905eko Iruñeko estatu kolpea

905. urtean Iruñeko Erresumako estatu kolpeak Semeno leinua Aritza leinuaren ordez jarri zuen.

 Aurrekariak 
824an Eneko Aristak Iruñeko Erresuma sortu zuen Tuterako Banu Qasi eta Iruñeko diozesiren laguntzari eskerRoger Collins, Los vascos, Alianza Editorial, 1985.  .166. orr.. Gainera, bere leinua berezko ere sortu zuen: Aritza leinua hain zuzen ere.

Bere ondorengoek Erresuma finkatzeko lan egin zuten eta horretarako hegoaldean zituzten Banu Qasiekin ezkontzaren bidezko aliantzak sortu zituzten. Era berean, inguruko konderrietan bere nagusitasuna ezartzea saiatu zuten. Hala ere inguruko botereekin arazoak ere izan zituzten, batez ere, Kordobako emirerriarekin.

Kanpoan ez ezik, Aritzatarrek barruan ere arerioak ere izan zituzten, nagusiena agian egungo Araba eta Nafarroa arteko mugan lurralde-jaunak ziren Ximenatarrak. Hauek, Aritza leinuaren boterea Iruñeko gortean urritu eta arazoak zituenean, erregekide edo erregeordetzat agertzen dira agirietanLakarra de Miguel, José María. "Textos navarros del Códice de Roda". Estudios de Edad Media de la Corona de Aragon. 1:194-283 (1945)..

Gertuko erresuma eta konderriek ere bere boterea finkatzen ere ari ziren. Hona hemen bere egoera 905. urtean:
 Asturiasko Erresumak ez zituen arazo handirik hegoaldeko mugan, Kordobako emirerrian matxinadak zirela eta kontrolpean zituelakoMartínez Diez, Gonzalo (1993): "Alfonso III" Palentzia: Palentziako Diputazioa. . Hori zela eta Ebro haranetik zabaltzea erabaki zuen.
 Banu Qasiko Lubb ibn Muhammadek 904ko espedizio batean Ramon I.a Pallarsekoa mendean hartu eta Ribagortzako konderria okupatu zuenCatalunyako istoriak - TVC.
 Garindo II.a Azearitz Aragoiko kondearen ama Oneka aritzatarra (Gartzia Enekoitzen alaba) bazen ere, emaztea ximenatarra (Gartzia Ximenez Iruñekoaren alaba Antsa) izan zenSánchez Albornoz, Claudio. "Problemas de la historia Navarra del siglo IX". Vianako Printze Erakundea, 20:5-62 (1959).. Galindok koinataren alde egin zuen eta, gainera, Iruñeko eragina ere gainetik kendu nahi zuen.

 Parte hartzaileak 
Aritza leinuaSemeno leinua Buruzagia Balizko aliatuak Buruzagia Balizko aliatuakOrti GartzeitzLubb ibn Muhammad (Banu Qasi)Antso GartzeitzAlfontso III.a Asturiaskoa (Asturiasko Erresuma)Garindo II.a Azearitz (Aragoiko konderria)Ramon I.a Pallarsekoa (Ribagortzako konderria)Pérez de Urbel, Justo. "Los Primeros Siglos de la Reconquista, (Años 711-1038)" España Christiana: Comienzo de la Reconquista (711-1038) aldizkarian. 6. Liburukia. Madril: Espasa Calpe, 1964. 297. orr.

 Estatu-kolpea 
Antso Gartzeitz Gartzia Enekoitz 870ean hil zenean Onsella ibaiaren haranean jauntxoa izan zen. Laster hasi zen inguruko lurraldeetan eskuak sartzen. 905ean Alfontso III.a Asturiaskoa, Garindo II.a Azearitz eta Ramon I.a Pallarsekoaren laguntzarekin Iruñean sartu eta Orti Gartzeitzek, Aritza leinuaren azken erregea, tronuari bere alde uko egitera behartu zuenPérez de Urbel, Justo. "Lo viejo y lo nuevo sobre el origin del Reino de Pamplona". Al-Andalus. (1954). Horretarako Ortiren semeen eskubideak indargabetu zituen Tota Ortiren iloba eta Antsoren emaztearen alde. Aritzatarra monje bihurtu eta Leireko monasterioa hil zen. Antso, berriz, bere buruarentzat "Iruñeko errege" titulua aldarrikatu zuen lehendabizikoa izan zen190. orr.

 Ondorioak 
Semeno leinuak erabat aldatu zuen erresumaren aliantzak: Banu Qasitarrak baztertu eta inguruko erresuma kristauekin batera lan egin zuen. Antso Gartzeitzek, Ordoño II.a Leongoaren laguntzaz, Naiara konkistatu zuenRodríguez Fernández, Justiniano (1997): "Reyes de León (I). García I, Ordoño II, Fruela II y Alfonso IV" Burgos: La Olmeda. .

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nafarroako Erresumako historia
Kategoria:Iruñeko historia
Kategoria:905eko gatazkak
Kategoria:Estatu-kolpeak