Mata Hari

Mata Hari (Ljouwert, 1876ko abuztuaren 7a - Vincennes, 1917ko urriaren 15a), Lehen Mundu Gerran egindako espioitza lanengatik ezaguna den Margaretha Geertruida Zelle dantzariaren izen artistikoa da. Mata Hari izenak "eguneko begia" esan nahi du maylasieraz. .

 Biografia 

 Lehen urteak 
Holandako kapela merkatari aberatsa zen Adam Zelle eta Antje van der Meulenen lau seme-alabetatik lehena izan zen eta hiru neba gazteago zituen. Geroago, gurasoak dibortziatu egin ziren. Bere aitaren negozioak porrot egin zuen 1891n, bere ama hil zen urte berean. 

Egoera horretan, Ljouwert hiria utzi eta Amsterdamera joatea erabaki zuten. Han, aita berriro ezkondu zen Susanna Catharina ten Hoover izeneko emakume aberatsarekin. Adam Zelle emaztearen poltsikotik bizi izan zen denboraldi batez. Lanean eta bidaiatzen jarraitu zuenez aitak lau seme-alaben tutoretza galdu egin zuen. Margaretha handik gutxira Leidengo Irakasletza Eskola Normalean sartu zen eta bertako zuzendariarekin maite-harreman bat izan zuen. arrazoi horregatik erakundetik kaleratu zuten eta osaba baten etxera joan zen bizitzera Hagan. Margaretha gazteak hain azal iluna zuen, askotan indoeurasiar edo Ekialde Ertaineko emakume batekin nahasten zutela.

 Ezkontza eta Indietara bidaia 

Java uhartean urtebete zeramatenean alaba bat jaio zen, eta Louise Jeanne izena jarri zioten. 1899an, haurrak gaixotu egin ziren eta Norman-John hil egin zen. Hasiera batean, gurasoek kutsatutako sifiliaren tratamenduak konplikazioak jota hil zela uste izan bazen ere, gerora jakin zen bi haurrak pozoitu egin zituztela Rudolphen aurkako mendekuan, bertako zerbitzari bati egindako tratu txarrengatik. Zerbitzari horren emaztea etxeko neskamea zen eta familia pozoitu zuen. Semearen heriotza kolpe latza izan zen dagoeneko gainbeheran zegoen bikotearentzat. 

MacLeod komandantea Holandako Indietako hiririk europarrena zen eta Sumatrako uhartean dagoen Medanera eraman zuten. Mata Hari Toempang-en, Malang inguruan, beste bi hilabetez egon zen lagun batzuen etxean. Mata Hari Medanera iritsi zenean, senar-emazteen arteko harreman gaiztoa agerian geratu zen. MacLeodok arrebari idazten zizkion gutunetan ez zituen bere sentimenduak ezkutatzen, eta bi urte lehenago betiko miresten zuen emakumea mesprezuzko hitzekin tratatzen zuen. 

Europara itzultzean, Hagan dibortziatu zen bere senar alkoholikoarengandik. Alabaren zaintza eta mantenu-pentsioa lortu zituen, baina senar ohiak ez zuen sekula ordaindu. Rudolf MacLeodek neskatoa bahitu zuen, amarekin bizitza ezduina eta arriskutsua zeramala irizten ziolako. Semearen heriotzak eta ezkontzaren porrotak Mata Hari Javako kulturarekin lehen harremanak izatera eraman zuen, bereiziki urte batzuk geroago dantzari gisa ospea emango zioten Baliko dantza folklorikoekin.  

 Dantzari exotikoa 
1903ko azaroan, 27 urte zituela, Parisera iritsi zen diskretuki. Bere senarraren abizen eskoziarrarekin jolastuz, "Lady MacLeod" deitzea lortu zuen eta, bizirauteko, gizonezkoen mende egon zen ekonomikoki, gortesau eta prostitutaren arteko erdibidean kokote bihurtuz, Belle Époque-ko Parisen. XIX. mendearen amaierako ebasio-literatura erromantikoak Ekialdeko kulturaren irudi lauso eta desiratua jendarteratu zuen. Garai hartan, aitarekin bizi zen alaba berreskuratzen saiatu zen, baina ezinezkoa egin zitzaion. Bere giltza-andrea bidali zuen, eta hura esku hutsik itzuli zen eskolako atean hainbat orduz zain egon ondoren. Sekula ez zuen alaba berreskuratzerik lortu. 

1905en hasieran, Ernest Molier enpresariaren "Nouveau Cirque"-n amazona gisa kontratatu zuten, bertan biluzik dantzan aritzeko aukera eskaini zitzaion eta horrela hasi zen dantzari orientala izaten. 1905eko martxoaren 13an, Émile Guimet orientalista aberatsak zuen  Guimet Museoan dantzatzera gonbidatu zuen. Bertan, Mata Hari izenarekin (malaysieraz: Mata = begi, Hari = egun, beraz, Mata Hari = egunaren begi). Javako printzesaz mozorrotuta, haragi-koloreko galtzerdiz apainduta eta lau laguntzailez inguratuta, Shiva jainkosa hinduari ohore egin eta bere burua eskaini zion hirugarren dantzaldian, poliki-poliki arropak erantziz. Bere itxura liraina, azalez iluna, adats beltz baten azpian, begirada iluna eta aho sentsuala, bere publikoa liluratu zuen.

Parisko ikuskizunak izandako arrakastaren ondoren, Gabriel Astruc bere agente bilakatu izan zen hamar urtez, konpainia Parisko Olympia ikuskizun aretora eramanez 1905eko abuztuan eta gero Europa osoan zehar. Gau bakoitzeko 10.000 liberako soldatarekin, lumaz apaindua, hiriburu desberdinetan jarduten zuen bere kapelak, txakurrak, larruzko berokiak, harribitxiak eta maitaleak kontabilizatzen zituzten prentsa arrosako kazetarien begiradapean. Maitale horien artean Alfred Kiepert teniente alemaniarra zegoen, Mata Harik hilabete batzuk eman baitzituen berarekin Berlinen, epaiketan gogor kritikatu zuten gaia. Ekialdeko dantzaz mozorrotutako bere striptease ikuskizunak, Belle Époque-ko musa bihurtu zuen, XIX. mendeko zorroztasun moralak markatutako gizarte batean biluztasunaren tabua hautsi zuen emakume modernoa. Oso ezagunak izan ziren bere ikuskizunen publizitate argazkiak. 
 Espioi lanetan 
Lehen Mundu Gerra garaian, Frantziako armadarekin lan egiten zuen hogeita hiru urteko Vadim Maslov pilotu errusoarekin "harreman erromantiko-sexual oso bizi" gisa deskribatu zen zerbaitetan ibili zen. Maslov 1916ko udaberrian mendebaldeko frentera bidalitako errusiar espedizio indarraren parte zen. 1916ko udan, Maslov eraitsi eta larri zauritu zuten alemaniarrekin izandako aire-borrokaldi batean .Lehen lerroko erizaindegira iristeko pase bat lortzen saiatzen ari zela, Georges Ladoux kapitaina ezagutu zuen, Frantziako kontraespioitzaren burua. Kapitainak nazioarteko loturak, hizkuntzetarako erraztasuna eta bidaiatzeko gaitasuna Frantziaren zerbitzura jartzera gonbidatu zuen, baimena lortzeko laguntza ematearen truke. Margarethak onartu egin zuen Alemaniako Goi Agintaria Belgikan espiatzea milioi bat liberaren truke; Ladouxek onartu egin zuen prezio hori, baina diru-kopuru hori ez zen inoiz ordaindu.

Nederlandar herritarra zenez, mugak zeharkatzeko askatasuna zuen, bere jaioterria neutral mantendu zelako gerran zehar. Borrokak saihesteko, Belgikara Espainiatik iristeko planak egin zituen. Falmouthen egin zuen ustekabeko geldialdi batean, Britainia Handiko inteligentzia-zerbitzuak galdekatu zuen, eta Frantziako zerbitzu sekretuko kide zela esan zion. Ez dago argi honetan gezurra esan zuen, kontu honek jakin-mina piztuko zuelakoan, edo Frantziako zerbitzukoek horrelakorik aitortu gabe baliatzen zuten. Belgikan egon ondoren, Anbereseko inteligentzia zentro alemaniarrean entrenamendua jaso zuen eta azkenik Espainiarantz itsasoratu zen. Bertako hiriburuan zerbitzu sekretuko kide askorekin harremanak izan zituen eta ofizial aliatu askok gorteiatu zuten.

1917ko urtarrilean, Mata Harik espioi alemanaren plantak eginez seduzitzen saiatu zen buruzagi militar alemaniar batek irrati-mezu bat igorri zuen Berlinera, ustezko espioiaren jarduerak deskribatuz. Frantziako inteligentziak Eiffel Dorrean antenak erabiliz atzeman zuen mezua eta Mata Hari identifikatzea lortu zuen. Harrigarria badirudi ere, frantsesek ondo ezagutzen zuten kode batekin zifratu zuten alemanek mezua, Mata Hari erraz identifikatzeko moduko informazio zehatza sartuz (bere giltzain andrearen izena eta helbidea). Hori dela eta, historialariek uste izan zuten mezuaren helburua, benetan frantsesentzat lan egiten bazuen, haien nortasun bikoitza aurkitu eta neutralizatzea zela. Edonola ere, Mata Hari bi aldeetako manipulazio eta desinformazio maniobretan parte hartzen duten zerbitzu sekretuen erdian aurkitu zen.

Vadim Maslov maitalearekin elkartzera Frantziara itzuli eta sei astera, bertako kontrainteligentzia zerbitzuek Champs Elysees etorbideko Hôtel Élysée Palace hoteleko bere gelan sartu zen. Ez zuten froga argirik aurkitu, baina tinta ikusezinaren osagai bat zeukan poltsan. Atzemandako telegrama zifratuek adierazi zuten (eta berak hala onartu zuen) Herbehereetako kontsul alemanak 20.000 libera ordaindu zizkiola. «Nire mesedeengatik», zehaztu zuen. «Informazioagatik», bere epaileen arabera, zein motatakoa den zehaztu gabe. Erregistro horren ondoren, 1917ko otsailaren 13an, Pierre Bouchardon kapitainak atxilotu zuen. Saint-Lazareko presondegian galdekatu zuten, baina, egia esan, oso informazio gutxi eman zuen. Xehetasun esanguratsu bakarra Frantziako zerbitzu sekretuarentzat Alemaniako sarean infiltratu zen beste agente bikoitz bati buruzkoa izan zen.
 Epaiketa eta exekuzioa 
Ikerketa labur batean Alemaniarentzat zelatatzea egotzita, Mata Hari figura publikoa izatetik torku buru izatera pasa zen gerrak traumatizatutako Frantzia batean. Haren abokatu eta maitale izandako Édouard Clunetek lehen eta azken galderetara baino ezin izan zuen agertu. Ikerketa Pierre Bouchardon kapitainaren esku egon zen, Lehen Mundu Gerrako espioitza kasu garrantzitsu guztiak ikertu zituen Hirugarren Gerra Kontseiluko errelatorea. Epaiketak hiru egun bakarrik iraun zuen eta proba berririk ez zen izan. Gerra garaian traidore izateagatik heriotza-zigorra ezarri zioten eta bere erruki eskaera atzera bota zuen Raymond Poincaré presidenteak, prozesu legalak bere bidea jarrai zezan ahalbidetuz. 1917ko urriaren 15ean fusilamendu pelotoi batek exekutatu zuen Vincenneseko tiro-zelaian. 

Bere medikuak, Léon Bizard doktoreak, gertaerak kontatzen ditu Souvenirs d’un médecin de la préfecture de police et des prisons de Paris (1914-1918) liburuan: lastozko kanotier sonbreiru handi batekin larruz azpildutako soineko ederra jantzita, eta soingaineko bat sorbalden gainean, uko egin zion postean lotu eta begiak estaltzeari. Azken musu bat bota omen zien hamabi zuavoz osatutako 723 fusilamendu-pelotoiko soldaduei. Soldaduek armekin apuntatzen zioten bitartean, Mata Harik oihu egin zuen: «Zein ohitura arraroa duten frantsesek, egunsentian jendea exekutatzea!».

Bere familiak ez zuen gorpua erreklamatu eta Parisko Unibertsitateko Medikuntza Fakultatearen esku utzi zuten: bi irakaslek gorpua disekzionatu zuten, bala hilgarriak bihotza alderik alde zeharkatu zuela zehaztuz, eta beste bala batek, graziazko kolpea eman zionak, itxuragabetu zuela. Autopsia egin bitartean, hainbat organo lapurtuak izan ziren, oroigarri moduan baita erlikia moduan ere. 

 Zigorrari buruzko polemika 
Ospetsua da ustez epaiketan zehar Mata Harik esandako esaldia: "Emagaldua?, Bai!, baina traidorea, sekula ere ez!".  Mata Hariri buruzko tesirik hedatuenaren arabera eta alemaniarren mugimendu militar batzuei buruzko datuak jakinarazi zituen arren, ez dirudi Mata Hari espioi garrantzitsu bat izan zenik. Hala ere, Frantziak Herbehereetan horretarako propio prestaturiko eskola batean espioi bezala prestatua izana leporatu zion  Mata Harik, garai hartan bizitza maila mantentzeko eta bere maitea gerran zegoen lurraldean bisitatu ahal izateko, halako enkarguak onartu zituela dirudi, baina gaia aztertu dutenek, lan hau jolas bat moduan hartu zuela diote, egiazko arriskua kontutan hartu gabe.

Tesi jarraituenetako batek argudiatzen du alemaniarrek, Mata HARIk traba egiten ziela erabakitzean, Frantziaren kontraespioitzari amarrua jarri ziotela, alemaniar agentea zelakoan desagerrarazi zezaten. Jokaldia ezin hobea zen: alemanek Mata Hariri mezu konprometigarri eta zifratu bat bidali zioten, kode zaharkitu batekin, baina deszifratzeko metodoa ezagutzen zuten, frantsesek ordea, ez omen zekiten alemanak jakinaren gainean zeudenik, eta, ondorioz, Parisko agintariek inolako erreparorik gabe sinetsiko zuten atzeman zuten informazio osoa egiazkoa zela, alemanek bidali zuten informazioa benetan bidali zutelakoan, benetan horretarako asmoa izan zutenean.

Mezuak H21 agente alemaniarraz hitz egiten zuen, Parisera joango zela eta Comptoir d'Escompte bankutik bost mila dolar aterako zituela ordainetan. Mata Hari Parisera itzultzeak eta berez, Frantziari emandako zerbitzuen ordainketa zen banku-funtsen transferentziaren etorrerak bat egin zuten; Frantziako hiriburuan Eiffel Dorrean jarritako irrati-telegrama pozoitu honekin batera, Mata Hariren erruduntasunaren froga nagusiak izan ziren.

Mata Hari, kartzelatuta egon zen zenbait hilabetez fusilatua izan aurretik.  Bere bizitza propioa asmatzera ohituta zegoen pertsona zenez galdeketa ezberdinetan kontraesanak izan zituen. Berari buruz ikertzen aritu direnek, iritzi publikoaren aurrean petxero bezala balio izan zuela diote, Frantziak gerra frontean izandako porroten ondorioz, iritzi publikoaren zati bat bere aurka zegoen, halako krisi garai baten izan zuen luxuzko bizitzaren ondorioz.

Jakina da preso hartu zutenean, garbitzeko denbora emateko eskatu zuela, eta, bere harraparien aurrean biluzik agertu zela, urte batzuk lehenago, jeneral alemaniar batek oparitu zion kasko prusiar batean bonboiak eskaintzeko aitzakiarekin. Ausarkeria eta maitale etsaiekin zituen kontaktuen adierazpen honek, gerra garaian, Mata Hari, ordezkatzen zuen mitoaren jokaerarekin erakusten dute, maila altuetan zituen kontaktuek, ukiezin bihurtuko zutenaren ziurtasuna balu bezala. Gertaera hauek, beste batzuen artean, 1950eko hamarkada ondo sartu arte publikoki adierazia izan ez zen epaiketa aktan agertzen dira.

Milaka heriotzen eragilea izana leporatzea, eta horren ondorioz exekutatua izatea, garai zailetako distrakzio ekintza bezala har daiteke, frontean, desertzioagatik, ehunka gazte frantziar exekutatua izatea ohikoa zen une batean. Ehunka milaka hildako zituen guduak zeuden, non, garaileak, galdu zuenak baino hildako askoz gutxiago ez zituena. Nahiko sarri, giza sarraskiak ziren, eztanda bakoitzaren ondoren lubakiak giza gorpuz betetzen zituenak, eta, ondorioz, erruduntasun zantzu txikienaren aurrean, konponbide zorrotzak eskatzen ziren.
 Bibliografia 
 Anne Bragance, Mata-Hari, la poudre aux yeux, éditions Belfond, 1995 ()
 Lionel Dumarcet, L'affaire Mata-Hari, éditions de Vecchi, 1999, coll. «Grands procès de l'Histoire» ()
 Russel Warren Howe, Mata-Hari innocente!, éditions de l'Archipel, 2007 ()
 Fred Kupferman, Mata Hari: songes et mensonges, Bruxelles, éditions Complexe, coll. «Historiques» n° 138, 2005
 Michel Leblanc, L'ennemi de Mata-Hari, France-Empire, 1974
 Jean-Marc Loubier, Mata Hari la sacrifiée, éditions Acrople, 2000 ()
 Carmen Verlichak, Las diosas de la Belle Époque y de los 'años locos', Editorial Atlántida, Buenos Aires, 1996 ()

 Kanpo estekak 
 Ikasbil -B2- "Mata Hari: gutxi espiatu zuen poliglota".
 Mata Hari, pasioa eta heriotza mujeresriot.webcindario.comen
 Mata-Hari.com: Mata Hariren biografia eta argazkiak

 Erreferentziak 

Kategoria:Herbehereetako dantzariak
Kategoria:Lehen Mundu Gerrako biografiak
Kategoria:Emakume espioiak
Kategoria:Kortesanak eta prostitutak
Kategoria:Fusilatuak
Kategoria:Emakumeak Lehen Mundu Gerran
Kategoria:Heriotza zigorrera kondenatutako emakumeak
Kategoria:Gerra garaiko emakume espioiak
Kategoria:Leeuwardendarrak