Moskuko metroa

Moskuko metroa (errusieraz: Московский метрополитен, Moskovski metropoliten), Lur azpiko jauregia ezizenaz ezaguna, Moskuko lur azpiko garraiobide edo metroa da, eta Mosku eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea. Errusiako hiriburuaren gune asko lotzen ditu eta munduko metrorik erabilienetakoa da. Garraio sistemak Moskuko erdigunea eta bertako aldiriak lotzen ditu. Koltsevaia lerroak zirkulu baten gisan lotzen ditu gainontzeko lerro guztiak.

250 geltoki ditu eta 438,6 km luze da, lerro guztien batura eginda. Munduko hirugarren metrorik luzeena da, New York eta Londreskoaren osteanMoskuko metroaren webgunea Mosmetro.ru. 1935an ireki zen eta ezaguna da geltokiek duten diseinuagatik. 40 geltoki baino gehiago kultur ondareko objektu gisa aitortzen dira. Errealismo sozialista izenaz ezagutzen den korrontearen hainbat artelan daude bertan.

 Historia 

 Iraultzaren aurreko proiektuak 
Moskun metroa eraikitzeko lehendabiziko asmoak Errusiako Inperioaren garaikoak dira. 1875. urtean, Kurski tren geltokitik Lubianskaia eta Trubnaia plazetan zehar Maryina Rostxarainoko lerro bat jartzeko ideia agertu zen. Garai hartan eragin handia zuen Eliza Ortodoxoak proiektuaren aurka egin zuela esaten zen ("Jainkoaren irudi eta antzera sortutako gizakiak bere burua umiliatzen du infernura jaitsiz"), baina arrazoi ofiziala garraio mota horren desegokitasun ekonomikoa zen.

1898an, Grigori Dubelir San Petersburgoko Burdinbide Ingeniarien Institutuko lizentziatuak Moskuko metroaren eraikuntzari buruzko gradu amaierako lana garatu eta defendatu zuen. Lanaren originaltasunagatik eta garapenen perfekzioagatik, sari berezi bat eman zioten.

1902an, Piotr Balinski eta Evgeni Knorre ingeniariek 155 milioi errubloko kostua zuen proiektu bat proposatu zuten, baina udalak baztertu egin zuen, ogasunari irabazien zati garrantzitsu bat tranbiak ekarri baitzuen.

1902an bertan, A. Antonovitx, N. Golinevitx eta N. Dmitriev trenbide ingeniariek Moskuko hiriko trenbiderako proiektua garatu zuten. Knorre eta Balinskiren proiektuak ez bezala, bai lurpeko eta bai lur gaineko lerroak zituen.

1913an, Moskuko Udalak hiru diametroz osatutako lurpeko trenbide baten proiektua garatu zuen.

1916ko M. Polivanov ingeniariaren proiektuaren arabera, lurpeko hiru diametroko tunelak trenbide nagusien bideekin konektatzen ziren.

 Moskuko metroaren eraikuntza 
Lehen Mundu Gerrak plangintza haiek eten zituen, Urriko Iraultza eta Errusiako Gerra Zibilarekin batera. SESBeko Alderdi Komunistak 1931ko ekainean erabaki zuen metroaren eraikitzea eta Lazar Kaganovitxek egin zituen lehendabiziko diseinuak. Horregatik, metroak haren izena eraman zuen, 1955. urtera arte (Metropoliten imeni L.M. Kaganovitxa), eta horren ondoren Vladimir Leninen omenez jarri zioten izena (Metropoliten imeni V.I. Lenina).
Lehendabiziko lerroa 1935eko maiatzaren 15ean ireki zen, goizeko 7etan, Sokolniki eta Park Kulturi geltokien artean. Smolenskaia geltokira zuzendutako adar bat zuen, eta 1937ko apirilean Kievskaia geltokira luzatu zen. Une hartan Moskova ibaia zeharkatzen zuen zubi batetik. Bigarren Mundu Gerra baino lehen beste lerro bi ireki ziren. 1938an Arbatskaia lerroa Kurskaia geltokira luzatu zen (egungo Arbatsko-Pokrovskaia geltokira – urdin ilun koloreko lerroa). 1938ko irailean, berriz, Gorkovsko-Zamoskvoretsakaia lerroa ireki zen, Sokol eta Plostxad Sverdlova (gaur egun Teatralnaia) bitartean.

Moskuko metroaren hirugarren plangintzak atzeratu egin ziren Bigarren Mundu Gerraren garaian. Metroaren bi atal abian jarri ziren Teatralnaia-Avtozavodskaia (hiru geltoki guztira, tunel baten bitartez Mosku ibaia zeharkatuta) eta Kurskaia-Izmailovski Park (4 geltoki). Moskuko setioaren garaian, 1941eko udazken eta neguan, aire-erasoen babesleku gisa erabili ziren geltokiak, eta Ministroen kontseiluak Maiakovskaia geltokira eraman zituen beren bulegoak. Stalinek hitzaldiak eman zituen publikoki hainbat alditan. Txistyje Prudy geltokia harresiztatu, eta Aire Defentsa bertan egokitu zen. Gerraren ondoren, metroko laugarren eraikitze fasea hasi zen.

Gerra Hotzaren garaian, Arbatskaia (gaur egun Arbatsako-Pokrovskaia) lerroa eraiki zen. Bertako geltokiak oso sakonak dira, babesleku gisa erabili nahi baitziren gerra nuklear bat hasiko balitz.

 Moskuko metroa SESBen desagerpenaren ostean 
2009ko abenduaren 26an, Miakinino geltokia ireki zen, Moskuko oblasetan dagoen Moskuko metroko lehen geltokia.

2010eko maiatzaren 15ean, metroaren 75. urteurrenaren harira, irekiera-datak eta arkitektoen izenak markatzen duten oroigarrizko plakak jarri ziren geltoki guztietan (garai hartan 180 zeuden).

2014ko abenduaren 2an, doako Wi-Fi eskuragarri egin zen Moskuko metroko lerro eta geltoki guztietan.

2015eko irailaren 21an, Kotelniki geltokia ireki zen. Moskun eta beste bi herritan (Kotelnikin eta Lubertsyn) irteerak dituen Moskuko metroko geltoki bakarra da.

2021. urte hasieran, emakumezko gidariak kontratatu ziren lehen aldiz. Sobietar garaitik, gizonezkoek bakarrik gidatzen zituzten metroko trenak. Lanbide hori Errusiako gobernuak sortutako emakumeen osasunerako kaltegarritzat jotzen diren lanbideen zerrendan zegoen.

 Ezaugarriak 
lang=en|thumb|210px|Moskuko metroaren mapa
Moskuko metroa 438,6 km luze da lerro guztien luzera batuta. 14 lerro eta 250 geltoki ditu guztira, eta astegun buruzuri batean 8 milioitik gora bidaiari mugitzen ditu batetik bestera. Hala ere, bidaiarien zirkulazioa lasaiagoa da asteburuetan. Moskuko metroa Errusiako federazioaren menpeko enpresa da. Geltokien arteko batez besteko distantzia 1800 metrokoa da: laburrena Delovoi Tsentr eta Mezhdunarodnaia geltokien artekoa da (502 m) eta luzeena, berriz, Krylatskoie eta Strogino geltokien artekoa (6,627 m). Distantzia luzeei esker 41,55 km/h abiadura hartzen dute trenek batez beste.

Moskuko metroaren hasierako eraikitze lanetan 155 m-ko geltokiak diseinatu ziren, 8 bagoi gelditzeko adina leku egon zedin. Salbuespen bakarrak Filiovskaia lerroan daude, Delovoi Tsentr, Mezhdunarodnaia, Studentxeskaia, Kutuzovskaia, Fili, Bagrationovskaia, Filiovski Park eta Pionerskaia geltokietan zehazki, seina bagoi sartzen baitira bertako geltokietan. Hain zuzen ere, lerro horretako Filiovskaia geltokia ezaugarri hori betetzen ez duen bakarra da.

20px, 20px, 20px, 20px eta 20px lerroek zortzi bagoirekin hornitutako trenak erabiltzen dituzte; 20px, 20px eta 20px lerroetan, aldiz, zazpi bagoirekin osatutako trenak daude. Azkenik, 20px, 20px eta 20px lerroetan, sei bagoikoak erabiltzen dira. Bagoi guztiak 19,6 metro luze dira, eta launa ate dituzte alde bietan.

Moskukoak sobietarrak izandako hainbat hiritako metroen antz handia du. Hau da, San Petersburgo, Minsk, Kiev, edota Budapest, Sofia eta Varsovia hiriko metroen antzekoa da.

Moskuko metroa mugikortasun mugatua duten pertsonentzako egokitzapena lantzen ari da. Entzumen-urritasuna duten bidaiarientzat informazio-seinaleak eta piktogramak ditu. Itsuak orientatzeko erosotasunerako, geltokietako iragarkiak gizonezkoen eta emakumezkoen ahotsez egiten dira (gizonezkoen ahotsa hirigunerantz mugitzean, eta emakumezkoena kontrako noranzkoan). Geltoki askok gurpil-aulkirako sarbidea dute. Metroak Bidaiarien Mugikortasun Zentro bat du, desgaitasuna dutenekin, adinekoekin eta haur txikiak dituzten gurasoekin doako lan egiten duena.

Moskuko metroa 05:25ean irekitzen da eta 01:00etan ixten da. Irekitze ordu zehatza geltoki desberdinetan aldatzen da lehen trenaren etorreraren arabera, baina geltoki guztietako sarrerak eta transferentzia-korridoreak aldi berean ixten dira.

 Segurtasuna 

 Atentatuak 
Moskuko metroaren historiako lehen atentatua 1977ko urtarrilaren 8an gertatu zen. Izmailovskaia eta Pervomaiskaia geltokien artean zihoan tren batean lehergailu bat piztu zen. Ezkutuan izan den auzitegiaren epaiaren ostean, akusatuak fusilatu zituzten.

Bigarren atentatua 1996ko ekainaren 11n gertatu zen Tulskaia eta Nagatinskaia geltokien artean. Leherketak 4 pertsona hil zituen. Krimen hau oraindik argitu gabe dago.thumb|Dmitri Medvedev Lubianka geltokian leherketaren ostean (2010)2000ko abuztuaren 8an, Puxkinskaia geltokiko lurpeko pasabidean izandako leherketak 13 pertsona hil zituen.
2004ko otsailaren 6an, Avtozavodskaia eta Paveletskaia geltokien artean leherketa bat geratu zen. Terrorista batek leherketa-suizida gauzatu zuen eta 41 pertsona hil zituen.

2004ko abuztuaren 31n, beste atentatu bat gertatu zen Rizhskaia geltokiaren atarian. Terrorista batek bere burua leherrarazi zuen. 10 pertsona hil ziren.

2010eko martxoaren 29ko goizean bi atentatu gertatu ziren Moskuko metroan. Lehena 07:56an izan zen Lubianka geltokian, eta bigarrena 08:39an Park Kultury geltokian. Bi emakume terroristek leherketa-suizidak gauzatu zituzten.

 Kaleko txakurrak 
1990eko hamarkadaren amaieran hasita, kaleko animalien esterilizazio programa bat abiarazi zenean, metro geltokietan eta kale azpiko pasabideetan kaleko txakurrak bizi ziren. Horrek gatazkak eragiten zituen. Esaterako, 2001ean, Mendeleevskaia geltokian, arraza-txakur baten jabeak Maltxik izeneko kaleko txakur bat hil zuen, eta horrek eztabaida gogorrak eragin zituen. Geroago, Okhotny Riad geltokian, pertsona ezezagun batek kaleko txakur bat bultzatu zuen iristen zen tren baten gurpilen azpira eta bizkarrezurra mindu zion. 2008an, Errusiako Ekologia eta Eboluzio Institutuaren arabera, egunero 500 kaleko txakur inguru zeuden metroan. 2009an, Moskuko hiriko agintariek txakurrak udal aterpetxeetan jartzeari ekin zioten, kaleko animaliak metroko instalazioetatik kentzen hasi ziren.

2007ko otsailaren 17an Mendeleevskaia geltokian, "Sinpatia" eskultura inauguratu zen Maltxik txakurraren oroimenean.

 Logotipoa 
Moskuko metroaren lehen logotipoa 1935ean jarri zen martxan. M letra larria zen МЕТРО (Metro) testuarekin parekatuta. Ez dago logotipoaren egileari buruzko informazio zehatzik, beraz, sarritan Samuil Kravets eta Ivan Taranov lehen geltokietako arkitektoei egozten zaie. Gaur egun, gutxienez hamar aldaera ezberdinekin, Moskuko metroak oraindik ez du onartutako logotiporik. 2013ko urrian saiakera egin zen nazio mailan marka-irudi lehiaketa bat abiarazteko, eta iragarpenaren ondoren hainbat orduz itxi zen. Antzeko lehiaketak, DesignContest diseinu enpresak urte hartan independenteki antolatutakoak, emaitza hobeak eman zituen, nahiz eta metroko arduradunek ez zuten ofizialki onartu.

 Lerroak 
Moskuko metroaren lerroek ezaugarriok dituzte:

 IzenaAurreko izenak Kolorea Izen errusiarra Irekitze urtea Azken luzapenak Luzera GeltokiakAmaiera-geltokiakBagoi kopurua SokolnitxeskaiaKirovski radius (1950eko hamarkadara arte), Kirovsko-Frunzenskaia (1990 baino lehen)thumb|50x50pxСокольническая 1935 2019 26.1 km26Bulvar Rokossovskogo eta Kommunarka553 ZamoskvoretskaiaGorkovsko-Zamoskvoretskaia (1990 baino lehen) thumb|50x50px Замоскворецкая 1938 201842.8 km24Khovrino eta Alma-Atinskaia744 Arbatsko-Pokrovskaia thumb|51x51px Арбатско-Покровская 1938 201245.1 km22Piatnitskoie xosse eta Stxiolkovskaia375 FiliovskaiaArbatsko-Filiovskaia (1971 baino lehen) thumb|51x51pxthumb|51x51px Филёвская 1958 200614.9 km13Aleksandrovski sad; Kuntsevskaia (4), Mezhdunarodnaia (4A)132 KoltsevaiaEuskaraz: "zirkulu-lerroa". thumb|50x50px Кольцевая 1950 195419.4 km12ez dago231 Kaluzhsko-Rizhskaia thumb|50x50px Калужско-Рижская 1958 199037.8 km24Medvedkovo eta Novoiasenevskaia616 Tagansko-KrasnopresnenskaiaZhdanovsko-Krasnopresnenskaia (1989 baino lehen) thumb|50x50px Таганско-Краснопресненская 1966 201542.2 km23Planernaia eta Kotelniki616 Kalininskaia thumb|50x50px Калининская 1979 201216.3 km8Tretiakovskaia eta Novokosino224 Solntsevskaiathumb|50x50px Солнцевская20142023 24.9 km 12Aeroport Vnukovo eta Delovoi Tsentr240 Serpukhovsko-Timirjazevskaia Serpukhovskaia (1991 baino lehen) thumb|50x50px Серпуховско-Тимирязевская 1983 200241.2 km25Altufievo eta Bulvar Dmitria Donskogo640 Liublinsko-DmitrovskaiaLiublinskaia (2007 baino lehen) thumb|50x50px Люблинско-Дмитровская 1995 202338.3 km26Fiztekh eta Ziablikovo592 Bolxaia koltsevaiaEuskaraz: "zirkulu-lerro handia". thumb|50x50px Большая кольцевая 2018 202334.5 km18ez dago288 Butovskaia thumb|50x50px Бутовская 2003 201410.0 km7Bitsevski park eta Buninskaia alleia54 MonorelsEuskaraz: "errailbakarra".thumb|50x50px Монорельс200420044.7 km6Timiriazevskaia eta Ulitsa Sergeia Eizenxteina4 Moskovskoe tsentralnoie koltsoEuskaraz: "Moskuko erdiguneko zirkulua".thumb|50x50px Московское центральное кольцо20162016 54.0 km 31ez dago255 Nekrasovskaiathumb|50x50px Некрасовская20192020 25.3 km 11Nizhegorodskaia eta Nekrasovka184 Guztira:438.6 km2505564

 Tren biltegiak 
Gaur egun, Moskuko metroa 20 biltegi elektrikoek hornitzen dute.
+IzenaIzen errusiarraLerroakIrekitze urteaBagoiakSevernoieСеверное1193581-717.5М/714.5М, 81-717.5А/714.5А, 81-740.1/741.1SokolСокол2193881-717/714, 81-717.5/714.5, 81-717/714РУ2, 81-717.5М/714.5МIzmailovoИзмайлово3195081-740.1/741.1, 81-740.4/741.4Krasnaia PresniaКрасная Пресня5195481-775/776/777KaluzhskoieКалужское6196281-717/714, 81-717.5/714.5, 81-717/714РУ2, 81-775/776/777PlanernoieПланерное7197581-765/766/767ZamoskvoretskoieЗамоскворецкое11196981-775/776/777VarxavskoieВаршавское9, 12198381-740/741, 81-740А/741А, 81-740.1/741.1, 81-740.4/741.4, 81-760/761FiliФили4196281-765.2/766.2/767.2SviblovoСвиблово6197881-760/761, 81-760А/761А/763А, 81-765/766/767, 81-765.3/766.3/767.3VyjinoВыхино7196681-765/766/767NovogireevoНовогиреево8197981-760/761TxerkizovoЧеркизово1199081-765/766/767, 81-765.4/766.4/767.4VladykinoВладыкино9199181-760/761PetxatnikiПечатники10199581-717.5/714.5, 81-717.5М/714.5М, 81-717.6/714.6MitinoМитино3201681-740.1/741.1, 81-740.4/741.4BrateevoБратеево2201481-717/714, 81-717.5/714.5, 81-717.5М/714.5МSolntsevoСолнцево8A201881-760/761LijoboryЛихоборы10201881-717.5/714.5, 81-717.5М/714.5МRudniovoРуднёво5201981-765/766/767, 81-765.4/766.4/767.4

 Bagoiak 
+BagoiaEkoizpen urteakZerbitzuan zegoen urteakArgazkiaА/Б (A/B)1934–19391935–1975thumbB (V, lehenago C)1927–19301946–1968thumbГ (G)1939–1940, 1946–19561940–1983thumbД (D)1955–19631955–1995thumbE/Ем/Еж (E/Em/Ezh)1959–19791962–2020thumb81-717/7141976–20111977tik aurrerathumbИ (I, 81-715/716)1974, 1980–1981, 1985—81-720/721 Jauza1991–20041998–2019thumb81-740/741 Rusitx2002–20132003tik aurrerathumb81-760/761 Oka2010–20162012tik aurrerathumb81-765/766/767 Moskva2016–20202017tik aurrerathumb81-775/776/777 Moskva 20202020tik aurrera2020tik aurrera

 Ikus gainera 
 Metro-2
 2010eko Moskuko metroko atentatua
 Moskuko metroko istripua

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Webgune ofiziala  
 Moskuko metroko argazki galeria 

Kategoria:Moskuko metroa