Irokes

Irokesak —konfederazioa gobernatzen duen kontseiluaren hizkuntza ofizialean, mohawk hizkuntzan, rotinonsionni edo hotinonsionni Zeisberger, David. Indian Dictionary: English, German, Iroquois—The Onondaga and Algonquin—The Delaware. Harvard University Press, 1887. , 23. eta 97. orrialdeak. Goano hitzak «handi» esan nahi du, Ganochsajeh «sabai» da, eta Eroni «jendea, herria». Beraz, «Sabai-handiko-herria» edo «Sabai-handiaren-pean-bizi-den-herria» esan nahi du izen horrek, etxe handi komunaletan bizi baitziren.— Ipar Amerikako ekialdeko amerindiarren konfederazioa da, historikoki oso indartsua izan zena. Frantses kolonien garaian lehenik Irokes Liga eta geroago Irokes Konfederazioa esaten zitzaion konfederazio horri; eta, ingeles kolonien garaian, Bost Nazioak zeritzen 1722 arte, eta gero Sei Nazioak. Sei herrik edo naziok osatuta zegoen: mohawk, oneida, onondaga, cayuga, seneca eta tuscarora herriek, alegia.

Irokesek beste herri asko bereganatu zituzten beren kulturara, gerren, gatibu hartutako etsaien eta babes bila iheslari etorritakoen bidez.

Bestalde, konfederaziokoak ez ziren erie, susquehannock eta wyandot (huron) herri independenteek irokes hizkuntzak zituzten. Hizkuntza familien ikuspegi zabaletik, irokestzat jotzen dira hiru herri horiek ere, kulturaz eta hizkuntzaz antzekoak baitziren, guztiak atzinirokes kultura eta hizkuntzatik eratorriak. Hala ere, Irokes Ligaren etsai ziren.

 Nazio kideak 
XII. – XV. mendeen bitartean bost naziok sortu zuten konfederazioa (zerrendan, mendebaldetik iparralderantz); gero, 1722an, tuscarora herria batu zitzaien.
<center>
{| 
|- style="background:#efefef;"
! Herria !! Irokes izena !! Esanahia !! XVII./XVIII. mendeetako kokapena
|- 	 
| Seneca       || Onondowahgah  || "Muino handiaren herria"  || Seneca lakua eta Genesee ibaia</tr>
| Cayuga       || Guyohkohnyoh  || "Zingiraren herria" || Cayuga lakua</tr>
| Onondaga || ''Onöñda'gega   || "Muinoen herria" || Onondaga Lake</tr>
| Oneida       || Onayotekaono  || "Zutik dagoen harriaren herria"   || Oneida lakua</tr>
| Mohawk      || Kanien'kehá:ka || "Suharriaren herria"       || Mohawk ibaia</tr>
| Tuscarora1 || Ska-Ruh-Reh || "Alkandora erabiltzen duen herria" || Ipar Karolina²
|}
Oharrak: 1 1720an osatu zuen "Sei Nazioak".2 Oneida eta Onondagaherrien artean kokatuta.

 320px|"Bost Nazioak", 1650 320px|"Sei Nazioak" 1720
</center>

 Biztanleria 
+ Rotinonsionni herrien biztanleria Kokapena Seneca  Cayuga  Onondaga  Tuscarora  Oneida  Mohawk  Guztira Ontario             3970  14051  176031 	  Quebec                9631    New York7581  448  1596  1200  1109  5632    Wisconsin             10309       	  Oklahoma                   22002
Iturria: Doug George-Kanentiio "Iroquois Population in 1995" Iroquois Population in 1995. 1 Sei Nazioen Grand River Lurraldea.2Oklahomako Seneca-Cayuga herria

 Klanak 
Sei herrietan ez ezik ama-lerroko klanetan ere banatuta daude. Herri bakoitzak klan ezberdinak ditu, hirutik zortzira. Guztira bederatzi klan izenak daude:

+ Egungo klanak 	  Seneca  Cayuga  Onondaga  Tuscarora  Oneida  Mohawk</tr> Otso    Otso     Otso     Otso (Θkwarì•nę)     Otso (Thayú:ni)     Otso (Okwáho)</tr> Hartz    Hartz     Hartz     Hartz (Uhčíhręˀ)     Hartz (Ohkwá:li)   Hartz (Ohkwá:ri)</tr> Dortoka  Dortoka   Dortoka   Dortoka (Ráˀkwihs)   Dortoka (A'no:wál)  Dortoka (A'nó:wara)</tr> Istingor   Istingor    Istingor  Istingor (Tawístawis)    —  —</tr> Orein    —  Orein     Orein     —  —</tr> Kastore  —  Kastore   Kastore (Rakinęhá•ha•ˀ)   —  —</tr> Lertxun   Lertxun    —  —  —  —</tr> Belatz    —  Belatz     —  —  —</tr> —     —  Aingira  Aingira (Akunęhukwatíha•ˀ)      —  —</tr>

 Egungo erreserbak 
 Kanada Kahnawake (Quebec)
 Kanesatake (Quebec)
 Akwesasneko Mohawk Nazioa (Ontario)
 Thames Oneida Nazioa (Ontario)
 Grand River Lurraldearen Sei Nazioak (Ontario)
 Tyendinaga Mohawk Lurraldea (Ontario)
 Wahta Mohawk Lurraldea (Ontario)

 Ameriketako Estatu Batuak'''
 Cayuga Nazioa (New York)
 Ganienkeh
 Kanatsiohareke
 Onondaga nazioa (New York)
 Oneida Indiar Nazioa (New York)
 Oneida Herria (Wisconsin)
 St. Regis Mohawk erreserba (New York)
 Seneca nazioa (New York)
 Seneca-Cayuga nazioa (Oklahoma)
 Tuscarora erreserba (New York)

 Irokes ospetsuak 
 Kateri Tekakwitha (1656-1680), santu katolikoa
 Joseph Brant (1743-1803), buruzagia
 Pauline Johnson (1861-1913), idazlea
 Deganawida, buruzagi historikoa (Konfederazioaren sortzailea)
 Graham Greene (1930-), Oscar Sariaren izendapena lortutako aktorea
 Hiawatha, buruzagi historikoa (Konfederazioaren sortzailea)
 Oren Lyons (1930-), buruzagia
 Red Jacket (1750-1830), buruzagia

 Ikus, gainera 
 Amerindiar

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Irokesak
Kategoria:Kanadako historia
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako historia