Berrotza

Berrotza Nafarroa Garaiko mendebaldeko haran bat da, Lizarrerrian dagoena, Lokiz eta Kodes mendilerroek inguratua, ur emariak Ega edo Odron ibaietara isurtzen dituena. Haran txiki bat da,  78,8 km2 azalera eta sei km baino pizka bat gutxiagoko diametrokoa.    

 Izena 
Berrotza hitzaren etimologia hau izan daiteke: berro (berriro lantzen den lurra, lehen aldiz lantzen den lurra, lugorria); berro- «sastraka» eta -otz «hotza».

 Geografia fisikoa 

 Kokapena 
Lizarrako Merindadearen mendebaldean dago. 79 km2-ko azalera eta sei kilometro baino gutxiagoko diametroa duen haran txiki bat da, eta hainbat herrigune ditu. Bere lurrak Ega ibaiaren eta Los Arcoseko lurraren artean daude. «Valle de la Berrueza». Turismo Tierra Estella. 25 de septiembre de 2024. Consultado el 14 de diciembre de 2025.

Iparraldean Lana du mugakide, hegoaldean Los Arcos, Sansol, Desojo y Espronceda eta mendebaldean Torralba del Río, Santa Cruz de Campezo (Araba) eta Zuñiga.

 Orografia 
Lautadaz, mendiz eta mendilerro txikiz osatutako lurraldea da. Mendebaldean, Kodes mendilerroaren amaierak daude, haraneko gailurrik altuenak dauden lekuan (Gallet haitza, 1158 m); iparraldean eta ipar-mendebaldean, Lokizko Santiago mendilerroaren inguruak daude; ekialdean, Dos Hermanas (885 m) kareharrizko mendilerroa; eta hegoaldean, Cabrega eta San Gregorio mendilerroa, Kodes eta Monjardín lotzen dituena].

 Hidrografia 
Bere lurraldetik Ega ibaia pasatzen da eta Odron ibaia jaiotzen da. 

 Klima 
Klima mediterraneo kontinentala da, baina ezaugarri desberdinekin, erliebeagatik eta orientazioagatik. Batez besteko tenperatura 8 eta 10º C bitartekoa da, eta prezipitazioak 500-800 mm-koak dira, 120-160 egunetan erorita.

 Natura 
Landarediari dagokionez, arteena da mantentzen den baso bakarra, eskualde botaniko mediterraneoari dagokiona.

 Historia 
Berrotza harana 886an aipatzen da, Deyo, Alaone, Iruña, Bizkaia eta Arabarekin batera, Alfontso III .aren Ovetense kronikan. Bertan adierazten da betidanik bertako biztanleek dituzten lurrak direla, eta Asturiasko Alfontso I.aren egunei (739-757) egiten die erreferentzia.

1291. urtean Acedo, Antzin, Asarta, Legaria, Mendaza, Mirafuentes, Mues, Nazar, Oko eta Piedramillera herriek osatzen zuten bailara.

XIII. mendean «Deio herria» aipatzen da, Berrotzaren inguruko eskualde zehaztugabea, Nafarroako Antzinako Foruaren hitzaurrean musulmanen konkistatik salbu egon ziren guneetako bat zena, Baztan, Salazar eta Erronkariko urruneko haranekin batera.

Bianako printzeak bere Kronikan (XV. mendea) Nafarroako jatorrizko lurraldetzat jotzen du besteak beste, Berrotza.

Berrotzako azalera historian zehar murrizten joan da. IX. eta X. mendeetan Berrotza zen Toloño mendilerroaren ekialdean zegoen herrialde menditsu osoa, antzinako Arabatik, Deio haraneraino (gaur egun San Esteban, Monjardin).

1366ko apeoan, Berrotza harana herri hauek osatzen dute: Piedramillera, Burguillo, Mendaza, Estemblo, Sorlada, Mues, Acedo, Asarta, Desiñana, Otiñano, Cabrega, Mirafuentes, Ubago, Zuñiga, Genevilla, Cabredo, San Pedro (Cabredo eta Marañon artean), Eskidi, Labraza, Torralba, Espronceda, Desojo, Azuelo.

Lehen Karlistaldian, Zumalakarregiren ohiko babeslekua izan zen, eta bi gudu Berrotzan bertan izan ziren. Nazar eta Asartako guduan, 1833ko abenduaren 29an, Nazarko zelaietan zeuden karlista tropak; Marcelino Oraak tropa haiei eraso zien, eta Zumalakarregik erasoari eutsi zion, baina muniziorik gabe geratu zenean erretiratzeko agindu behar izan zuen. 1834ko abenduaren 12an, Mendazako gudua gertatu zen, non Luis Fernández de Cordobak karlista tropak ustekabean harrapatu zituen; karlistek, hori ikustean, erretiratzea erabaki zuten.

 Fusilatuak eta errepresaliatuak 
1930. urtean haranak 3.000 biztanle inguru zeuzkan. Errepublika garaian, langileen eta errepublikaren aldeko hainbat elkarte sortu ziren. Langabezia ibarrean nabaritu zen: Mues herrian langabeak 60 ziren. 1936an estatu kolpe militarra gertatu zenean, gogor erreprimitu zuten ezkerreko sektore minoritarioa. Muesen, uztailaren 20an, Ramon eta Corpus Pinillos anaiak, Valeriano Martínez, Lucas Ortega eta Manuel Márquez atxilotu zituzten. Irailaren 7an, Ramón, Corpus eta Lucas Oteitzan fusilatu zituzten. Halaber, Mendazako Pedro Yániz, El Chino, kartzelan sartu zuten, eta hilabete geroago Lakarren hil zuten. Acedoko Eleuterio Díaz, El Maestrillo, Urbiolako apaizaren etxean egon zen ezkutaturik, bere emazteren osabaren etxean, azkenean Los Arcosko kuartelean entregatu zen, eta handik gutxira hil zuten Villatuertan. Asartako Lorenzo Rubio El Chano Arkixan hiltzera eraman zuten; Mendazako erregistro zibilean inskribatu zuten haren heriotza, baina zaurituta ihes egitea lortu eta muga igaro zuen. Beste pertsona batzuk ere errepresaliatu zituzten: Ceferino Gaston, Juan Paternain, Felipe Monton, Cruz Urdangarin, Tomás Plaza, Felipe Llano, Jesús Paternain, Avelina Pérez eta Marina Casanova.

 Giza Geografia 

 Herriak 
Erregimen Zaharrean batera administratu zen. Administrazio-unitate gisa mantendu zen XIX. mendearen lehen erdialdeko udal-erreforma arte. Harana deseginda geratu zen, udal erakunde independente bihurtu baitziren gaur egungo udalerri hauek: Mendaza (Mendaza, Asarta, Acedo eta Ubago herriek osatua), Mirafuentes, Mues (Mues herria eta Kabrego herri hustua osatua), Nazar, Piedramillera eta Sorlada; eta Zuñiga, gutxienez XVII. mendera arte haraneko batzarretara joaten jarraitzen zuen.

Otiñano geografikoki Berrotza haranean dago, eta 1456ra arte haranarena izan zen. Handik urte gutxira, Leonor printzesak bere udalerri osoa eman zion Torralba del Riori, zor batzuk betetzeko. Administratiboki Torralba del Rioko kontzeju bat da.

Honako herri hauek osatzen dute:
 Acedo
 Asarta
 Kabrega
 Mendaza
 Mirafuentes
 Nazar
 Mues
 Piedramillera
 Sorlada
 Ubago

 Demografia 
Biztanleria 2024an

 Herriak Biztanleria 2022 (INE)  Azalera(km²) Dentsitatea (bizt./km²) Mendaza  289  32,77 8,82 Mirafuentes  58  2,8 20,71 Mues  79  14,47 5,46 Nazar  46  6,43 7,15 Piedramillera  41  11,25 3,64 Sorlada  48  6,41 7,48 OtiñanoAdministrazioari dagokionez, ez da haranekoa, Torralba del Rioko kontzeju bat baita. 15 

 Nekazaritza eta abeltzaintza 
Ibarraren funtsezko dedikazioa nekazaritza da, batez ere zerealarena. 1980ra arte mahatsondoa ere landatzen zen, eta 1935ean izan zuen garairik garrantzitsuena. Muesen izan ezik, 1966 eta 1969 bitartean herri guztietan lursailen kontzentrazioa aplikatu zen, 6697 lursailetatik 1013ra pasatuz.

 Herri hustuak 
Hona hemen haraneko eremuak:

 Burguillo. Antzinako noblezia-jaurerria izan zen. 1350ean 7 su zituen. Katalina eta Joan III .a erregeek Piedramillerako kontzejuari eman zioten lekua. Bere jatorrizko parrokia gero baseliza bihurtu zen Santa Agreda.

 Cabrega. Jaurerria (4 su 1366. urtean), bere petxak 1511n Pedro de Navarra mariskalarenak ziren, agramondar bandoaren buruarenak. Nafarroako Erresumaren ibasioan, Albako dukearen armada  gaztelarrari amore eman behar izan zion.1534. urtean eremutzat eman zuten.

 Desiñana. Asarta eta Nazar arteko lekua da. 1366an 5 su dauzka. 1663an hutsik dago eta ez dago bizilagunik, 1777an hutsik jarraitzen du, 1810ean Desiñanako abadiak lurrak saltzen ditu, Nazarreko Udal Artxiboan Desiñanaren jabetza-hartzearen 1848ko eskritura gordetzen da.

 Estemblo. 1366. urtean 5 su dauzka. XIX. mendean abeletxe bat zen 6 biztanlekin.

 Granada de Ega.  Jauregia, basoa eta jaurerri eremua. Azedoko baserria, 1887. urtean 5 biztanle zeuzkan, 1940. urtean 5, 1950ean 12, eta 196ean 14.

 Paliñares. Muesen, En Mues, Odron ibaitik hurbil dagoen lautadatso batean, non zeramika sigilata eta txanponak, eskulturen burua eta mosaikoak azaleratu ziren.

 San Cristóbal de la Berrueza. 1317an, Berrotzako eta beste batzuetako biztanleei San Kristobal herriratzeko baimena eman zitzaien, alde horretatik Gaztelaren aurka muga defendatzeko. Ziur aski, Ega ibaiaren gainean dago, Mendazan;  Vianako foruaren arabera antolatu ziren.

 Villamera. Tibalt I.a erregeak (1237) bere kargak eguneratu zituen Acedo eta Asartakoekin batera. 1350ean su bakarra zuen, handik gutxira despopulatuko zen.

 Kultura 

 Ondasun materiala 

 San Gregorio Ostiense basilika Nafarroako Barrokoko monumenturik esanguratsuenetako bat da. Basilikaren aurretik gaztelu edo gotorleku bat egon zen Piñalban. Mendeetan zehar, erromesaldi eta debozio leku izan da, bertan gordetzen baitira santuaren erlikiak.Carmen, García Gainza, María Concepción (1937-) # Heredia Moreno, María (1983.). «Catálogo monumental de Navarra. II**, Merindad de Estella, Genevilla - Zúñiga / por María Concepción García Gainza, directora, María Carmen Heredia Moreno ... [et al.].». BiNaDi - Biblioteca Navarra Digital. Consultado el 19 de diciembre de 2025.

 Ubagon, Tourseko San Martin eliza dago. Protogotiko estilokoa, XII. mende bukaerakoa, Berruezako zaharrena.

 Muesen, Santa Maria Magdalena eliza erromanikoa. Erdi-puntuko portada eta sei kontrahorma nabarmentzen dira.Carmen, García Gainza, María Concepción (1937-) # Heredia Moreno, María (1983.). «Catálogo monumental de Navarra. II**, Merindad de Estella, Genevilla - Zúñiga / por María Concepción García Gainza, directora, María Carmen Heredia Moreno ... [et al.].». BiNaDi - Biblioteca Navarra Digital. pp. 400-401. Consultado el 19 de diciembre de 2025.

 Mirafuentesko San Roman gotorleku-eliza, harrizko lauzez estalita dagoen tenpluaren sabaia nabarmentzen da.Izurdiaga, Juan Antonio (2020). Iglesias y ermitas del Valle de la Berrueza. Lamiñarra.
 Cabregako gotorlekua. Nafarroako gotorlekurik garrantzitsuenetako bat, harlanduzko harriekin eraikitako jauregiaren zati bat kontserbatzen da. Nafarroako Pedro mariskalarena zen, eta Fernando Katolikoak gotorlekua suntsitzeko agindu zuen. 

 Kongostoko presa erromatarra. Mues. Harlanduzko hormak, lodiera handikoak, Odron ibaiaren urak aprobetxatuz presa eraiki zen K.o. i mendean. C.«Presa romana de Mues»

 Galtzada erromatarra. Piedramillera. Ancínerako pasabidea, Los Arcosetik Amescuara doan galtzada.«Calle Mayor. Piedramillera».

 San Gregorioko arrokak. Mues. Harri naturalen blokeak, oso deigarriak diren arrauka-formazio bitxiak

 Castillo, Erbea eta Trasluz haitzuloak. Piedramillera. Oso sakonera txikiko kobazuloak, baina ikusgarriak.

 Vasco-Navarro bide berdea. Acedotik Zuñigara. Ez du batere zailtasunik trazadura osoan.«Via Verde»

 Kostalera igoera, Joar, Neneen iturria, Malpicako gaztelua.

 Gazteluak 
Punicastro. Gaztelu zahar bat da, Nafarroako Kodes mendilerroan kokatuta dagoena, Kostaleran, hain zuzen ere. X-XI. mendetik dokumentatua eta XV. mendean utzia. Zati bat Lana Bailarara begira zegoen, eta beste zati bat Berrotzara begira. Iñaki Sagredok aipatzen du Punicastron obra batzuk egin zituzteala, ate faltsua eta dorre txiki bat, eta ardoa eta egurra Torralbatik eta teilak Nazarretik garraiatzen zituztela.

Garcíaren erregealdian, Naiarakoa (1035-1054), "Penna Punicastri" ren arduraduna Fortun Sanchez da. XV. mendearen amaieran utzi zuten, dokumentatutako azken alkaidearen ondoren: Fortuño de Toledo. Bere ohiko zaindariak 10 gizonekoak ziren, eta bakoitzari urtean 5 gari-katiluren baliokidea zen diru eta gari kopurua ematen zitzaion.

Gazteluaren kokapena eztabaidagarria da, Auñamendi Entziklopediak Torralba del Río eta Aguilar de Codes artean kokatzen baitu; kokapen estrategikoa Kodes mendilerroan, triangelu defentsiboa osatu zuen Marañon eta Bernedoko gotorlekuekin. Dokumentuetan jasota daude Punicastroko alkaideak XI. mendetik aurrera. 1182-1187an Gómez Martínez agertzen da, Antoñanako gaztelua ere berea zen.

Alcazar izeneko gazteluari buruz oraindik datu gutxiago dago. XI. mendean dokumentatua eta XIII. mendearen erdialdean utzia. Gaur egun, eta nahiz eta Kostalerako haitzetan eta Concepcción-Malpican zenbait aztarna eta haitzetako lana erakusten duten, zaila egiten zaigu jakitea noiz diren batari edo besteari aipamenak. Hainbat izen dituzte: Punicastro, Malpica, Alcazar, Kostalera...

 Ibilaldiak 
Kongostoko presa erromatarra. Mues. Harlanduzko hormak, lodiera handikoak, Odron ibaiaren urak aprobetxatuz presa eraiki zen I. mendean. C. o.

Galtzada erromatarra. Piedramillera. Los Arcosetik Amescuarako pasabidea, Antzineruntz.

San Gregorioko harkaitzak. Mues. Modu naturalean pilatutako harkaitz-blokeak, oso deigarriak diren bakantze-formazio bitxiak

Castillo, Erbea eta Trasluzeko kobazuloak. Piedramillera. Oso sakonera txikiko kobazuloak, baina ikusgarriak.

Vasco-Navarro bide berdea. Acedotik Zuñigara. Ez du zailtasunik txikiena ere ibilaldi osoan.

Kostalera, Joar, Umeen iturrira igoera, Malpikaren gaztelua.

 Herritar ospetsuak 
 Pedro Acedo Mirafuentes Jimenez de Tejada. Mirafuentes. 1723. Jerusalemgo San Joanen Prior Handia, Mirafuenteseko jauregian jaio zen, Azedo jauregiaren jabeekin ahaidetua.

 Gregorio  Perez de Alegria. Ubago. 1785. Cartagena de Indiasko inkisidorea. Hiltzean  bere liburutegia herrian utzi zuen. 

 Gabriel Azedo de La Berrueza. Jarandilla de la Vera, Cáceres. 1604. Acedoko jauregiko jabeen senitartekoa da; Amenidades, florestas y recreos de la Provincia de la Vera... izenburuko liburua bere senide Diego de Azedo Albizu, Jauregiko jabeari  eskaini zion.

 Pedro Azedo de La Berrueza. Jarandilla de la Vera. XVI. mendekoa. Karlos V.aren ardandegi-zain izan zen. 

 Ramon Fernandez de Pierola Lopez de Luzuriaga. Otiñano. XIX. mendekoa. Gasteizko eta La Habanako apezpikua.

 Juan Lobo. XVI. mendekoa. Bidelapurra.

 Martin Ruiz de La Berrueza eta haren anaia. Berrotzan jaio ziren. 1080 Espinosa de los Monteros herrian La Berrueza auzoa sortu zuten.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Lizarrerria

 Kanpo estekak 
  Berrotzari buruzko bloga.
 Nazar su historia.pdf
 La_Berrueza._Una_mirada_peculiar_al_Valle.pdf

Kategoria:Lizarrerria
Kategoria:Mendaza
Kategoria:Sorlada
Kategoria:Mues
Kategoria:Piedramillera
Kategoria:Nazar