Akitaniar (antzinako herria)

Akitaniarrak ()  batzuetan aurre-euskaldunak ere deituakAzken hitz honek arkeologoek erabilia da Pirinioetako alde bitan zeuden biztanle guztiak izendatzeko, adibidez: Marie-Véronique Bilbao, Practiques funéraires au Premier Age du Fer, erromatarren etorreraren aurreko eta garaiko herri multzo bat izan zen, eta Pirinioek, Garonak eta Ozeano Atlantikoak osatutako lurralde hirukian bizi zirenTextes des Anciens sur Aquitania.

Egungo Gaskoinia eta Ipar Euskal Herrian bizi ziren herriak ez ziren galiarrak, eta akitaniera, bere hizkuntza, ez zen zeltikoa. Estrabonek herri hauek bereizteko etnia eta hizkuntza baino ez zuen erabili: horrexegatik adituek galiar herriekin baino erromatar Hispaniako herriekin senidetzen dituzte.. Bere jainkoen eta hilobi-aztarnetan agertutako epigrafiak egungo euskararen antzekoak direnez, hainbat filologo eta hizkuntzalarien ustetanLuchairek (1877) lehendabizikoz, gero Schuchardtek (1923), Meyer-Lübkek (1924) edo Koldo Mitxelenak babestuta akitaniera aitzineuskararekin lotura estua zuen.. Gainera toponimia kontuan hartuta, Goi Erdi Aroan (III. eta XII. mendeen artean), Baskonia deituriko eskualdea egungo Gaskoinia bilakatu zen.

K.a. 56 eta 55 artean, Julio Zesar Galiak konkistatu zituenean, bere ordezkaria zen Publio Lizinio Krasok akitaniarrak menderatu zituen. Dena den, akitaniarrek ez zuten bat egin Vercingetorixen borrokarekin. K.a. 27 eta 28 artean, akitaniarrak matxinatu ziren eta Agripak menderatuak izan ziren. K.a. 27an Oktavio Augusto enperadoreak Galia Akitania izeneko probintzia Loira eta Pirinio artean zeuden lurraldeak administratzeko.

 Ezaugarriak 
alt=Sei zuhaitzei (SIx arboribus) eskainitako aldarea.|thumb|Sei zuhaitzei (SIx arboribus) eskainitako aldarea.
Estrabon geografoaren esanetan, K.a. I. mendean idatzitako bere Geografia liburuan idatzita utzi zuenez, akitaniarrak «eta galiar arrazako herriak ez zetozen bat ez gorpuzkeragatik ez eta baita mintzaturiko hizkuntzagatik ere, eta iberiarren tankera zuten». Gainera, «hogei akitaniar herri baino gehiago zenbatu dezakegu, denak ahul eta ilun».

Akitaniarrek abeltzaintza (ardiak, behiak eta zaldiak) zuten bizimodua. Pirinioetako biztanleek Iberiar penintsulatik transhumantzia egiteari ekin bazioten ere, Gaskoinian bizi zirenek gari-laborantza ezagutzen zuten. Chalosse eskualdean, egungo Akizeren inguruan, bizi ziren tarbeliarrak burdina ez ezik zilarra eta urrea ere lantzen zituzten.

Erromatarrak iritsi baino lehen akitaniarrek ez zuten batasun politikoa, hala ere arriskua sentitzean izatezko sentimendu sendo bat zuten. Posidonio ApameakoakLes textes antiques eta Julio ZesarrekJulio Zesarren "De Bello Gallico" liburua honela hasten da: ». iberiar herriekin galiarrekin baino lotura estuagoa zutela esan zuten. Ideia hauek eusko-iberismo izeneko teoria sortu zuten, egun Pere Bosch, Caro Baroja edo Gerhard Bährren lanei esker erabat baztertuta dagoena.

Gerhard Rohlfsen ustetan, akitaniera bere hizkuntza, Aragoiko Pirinioetan erabilia, baskoi eta galiarren arteko bitartekoa zen.Aitzineuskara edo protoeuskararen Euskal Tribuak Rohlf-ko mapa toponimikoa Besteek, berriz, hizkuntza biak senidetu zituzten.

Venceslas Krutaren ustetan, akitaniar herriak berant zeltartatuak izan ziren, agian k. a. III. mendetik aurrera.

 Akitaniar herri nagusiak 
Akitaniarrak ez zeuden ados Julio Zesarrek ezarri zuen Akitaniako zabalkundearekin, eta administratiboki berezituak izatea eskatu zioten magister pagi zen Verusi eta lortu zuten. K.o. III. mendeko Tetrarkia garaian, Akitania zabal hori hiru probintziatan zatitu zuten:

 Akitania lehena edo Aquitania prima (Erdialdeko Mendigunea eta Berry). Pirinio eta Garona artean Bordele izendatu zuten hiriburu K.a. 56an.
 Akitania bigarrena edo Aquitania secunda (Charentes, Poitou eta Bordeleko eskualdeak)
 Novempopulania edo Aquitania Tertia (jatorrizko Akitania Pirinioen eta Garonaren artean)

Nahiz eta eskualdea, II. mendean, Novenpopulania edo bederatzi herriak izena hartu, erromatarren aurreko eta ondorengo herrien zenbaki zehatza ezezaguna da eta litekeena da, mendeetan zehar aldatu izana. Hona hemen iturri ezberdinetan aipatzen diren herri nagusiak:
 Suburate (?), ZuberoanAkitaniako gobernua: Antzinako Akitaniako mapa.
 Oskidate (), Ossaun
 Onesiar (), hiriburua Onobriva (Luchon) zutenak.
 Meduliar (), Médocen
 Tarbeliar (), Chalosse eskualdean, hiriburua Aquae Tarbellicae (Akize) zutenak.
 Garumne, () Garona ibaiaren ondoan; agian Arango haranean eta Garona garaian, hiriburua  (Salardú) zutena.
 Bigerrioi, () Bigorran.
 Beneharniar, , Pirinioaurrean, Bearnon.
 Tarusate, (), egungo Landetako Tursan eskualdean, hiriburua  (Aire-sur-l'Adour) zutenak.
 Auskiar, (), akitaniarren artean herri handiena eta ezagunena, Landetan, Gersen, Pirinio Atlantikoetan eta ia Gaskoinia osoan zeudenak, hiriburua  (Auski) izanda. Batzuen ustez euskara hitza Auski herrian izan zuen erroa, baina hipotesi ez da fidatzekoaHipotesi honen arabera, « enautsi » aditz erroa eta - « (k)ara » atzizkia lotzean «enauskara» hitza lortzen dugu ("berba egiteko era" esan nahi duena).
 Elusate, (), Armañacen, hiriburua .
 Laktorate, () Gaskoiniako Lomagne eskualdean zeudenak, hiriburua  (Lectoure) izanda.
 Sotiate, (), Condomois eskualdeko iparraldean eta Nérac inguruan, hiriburua  (Sos) zutenak.
 Kokosate, (), Akize eta Bordele artean zeudenak.
 Boiate, () Landetako Pays de Buch eskualdean zeudenak,  (Teichetik gertu) hiriburua izanik.
 Basate, Girondako hego-ekialdean edo Bazadais eskualdean zeudenak (hiriburua: Bazas).
 Convenae, (), hiriburua  (Saint-Bertrand-de-Comminges) zutenak.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Akitania
 Akitaniera
 Novenpopulania
 Galia Akitania

 Sakontzeko bibliografia 

 Boudet, Richard et alii (1994): «Les agglomérations protohistoriques en France sud-occidentale : quelques réflexions», Aquitania, XII,  56-94 or. Hemen eskuragarri: Hal Open Science. Hm,eHAL Id: hal-03984693. https://hal.science/hal-03984693v1

 Kanpo estekak 


Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa