Euskoalgonkin

Euskoalgonkina (algonkin-euskara pidgina edo euskara-algonkin pidgina izenez ere ezaguna)  míkmaqek, innuek zein Ternua eta Labradorko beste amerindiar batzuek eta Euskal Herriko baleazaleek erabilitako pidgin hizkuntza izan zen. Frantsesek ere erabili zuten geroago, inguru haietara joan zirenean baleak harrapatzera eta larruekin tratuak egitera.Luistxo Fernandez: «Basque-Icelandic and Basque-Algonquian pidgin languages» eta Muturzikin: «Euskal pidginak!»

Hiztegia nagusiki mikmakerazko, innuerazko eta euskarazko hitzek osatzen bazuten ere, hitz gaskoiak ere bazituen, Ipar Euskal Herrian gaskoiz ere egiten zenez gero. Euskaldunak 1527 inguruan iritsi bide ziren eskualde hartara eta, 1530 inguruan pidgina erabiltzen hasi zirelarik, haren urrezko aroa 1580 eta 1635 artean izan zen.

Garai hartako zenbait iturrik pidgin baten berri ematen dute, baina hitz solteak (30 inguru) eta esaldi batzuk baino ez zaizkigu iritsi. 1612an Marc Lescarbotek Histoire de la Nouvelle France liburuan aipatzen du bertakoek euskararekin nahasitako hizkuntza bat erabiltzen zutela kanpotarrekiko hartu-emanetarako.

 Historia 
1000. urtean, Kristobal Kolon Amerikara iritsi baino bost mende lehenago, bikingoak egungo L'Anse aux Meadows herrian kokatu ziren, baina ez ziren luzaroan egon.

1412an, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera Euskal Herriko hogei baleontzi dabiltzala diote islandiar berriemaileek.Mark Kurlansky "The Basque History of the World", 1999,  Lehen agiri haiek ez dute esaten beste lurralderik aurkitu zuten Ipar Atlantikoan.

XV. mendean, euskaldunak balea ehizan eta bakailao arrantzan zebiltzan eta arrantza-postu aurreratuak ipini zituzten Labradorren eta Ternuanzientzia.net: Ameriketarekiko antzinako harremanak. Postu horietako handiena Red Baykoa izan zen, 900 lagun ingururekin. 

Aurrerago, arrantzale europarrek, batez ere portugaldarrek eta espainiarrek, bisita ugari egin zituzten Ternuako arrain sardetara. Ingalaterrako eta Frantziako koroek ere espedizioak bidali zituzten Ipar Amerikara, Indietarako bide laburragoa aurkitzeko ez ezik, arrantza eskualdeak kartografiatzeko. Frantsesak San Laurendi golkoan kokatu eta Kanadako lurra bereganatzeari ekin zioten.

 Pidgina 
eskuinera|350px|thumb|1592ko Ipar Atlantikoko baleguneen mapa
Amerindiar herritarren eta euskaldunen arteko hartu-emanak pidgin bat sortu zuenMichel Usereau: Euskal-amerindiar pidgina, Montréal, 2003ko urtarrilaStephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler, Darrell T. Tyron "Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas" 1115. orr. Online. Hiztegi murritza -euskara eta hizkuntza algonkinoen nahasketa bat- eta gramatika oinarri-oinarrizkoa zituen.  Ziurrenik, míkmaq eta innu (orduan montagnais deituak) herriek izan zuten euskaldunekin harremanik estuena, eta hizkuntza-hesia hausteko asmatu zen pidgina. Ordurako  arrantzale euskaldunek beste pidgin bat sortua zuten Islandia mendebaldeko fiordoetan, euskaran eta islandieran oinarritua.

Hizkuntza algonkinetan zein euskaraz aditz pasiboa izateko <A> itsasten bada ere, ezin da esan euskara bezalako hizkuntza isolatu  batek Amerikako hizkuntza aurreeuropar batekin inongo loturarik duenik.C.C. Uhlenbeck: "Le caractère passif du verbe transitif ou du verbe d'action dans certaines langues d'Amérique du Nord"

Michel Usereau-ren hitzetan: «Euskal-amerindiar kreolera bat ez da inoiz izan. Hala ere, ba ote, harreman baketsuak izan zituzten herrien artean, hala nola euskaldunak eta amerindiarrak, pidgin bat garatzea? Peter Bakker Amsterdamgo Unibertsitateko ikerlariak baietz uste du. »

Luzaroan, historialariek uste izan dute Amerikan frantsesezko pidgin bat zegoela, baina behin pidgin horren lexikoa ikusita, euskarazkoa zela frogatu zen.

Pidgin horren hiztun ezagunena Mathieu da Costa izan zen, Kanadan bizi izandako lehen beltza: ziur asko, frantsesa, nederlandera, portugesa eta «euskal pidgina» ezagunak zituen. Izan ere, dialekto hura bertoko herriek erabiltzen zuten merkataritza-hizkuntza erabiliena zen, duda barik.»Patrimoine Canadien: Qui était Mathieu da Costa?

 Morfologia 
Pidginaren hitzek euskarazko morfologiari jarraitzen diote: ia hitz guztiek <-A> dute itsatsita bukaeran. Adibidez, <kapitaina> hitzak (frantsesezko capitaine edo gaztelaniazko capitán izenetatik hartua) erromantze hizkuntzetan ez du <-A> itsatsirik; pidginezko capitaina hitzak, aldiz, bai.

 Aipamenak 
Esteban Garibai historialariak 1571n Anberesen argitaratutako kroniketan, euskara ikastea ez zela zaila frogatu nahirik, Kanadako amerindiar herriak aipatu zituen adibide gisa:

Lope Martinez de Isasti lezoar historialariak 1625ean honela idatzi zuen:

Euskalerritar baleazaleek kristautasuna ere eraman zuten hara. Hau da míkmaq herritar batek europar misiolari bati esandakoa:The Jesuit Relations: and Allied Documents Travels and Explorations of the Jesuit Missionaries in New France 1610—1791

Egun ia ez dugu pidgin honen beste aztarnarik. Eta ditugunak beste hizkuntza batzuetan daude eta hitz solte batzuk baino ez dituzte jasotzen. 1616an misiolari jesuita batek idatzi zuenez, Eskozia Berriko Port-Royaleko amerindiarrek frantziarrak agurtzeko adesquidex hitza erabiltzen zuten. 1603an Taduzaken zegoen misiolari frantziarrak aipatu zuen Montagnais amerindiarrek frantziarrak agurtzeko ania hitza erabiltzen zutela; haien arteko harremanetan, aldiz, nichtais hitza.

 Adibideak 
 Hitz solteak 
Pidginak, euskarazko hitzak ez ezik, frantsesetik (garramersies: grand merci, eskerrik asko) eta portugesetik (macharoa: passaro, hegaztia; chave: saber, jakin) hartutako hitzak ere bazituenVascos en América (sí, otra vez). Hona hemen euskarazkoak.
 Urtea Algonkin hizkuntza(mikmakera) Euskara1603 matachia patatxa, txanpon1612 matachiaz patatxa, txanpon1613souricouazurikoa1613pilotouapilotua1616adesquidex/sadiskide1616bascuaeuskalduna1616chabayaxabaia, basatia1618atourayatorra1618baccalaosbakailaoBakailaoa arrantza egiteko guneak sekretuak ziren XVI. mendeko mapetan. Ternuak "Uharte Mamua" ezizena zuen Euskal Herriko arrantzaleen artean. Egungo izena lehendabizikoz 1508an Joao Vaz Corte-Realek erabili zuen. Ikusi Mythical Islands1618endiahandi1618escorkenmoskor1618canadaquoakanadakoa1618kessonagizona1618mercatoriamerkateria1618muschkuchabiskotxDatu gabeania (Innu)anaiaDatu gabecapitainakapitainaDatu gabecaraconagari ona/ogiaDatu gabecarcaria/ircayirri-karkaraDatu gabecastaignegaztainaDatu gabechimonutztxima luzeDatu gabeechpataezpataDatu gabeelegeerregeDatu gabemakiamakilaDatu gabemariabaleaDatu gabemartiamarta/lepahoriaDatu gabeorignakoreinakDatu gabetabaguiatapakia/aterpeaDatu gabebariliabarrika

 Esaldiak 
Ternua eta Labradorko amerindiarrek ez zuten kreolera oso bat eratu, mikmakerazko eta euskarazko hiztegietatik hartutako hitz solte edo esaldi batzuk baizik, frantses eta montagnais hizkuntzen aztarna ere badutenak.

Hona hemen algonkin-euskarazko esaldi batzuk:
 Algonkin-euskara => Ania, kir capitana?
 Euskara => Anaia, kapitaina al zara?

 Algonkin-euskara => Ania capitana ouias amiscou.
 Euskara => Anaia kapitaina kastor haragia.

 Algonkin-euskara => Endia chave Normandía.
 Euskara => Frantsesek gauza asko dakite.

 Algonkin-euskara => Gara gara ender-quir gara gara.
 Euskara => Gerra izango dugu.

 Algonkin-euskara => Nola zaude? Apezak obeto.
 Euskara => Nola zaude? Apaizak hobeto.

 Eragina eskualdeko toponimian 
Hona hemen euskal jatorria duten edo euskaldunak nahiz pidgin haren hiztunak bertan izan zirela erakusten duten toponimoak:Peter Bakker, (2002), Amerindian tribal names in North America of possible Basque origin, Artiagoitia, X., Goenaga, P., Lakarra, J.A. argitaratutako Seminario de Filologia Vasca Julio de Urquijo, Donostia 47-59. orrRecherches amérindiennes au Québec Troc, trafic et commerce 1994 (XXIV. Liburukia). Artikuluak: Laurier Turgeon: Vers une chronologie des occupations basques du Saint-Laurent du XVIe au XVIIIe siècle : Un retour à l'histoire, eta Peter Bakker La traite des fourrures et les noms de tribus: quelques ethnonymes amérindiens vraisemblablement d'origine basque dans le Nord-Est. Lapurpena online frantsesez
 Quebec
 Baie-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu
 Exafaud-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu
 Anse-aux-Basques, Baie-Comeautik gertu
 Île-aux-Basques, Trois-Pistoles herriaren ondoanParc de l'aventure basque en Amérique, Trois Pistoles
 Tadoussac
 Les Escoumins. Samuel de Champlainen esanetan, euskal herritarren kokagune nagusiaEncyclopédie canadienne: Les Basques dans le site de l'« Encyclopédie canadienne »
 Barachois (Barratxoa)‘Apaizac Obeto’ espedizioa, Kanada, 2006
 Uli-Zulo
 Burua-Aundi
 Etxalde-portu
 Anton portu
 Barba Zulo
 Lobeeta
 Samaded
 Fortea Bay (Blanc Sablon)
 Urdazuri, Grande-Échourie, 17 kilometroko luzera duena Baie du Havre-aux-BasquesWikimapia: Baie du Havre-aux-Basques
 Ternua
 Bay of Biscay
 Port au Choix (Portutxoa)
 Barachois (Barratxoa) eta Barachois Point (Saint-Mary's Strait)
 Port-à-port (Opor-portu)
 Port-aux-Basques
 Biscay Bay
 Placentia (Plazentzia)
 Île-aux-Basques
 Bonne Bay (Baia Ederra)
 Ourougnousse (Renews)
 Barbochino (Saint Barbe
 Bizkaia Berria
 Ingornachoix Bay (Aingura Txar)On the trail of the basque whalers: Logbook, Igarnatxoa.
 Longue pointe (Punta mehea)
 Portutxo Zaharra
 Antton Portu
 Portu Txarra
 Balea Handia
 Amuitz
 Miarritz
 LabradorTwentieth-century Shore-station Whaling in Newfoundland and Labrador Anthony Bertram Dickinson, Chesley W. Sanger
 Balea Baya (Red Bay)
 Lili (Lily island)

Batzuen ustez, Quebeceko hiriburuaren lehendabiziko izenak, Huron herriak jarritako Hochelaga delakoaren -aga leku-atzizkiak, lotura izan lezake euskararekin.

 Pidginaren azken erabilera 
Ezin da esan pidgin hori noiz desagertu zen, baina 1710ean ere erabiltzen zen. Peter Bakker ikertzaileak topatutako agiri batek zioen Kanadako mendebaldeko amerindiar herriek "hala moduzko lingua franca bat" erabiltzen zutela, "euskara eta beste hizkuntza basati batzuek osatutakoa".

Bestalde, egungo mikmakeraren zenbait hitz euskarazko maileguak dira. Adibidez:
 alkandora edo atorra, egun atlei eta XVII. mendean atouray izan zen.
 errege, elegewit.
 Frantzia, Plansia euskarazko "Prantzia" hitzetik eratorria.

 Bibliografia 
 Koldo Mitxelena (1984): "Lingüística inmanente y lingüística trascendente", "Julio Urquijo" Euskal Filologiaren Seminoarioaren Urtekaria, 18, 251-266. orr, Donostia, Gipuzkoako Foru Aldundia.
 Peter Bakker (1989): "The language of the coast tribes is half basque", Antropological linguistics 31: 117-147. orr.

 Ikus, gainera 
 Euskara-islandiera pidgina
 Kanadako gaelera
 Ternuako irlandera

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Euskararen jatorria eta ahaideak
Kategoria:Euskal Herriko baleazaleak
Kategoria:Euskararen hizkerak
Kategoria:Kanadako hizkuntzak
Kategoria:Quebeceko hizkuntzak
Kategoria:Quebeceko historia
Kategoria:Artikulu onak
Kategoria:Mikmakak