, Nafarroa Garaia zatitu den hiru eremuetako bat. Bere mugak nahiko zehaztugabeak diren arren, herrialdearen hegoalde osoa hartzen du. Eskualde geografiko horretatik hartzen du izena eskualde horrek, baina Erribera eskualde administratibotik bereizteko, -goiena adierazlea gehitzen du, beste eskualde administratiboarekiko eta iparraldekoarekiko posizio altuagoa adierazten duena. Hala ere, Nafarroako Erribera bere osotasunean hartuta, geografiari dagokionez, erdigunea hartzen du, gune politikoa, populaziokoa eta kulturala administratiba Erribera eskualde administratiboa baita, hau da, hegoalderago dagoen zatia.

 Geografia 

 Mugakideak 

Erriberagoiena eskualdeak Izarbeibar-Novenera eskualdea du muga iparraldean. Ekialdean Erdialdea eskualdea dago. Hegoaldean, Erribera eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Estellerriko Erribera dago, Estellerria eskualdeko azpieskualdea.

 Inguru naturala 

Eskualdea Nafarroako Erriberan dago, batez ere eremu laua eta nekazaritzakoa, desnibel handirik gabea. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:
 Jenarizko mendilerroa
 Faltzesko mendilerroa
 Azkoiengo mendilerroa
 Araizko mendilerroa
 Moncayueloko mendilerroa

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
 Arga
 Aragoi
 Ebro

 Klima 
Nafarroa Garaiko hegoaldeak bezala, eskualde honek Ebroko ibarraren erdialdean, estepako klima hotzean dagoen estepako klima du. Hemen, Euskal Herri osoan ez bezala, prezipitazioak urriak dira eta udak epelak eta lehorrak, tenperatura altuenak herrialde osoan erregistratzen direlarik. Prezipitazioak urteko 600 l/m²-ra iristen dira oraindik Erdialdeko mugan, eta behera egiten dute iparraldetik hegoaldera.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Faltzes (iparraldea) eta Cadreita (hegoaldea).

 Banaketa 

 Banaketa tradizionala 
Eskualde hori, Nafarroako Erriberako gainerako eskualdeak bezala, biztanlegune gutxi baina handiak dituenez, tradizionalki udalerritan baino ez da banatu, Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeekin alderatuta, non bailarak edo zendeak talde tradizionalak diren. Ondorioz, hauek dira historikoki independenteak izan diren hiribilduak:
 Alesbes
 Azagra
 Azkoien
 Cadreita
 Faltzes
 Funes
 Martzilla
 Milagro

 Udalerriak 
Erriberagoiena eskualdea 8 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
UdalerriaBiztanleria ()Azalera (km²)Dentsitatea (bizt/km²)Udalburua20x20px  AlesbesAlesbes20x20px  AzagraAzagra20x20px  AzkoienAzkoien20x20px  CadreitaCadreita20x20px  FaltzesFaltzes20x20px  FunesFunes20x20px  MartzillaMartzilla20x20px  MilagroMilagro
Biztanleria udalerrikaBilakaera azken 10 urteetan

 Herriak 
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 9 biztanlegune daude eskualdean:
HerriaKategoriaUdalerriaErriberaAlesbesudalerri20px|link=Alesbes AlesbesAragoiArlasko bentaetxalde20px|link=Azkoien AzkoienArgaAzagraudalerri20px|link=Azagra AzagraEbroAzkoienudalerri20px|link=Azkoien AzkoienArgaCadreitaudalerri20px|link=Cadreita CadreitaAragoiFaltzesudalerri20px|link=Faltzes FaltzesArgaFunesudalerri20px|link=Funes FunesArgaMartzillaudalerri20px|link=Martzilla MartzillaAragoiMilagroudalerri20px|link=Milagro MilagroAragoi

 Herri hustuak 
Erdialdea eskualdeak, gainera, 5 herri hustu ditu, honako hauek:
 Arlas
 Etxeberri
 Koskojeta
 Peñalen
 Zenbozain

 Partzuergoak 
Gaur egun, Erriberagoiena eskualdean ez dago hainbat udalerritan banatutako partzuergorik.

 Historia 
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Erdialdea izenarekin agertzen zen, eta 30 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.

 Demografia 
Erriberagoiena eskualdeak  biztanle zituen azken zentsuaren arabera.
Eskualdeko biztanleria, guztira

Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

 Ekonomia 
 Politika 
Erriberagoiena eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

 Hauteskundeak 
Udal hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es 
+UdalerriaAlkatetza duen alderdiaZg.erdian|frameless|356x356pxAlesbes Navarra Suma7Azagra Navarra Suma6Azkoien Ezkerren Azkoiengo Batasuna6Cadreita Navarra Suma5Faltzes Nafarroako Alderdi Sozialista4Funes Navarra Suma11Martzilla Navarra Suma6Milagro Nafarroako Alderdi Sozialista6

Foru hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
+AlderdiaBozakerdian|frameless|356x356pxguztira%+/-  Navarra Suma628148,74?  Nafarroako Alderdi Sozialista433233,61?  Geroa Bai7555,86?  Ahal Dugu5304,11?  Euskal Herria Bildu3762,92?  Izquierda-Ezkerra3182,47? Vox1691,31? Libertate Nafarra420,33? Equo400,31? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa360,28? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista90,07?

 Azpiegiturak 

 Errepideak 

Erdialdea eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, herri handiak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Gainera, Nafarroako autobideak eskualdea zeharkatzen du, Iruñea eta Tutera artean.

Hauek dira ardatz nagusiak:+ErrepideaIbilbideaZeharkatzen du Tutera - IrurtzunMartzilla • CadreitaIruñea - TuteraCadreitaTafalla - Azkoien - FunesFaltzes • Azkoien • FunesAzkoien - ZarrakazteluAzkoien • MartzillaTutera - VianaCadreita • Milagro • AzagraAzkoien - AndosillaAzkoienArlasko benta - CadreitaFaltzes • Martzilla • Alesbes • Cadreita

 Hezkuntza 

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da. 

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko udalerri guztiak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.

Erriberagoiena eskualdean, udalerri guztietan daude lehen mailako eskola bat, baina bigarren mailako hezkuntza bakarrik Azagran, Azkoienen eta Martzillan dago ziurtatuta, eta ez bertze herrietan. Zehazki, 2019. urtean Erriberagoiena eskualdean lehen hezkuntzako 8 eskola eta bigarren hezkuntzako 3 institutu daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):
+JatorriaLehen hezkuntzako eskolakBigarren hezkuntzako institutuakB/D EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena4AzagraAngel M. BaigorriDLodosaLizarrerriaDLizarra9Azkoien, Faltzes, Funes eta MartzillaJuan B. IrurzunDAzkoienAntso III.a NagusiaDTafallaAlesbes, Cadreita eta MilagroMaiatzaren 2aDCastejonBenjamin TuterakoaDTuteraA/G EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena4AzagraFrancisco ArbeloaGAzagraNafarroako ErresumaGAzagra9AzkoienJuan B. IrurzunA / GAzkoienArgako ErriberaA / GAzkoienFunesElias TeresGFunesMartzillaSan BartolomeA / GMartzillaVillenako markesaA / GMartzillaCadreitaTeresa Bertran LisGCadreitaFaltzesAlvara AlvarezA / GFaltzesMilagroPatrozinioko A. M.A / GMilagroAlesbesCastellarA / GAlesbes

 Osasuna 

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:
+BarrutiaEskualdeaOsasunetxeaUdalerriakLizarra39 San AdrianSan AdrianAzagraIruñea44 AzkoienAzkoienAzkoien, Faltzes, Funes eta MartzillaTutera47 Valtierra-CadreitaCadreitaAlesbes, Cadreita eta Milagro

 Garraioa 
 Nafarroako Hiriarteko Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareak bi emakida ditu, eskualdeari zerbitzua ematen diotenak. Iruñea-Tafalla. Erdialdea (NAV-002) emakida eta Iruñea-Tutera. Erribera (NAV-003) emakida. Bi emakidek inguruko eskualdeetan kokatutako hiriak dituzte erdigune (Tafalla eta Tutera, Erdialdean eta Erriberan, hurrenez hurren), baina eskualde horretako udalerriei ere ematen diete zerbitzua. NAV-002 emakidak iparraldekoei egiten die (Faltzes, Azkoien, Funes eta Martzilla), eta NAV-003 emakidak hegoaldekoei (Alesbes, Milagro, Cadreita).

NAV-002 emakidaren hiri nagusia Tafalla da, eta bertako autobus geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz. Gainera, linea batzuk, tokikoak deituak, herri txikienei zerbitzua ematen diete, eta eskaria dagoenean bakarrik funtzionatzen dute, Erriberagoienan zerbitzurik ematen ez duten arren. NAV-002 emakidaren hiri nagusia Tutera da, eta bertako autobus geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz.

Bere aldetik, NAV-003 emakidaren hiri nagusia Tutera da, eta bertako geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz.

Nafarroako Hiriarteko Garraioaren lineak Erdialdea eskualdetik pasatuzLineaIbilbideaLuzera (km)GeldialdiakMapa300Iruñea  Soria (errepidetik)196,013323Tafalla  Martzilla42,26350Iruñea  Tutera  Zaragoza117,523354Tutera  Alesbes32,36355Tutera  Milagro36,57

Bertze garraiobideak
Lehen aipatutako zerbitzuez gain, eskualdean hainbat udalerrik Zaragoza-Altsasu burdinbidean tren geltokia dute. Martzillakoa eta Alesbeskoa dira. Hauek dira bi geltokiek dituzten tren-zerbitzuak:

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, ez-euskal eremuan sailkatu ziren eskualdeko udalerri guztiak: Alesbes, Azagra, Azkoien, Cadreita, Faltzes, Funes, Martzilla eta Milagro.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, udalerri guztiak ez-euskal eremuan sailkatu ziren.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Eskualdeko euskara, batez ere, ezezaguna da. Eskualdean ez da ia dokumenturik gordetzen euskarari buruz, eta zenbat eta hegoalderago joan, are gutxiago dago. Hemen, Nafarroako Erribera osoan gertatzen den gauza bera gertatzen da euskarari dagokionez, izan ere, laster desagertu eta hizkuntza erromantze edo arabiarrekin ordezkatu izanak ia ez digu hari buruzko informaziorik iritsi.

 Hizkuntza-zonakatzea 
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak udalerri guztiak hartzen zituen barne, eremu ez-euskaldunean. 2017ko handitzean, ez zen aldaketarik izan eskualdean, eta, beraz, udalerri guztiek jarraitu zuten eremu ez-euskaldunean.

 Ondarea 
 Ondasun nabarmenak 
Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, hainbat Kultura Ondasunen sartuak:
 Alesbesko Santa Eufemia eliza
 Alesbesko Bobadillatarren jauregia
 Azkoiengo kanpandorrea
 Azkoiengo zubia
 Funesko Done Jakue eliza
 Funesko erromatar upategiak
 Martzillako gaztelua
 Milagroko Abateen Andre Mariaren eliza

 Eremu naturalak 
 Escuderako putzua

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 


 Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko eskualdeak
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erriberagoiena