Francoren diktadura Euskal Herrian

Francoren diktadura Euskal Herrian erregimen diktatorial horrek Hego Euskal Herrian eragina izan zuen epea da. Espainiako Gerra Zibila ondorioz, Franco jenerala 1939an gailendu zen Espainian. Hala ere, Hego Euskal Herrian, gerrak 1936tik 1937ra iraun zuen. Berehala, agintari frankistek askotariko neurri zapaltzaile gogorrak agindu zituzten aliatutzat ez zituzten euskal herritarren eta euskal identitatearen kontra. 

1937ko ekainean, Erregimen berriak «probintzia traidore» deklaratu zituen Gipuzkoa eta Bizkaia, eta ekonomia ituna galdu zuten. Araban eta Nafarroa Garaian, berriz, kolpista eskuindarrak oso laster gailendu ziren, eta ekonomia itunari eutsi zioten, foruen aztarna gutxi batzuekin batera. Hego Euskal Herrian, bereziki Nafarroan, karlistek botere posizio garrantzitsuak eskuratu zituzten hasieran, Francoren erregimenean desegitearen ordainetan.   

1936tik, euskal nortasunaren adierazpenak eta hizkuntza bortizki zapaldu ziren, eta herritarren barne zein kanpo exilio bati hasiera eman zitzaion. Gerraosteak gosetea (errazionamendu kartilla), estraperloa eta gerrako errepresioaren jarraipena izan zituen ezaugarri. Isiltasun eta umiliazioaren erdian, 40ko hamarkadaren hondarrean, lehen protestak piztu ziren, langile mugimenduan bereziki. 

Alde ekonomikoan, 40ko urteen Francoren autarkia ekonomikoak industria sustatu zuen Gipuzkoan eta, batez ere, Bizkaian. Miseria gorriko baldintzetan, era horretan, espainiar immigrazio mugimendu handi bat heldu zen Hego Euskal Herrira. Garai horretan kokatu behar da oposizioko ETA euskal erakunde abertzalearen sorrera (1959). Apaiz eta apaizgai gazteak frankismoari gogor egiten hasi ziren. 

60ko hamarkadan, desarrollismoa eta kontsumo gizartea garatu ziren. Euskal kultura berpizten hasi zen, hala nola ikastolak. Franco 1975ean hil zen, gaixorik, eta fusilamenduak aginduz. Erregimenak gogor ekin zion aldaketa nahi zuten euskal eragile kultural, sozial eta politikoen kontra. Hego Euskal Herrian, bi posizio politiko nagusitu ziren oposizioan: haustura ala erregimenaren erreforma. Espainiar trantsizioa hasi zen, eta autonomismoa gailendu: Gernikako Estatutua eta Nafarroako Foru Hobekuntza.  

 Berrogei urteko errepresio aldia  

 Gerraren lehen ondorioak 
Hego Euskal Herrian gerran amaiturik, espainiar autokrazia nazionalista bat egin zen boterearen jaun eta jabe: Francisco Franco jeneral kolpistak berrogei urte iraun zuen boterean. Bertan behera gelditu zen Euskadiko Estatutua, eta Eusko Jaurlaritza atzerrian antolatu zen, baita Nafarroako Kontseilu errepublikarra ere ("Naparroko Ordezkaribatza", 1946). Ez da harritzekoa: 150.000 euskal herritar inguruk erbesteko bidea hartu zuen diasporara, Espainiaren aldean proportzio neurrigabea.

25.000 euskal herritar inguruk galdu zuten bizitza, eta 5.000-7.000 euskal preso politiko zeuden. Milaka euskal herritar pentsaera politikoengatik erailak, torturatuak eta espetxeratuak izan ziren; beste askori jabetzak kendu, etxeetan lapurtu edo zigor ekonomikoak ezarri zitzaizkien; beste batzuek arbitrarioki galdu zuten lana, edo galarazi egin zitzaien lan egitea. Jazarpen hori errazteko, 1937ko udaberrian, Ondasunak Bahitzeko Batzordea eratu zen, eta, gerora, gerra amaitzear zela, Erantzukizun Politikoen Legea. Ondorioak espoliaziotzat jo dira. 

Euskal identitatea suntsitzeko neurriak hartu ziren, eta debekatu gizarteko arlo publiko guztietan euskara nahiz euskal kultura eta euskal ikurrak. Agintari frankistek euskal foru prerrogatiba administratiboak deuseztatu zituzten Bizkaian eta Gipuzkoan, probintzia traidoreak zirelakoan; neurri txikiagoan Nafarroan eta Araban. Hala ere, Euskal Herriko eliteetako kide askok Francoren diktadura babestu zuten, hala ekonomian nola arlo instituzionalean. 

 Gerraostea 
Gerraostean, erregimenak programa ekonomiko buruaski bat jarri zuen abian, Hego Euskal Herriko industria ekoizpenean oinarritua. Ekonomian, merkatu beltzaren, pobrezia gorriaren eta errazionamendu kartillaren garaiak izan ziren. Bizi baldintzak guztiz apaldu ziren Hego Euskal Herrian estatu kolpeaz ondoko bi hamarkadetan. Horrek laneskua nabarmen merkatu zuen, miseria zabalduz. Horri esker, diktadurari atxikitako enpresek irabazi handiak atera ahal izan zituzten. 

Hego Euskal Herritik, Francoren erregimen diktatorialaren kolaboratzaileen artean kokatu behar dira, zehazki, Neguriko itzal handiko izenak, eta Felix Huarte. Azken hori, adibidez, Madril kanpoaldeko Valle de los Caídos (Erorien Harana) eraikitzeaz arduratutako enpresaburua izan zen. Errepresio politiko eta hertsapen ekonomikoaren bidegurutzean, Bortuetako eskualdeetan (Pirinioetan), langile esklaboen konpainiek hainbat azpiegitura eta defentsa gotorleku eraiki zituzten; trabajadoriak izenez ezagutu ziren.    

Haatik, 1947ko apirilean, milaka pertsona elkartu ziren Aberri Eguna ospatzeko eta, urte berean, erregimenaren aurkako lehen greba egin zen Gipuzkoan eta Bizkaian.Watson, Cameron. 2003, 314. or. Gerrako galtzaileek esperantza zuten Bigarren Mundu Gerra amaiturik (1945) aliatuek diktaduraren azkena ekarriko zutela, makien laguntzaz. Aldiz, Francok AEBren babesa eskuratu eta Espainia NBEko kide bihurtu zen (1955).

 Oposizioa, euskal pizkundea eta erregimenaren transformazioa 
Desarrollismoaren epelean, immigrazio mugimendu handi bat hasi zen Espainiako hainbat lurraldetatik euskal herri-hirietara 1950-1980 urteen aldian.Txillardegik estimatu zuen 400.000 etorkin heldu zirela epe horretan, estrapolazio batean 15-20 urtean Espainiara hogei milioi kanpotar inguru heltzea beste (2024ko kopuruen arabera); ikus Pako Sudupe Elortza (2024), 13-14. or. Araba, Bizkai eta Gipuzkoara bakarrik 524.402 pertsona heldu ziren etorkin, lurralde horietako 1980ko biztanleria egoiliarraren % 24,1. Gainera, lurralde horietako biztanleriaren % 1ek atzerrira emigratu zuen 1960tik 1970era. Betiko aldatu zen Hego Euskal Herriaren kultur paisaia eta demografia.  

Prekarietateak, pobrezia gorriak eta errepresioak langile mugimendua elikatu zuten, UGT, CNT, ELA eta bereziki CCOO sindikatuen bidez. Kooperatibak hasi ziren sortzen eta garatzen, Arrasate erdigune zutela. Langile mugimendu berritu bat agertu zen, eta zapalkuntza nazionalari eta sozialari erresistentzia egin nahi zion belaunaldi gazte bat. Gazte batzuek EKIN mugimendua sortu zuten, ETA erakunde abertzalearen ernamuina (1959). 1967tik, ETAk borroka armatuari heldu zion sistematikoki: poliziak erakundeko lehen kidea hil zuen, Txabi Etxebarrieta, eta ETAk Meliton Manzanas komisarioa. Hego Euskal Herrian, sei salbuespen egoera ezarri ziren Franco diktadorea hil arte (1975). 1960ko hamarkadan, ohitura bilakatu ziren salbuespen egoerak, atxiloketa politikoak, torturak; Euskal Memoriak 1960tik 1970era bitartean gertatutako hirurehun tortura kasu baino gehiago dauzka bilduta. 

Euskal kultura eta identitateari buruz, Erregimena modulatzen joan zen bere jarrera: deuseztapen gordinetik asimilazio politikara pasa zen 1955tik goiti. Euskaltzaletasuna sendotzen hasi zen kulturaren inguruan. Arantzazuko santutegia euskal kulturaren erdigune garrantzitsu bihurtu zen, eta euskal abangoardia artistikoaren hauspo. Kantautore gazteak Ez Dok Amairu mugimenduan elkartu ziren, eta ikastolak sortu ziren ezkutuan, Elbira Zipitria aurrendari zutela.  

 Erregimena eta Eliza Hego Euskal Herrian 
 Eliza estatu kolpearekin bat 
Euskal herritar kristauak bananduta zeuden, eta pizten ari zen gerra katolikoen artean ere bazen. Francoren diktadurak Eliza hartu zuen bidaide eta oinarri ideologikotzat, eta lotura sendo hori diktaduraren proiektu nazional-katolikoan gorpuztu zen. Hori 40ko eta 50eko hamarkadetan gertatu zen indar handienaz. 1936ko uztailean estatu kolpea gertatu zenean, Hego Euskal Herriko hierarkia katolikoak babesa eman zien luze gabe eskuineko indar kolpistei, ñabardurak ñabardura. 

Marcelino Olaetxea Iruñeko apezpikuak, zuhur agertzetik gurutzada aldarrikatzera pasa zen, eta errepresaliatuei bizkarra eman. Mateo Muxika Gasteizko gotzainak ere, 1936ko gerra piztean, Non licet gotzain-agiria sinatu zuen abuztuaren 6an, Iruñeko gotzain (edo apezpiku) Olaetxearekin batera.  

Gerraosteko giro eliztarraren adierazpenak

 Arrakalak Euskal Herriko Elizan 
Mateo Muxika luze gabe ohartu zen kolpisten gehiegikeriez eta txikizio kanpainaz, eta bi gutun ireki idatzi zituen horien harira. Erregimenarekin bat ez zetorren jarrera hartuz joan zen eta, jazarrita, Ipar Euskal Herrian aterpetu zen.Adierazi zuenez, ez zioten barkatu euskal estatutuaren alde agertu izana; ikus Dronda, Javier (2013), 388. or. Hego Euskal Herrian, izan ere, Elizarekiko Erregimenaren loturak bazituen berezitasunak. 1944ko azaroa bezain goiz, euskal elizjendearen zati batek egoera sozial eta politikoa salatu zuen, «Memoria dirigida a S.S. Pío XII por varios miembros del clero vasco» delako idazkian. 

Arrakalak nabarmenago agertzen hasi ziren 50eko hamarkadan, Elizaren herri oinarrian. Bizkaian eta Gipuzkoan, JOC (Gazte Langileen Kristau Elkartea) eta HOAC (Langileen Ekintza Katolikoaren Anaitasuna) elkarteak Elizaren epelean sortu ziren, eta langile mugimendutik hurbil agertu ziren. Erlijioa «justizia soziala eta kontzientzia kritikoa» lantzeko tresnatzat jotzen zuten. 1960an, apaiz abertzaleek Erregimenari aurre egin zioten. Araba, Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaiko 339 abadek gutun ireki bat zuzendu zieten Espainiako gotzainei, Nuntzioari eta Vatikanoko Estatu Idazkaritzari, Francoren erregimenaren gehiegikeriak salatuz. 

Vatikanoko II. Kontzilioak (1962-1965), bestalde, Eliza katolikoa «modernizatzen» joateko modua eman zuen, eta Elizako hainbat sektore Erregimenaren aurkako ahots bilakatu ziren. Elizaren barnean sentitzen zen joera sozialagoan, emakumeak protagonismoa hartzen joan ziren, eta eremu pribatutik publikorako jauzia eman zuten, etxekoandreen eredu tradizionala gaindituz eredu aktibo eta independenteago baterantz. Auzo elkarte, emakume talde eta gazte katolikoen mugimenduak izan zituzten horretarako abiapuntu. 1968an, Gogor taldeak sustaturik, hirurogei apaizek itxialdi bat egin zuten hogeita bost egunez Derioko Apaiztegian, Euskal Herriak eta bertako langileriak bizi zuten ataka larriagatik protestatzeko. 

 Tentsioa euskal Elizarekin Francoren azken urteetan 
Estatuaren eta Elizaren arteko tentsioa ez zen oinarrietan gelditzen; izan ere, 1974an, puntu kritiko batera heldu zen: Antonio Añoveros Bilboko gotzainaren «El cristianismo, mensaje de salvación para los pueblos» izenburupeko gutun pastorala argitaratu zen otsailaren 24an. Espainiako Ministerio Fiskalak «espainiar batasun nazionalari eginiko oso eraso larritzat» hartu zuen, eta gotzainaren eta elizbarrutiko Bikario postua kentzeko zorian izan zen.    

Raul Minguez EHUko historialariak azaldu duenez, Europako toki askotan mende erdi eman zuen sekularizazio prozesuak Euskal Herrian bi hamarkada behar izan zituen, oso laster jazo zen. 70eko hamarkadan nabaritu zen gehien sekularizazio hori: jende ugarik ikusi omen zuen Erregimenarekin hausteko modua eraginkorrena Elizarekin ere haustea zela, Elizaren eta Erregimenaren arteko identifikazio estua zela eta. 70eko hamarkadaren hondarrean, euskaldun izatea ez zen jada kristau izatea, alderantzizkoa baizik. Aldaketa sakonek betiko galarazi zuten euskaldunaren ohiko identitate kristaua, «euskaldun fededun»aren ideia.

 Erailketak 
Portzentajetan, Euskal Herrian erregimen frankistak burututako erailketak Hegoafrikan, Argentinan, Bolivian edo Txilen bertako herrien aurka egindakoa baina latzagoa izan zen. Bereziki larritzat jo daiteke Nafarroa Garaian gertatutakoa, populazio osoaren % 1,13 sarraskitu baitzuten, fusilaturik edo desagerrarazita. Hori dela eta, esate baterako, Sartaguda herria "alargunen herria" deitzen dute, frankistek bertan gizonen %15etik gora erail zutelako.

Gertakari latz hauek jarraian gertaturiko Bigarren Mundu Gerraren aurrekaria izan ziren, azken hau gerra zibila baino askoz lazgarriagoa izanik, geroztik ez da sarraski handiagorik izan, Bosnian bertako musulmanen aurka egindako genozidioa baizik.

 Frankismoari buruzko oroimen historikoa Euskal Herrian 

 Oroimenaren aldeko elkarteak 
Euskal Herrian zenbait elkartek irmo lan egiten dute frankismoari buruzko oroimen historikoa berreskuratzeko, eta genozidio frankistaren inpunitatea salatzeko. Lau Haizetara Gogoan da haietako talde eta pertsona gehienak biltzen dituen plataforma:

Ahaztuak 1936-1977, Andikona (Otxandio), Debagoienako Fusilatuen Senideen Batzordea-Asociación de Familiares Fusilad@s de Deba-Goiena (Arrasate), Eusko Abertzale Ekintza-Acción Nacionalista Vasca, Geureak 1936, Izquierda Republicana, Katin Txiki (Oiartzun), Martxoak 3 Elkartea-Asociación de Víctimas del 3 de Marzo (Gasteiz), Memoriaren Bideak, Oroituz (Andoain) eta Uliako Taldea (Gros-Donostia).

Plataformari izena Estepan Urkiaga olerkari abertzalearen oroimenez jarri zioten, Gasteizen fusilatua. Bilbon emandako prentsaurrekoan, 2009ko martxoaren 26an, Lau Haizetara Plataformak Euskal Herriko Egiaren Batzordea sortzeko bere proposapena aurkeztu zuen. 

 Diktadorea eta diktadura omentzeko tituluak 

 Erregimena goresteko tituluak 
Gerra irabazita, agintari berriek luze gabe omendu zituzten Franco, erregimen berriko buruzagiak eta haren sinboloak. Hori herri eta lurralde erakundeetan egin zen. Lurralde hiriburuetan, Iruñean 1937 aldera Franco hiriko seme kuttun (predilecto) eta bitxi izendatu zuten, 1936an Gasteizen, 1938an eta 1962 Bilbon (Hiriko Urrezko Domina eta Ohorezko Alkate), eta Donostian gerraren hasieran (Hiriko Urrezko Domina), Espainian oro har egiten zen bezala.

 Titulu baliogabetuak 
Indarrean, luzaro egon ondoren, 1990 eta 2000ko hamarkaden haize berriek alderantzikatu egin zituzten titulu horiek. Ezker Abertzalearen esanetan, Donostian, titulu hori baliogabetu egin zen 1993an. Nolanahi ere, 2002ko EAJ-EAren udal mozio batek kendu egin zizkion ohorezko tituluak. Gasteizen, 2002ko urrian, udalbatzak aho batez kendu zizkion dominak diktadoreari. 2007ko martxoan, Iruñeko udalbatzak ohoreak erantzi zizkion, UPN alderdiaren abstentzioaz. Bilbon, berriz, ez dago dokumentaziorik ohore horiek kendu izanari buruz. 

1939an, Franco diktadoreak Probintziako Aita titulua eskuratu zuen Araban, harik eta 1999ko azaroan kendu egin zitzaion arte, PPren abstentzioaz. 2023ko otsailean, Gipuzkoako Foru Aldundiak kondekorazio guztiak kendu zizkion diktadoreari, hil eta 47 urtera, tartean zela "seme kuttun" titulua.

 Giza Eskubideen urraketak 
Lau Haizetara Gogoan-ek zehazten ditu bere ikerketan identifikatzea lortu diren Frankismoak burututako eskubideen bortxaketak eta, haren ondorioz, Euskal Herriko Egiaren Batzorde batek ikertu beharko zituenak. Guzti hauek era jakina, errepikakorra eta sistematikoki burututa izan ziren Frankismoarekiko lotura zuten pertsonen aldetik, eta bat zetozen erabat edota zatika beraz Erregimenaren helburu eta interes politiko, sozial,ekonomiko eta abarrekin.

Hau da zerrenda, eta bertan 20 bat ekintza azaltzen dira, zehazki eta zehatz identifikaturik:

 Bortxazko desagertzeak.
 Erailketa eta fusilamendu masibo eta isilpekoak ("Paseoak", hobi komunak, ezpondak...).
 Atxilotze eta espetxeratze masiboak arazo ideologikoengatik, edota bazterketa arrazagatik, ideologiagatik nahiz joera sexualagatik.
 Milaka preso politiko eta sozial kontzentrazio eta sarraskitze eremuetan sartzea.
 Haurren bahitzea gerla ekintza bezala, genozidio eta "garaituen" gaineko zigorra bezala.
 Konfinamendu, deserriratzeak... pertsonen eta haien ekintzen aurkako errepresio eta deuseztatze tresnatzat.
 Era masiboan, gatibu lanak eta esklabo lanak egitera zigortzea jendea.
 Izuak, bakardadeak, gizarte bazterketak eta abarrek eragindako ondorio fisiko eta mentalak, askotan heriotzaren eragile nagusiak izanik.
 Funtzionario, irakasle eta abar beraien karguetatik baztertzea arrazoi ideologikoak direla medio.
 Jabetza eta ondareen lapurtzea eta ebastea (espoliazioa), errepresio tresna gisa eta arduradunak aberasteko.

Euskal eskubide kolektibo eta nazionalak ere zapalduak izan ziren Francoren diktadurapean: euskara debekatu egin zen, euskal kulturaren adierazpen guztiak baztertuta izan ziren eta euskal ikur nazionalak (ikurrina, kasu) jazarriak izan ziren. Orokorrean, espainiar nazionalismoarekin bat ez zetozen elementu guztiak debekatuak izan ziren.

 Frankismo garaiko hedabideak 
 Euskal Herrian argitaratuak 
 El Correo Español
 El Diario Vasco
 El Pensamiento Navarro
 Diario de Navarra
 La Gaceta del Norte
 Hierro

 Espainiar Estatuan argitaratuak baina Euskal Herrian ere irakurtzen zirenak 
 ABC
 El Alcázar

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Francoren diktadura
 Antifrankismo
 Euskadi ta Askatasuna

 Kanpo estekak 
  Gara egunkariko artikulua, frankismoaren genozidioari buruzkoa
 «Frankismoa ikertzeko borondatea falta dela uste du Ahaztuak elkarteak», Berria, 2008-11-22.
  Lau Haizetara Frankismoaren Oroimen Historikoa berreskuratzeko Koordinadoraren sorrera
  Frankismoren biktimen elkarteak protesta egiten 

 Bideoak 
 Franco eta Hitlerren arteko bilera Hendaian
 Franco, Mussolini eta Hitlerren aliatua
 Francoaren mehatxuak "separatisten" aurka 1960.en urteko eguberriko diskurtsoan
 Franco diktadoreak Juan Carlos erregea bere oinordekotzat izendatzen du
 Franco eta Erregea elkarrekin oporretan Azor yatean
 1975. urtean, Txiki, Otaegi eta FRAPeko hiru ekintzaile fusilatu eta gero, Francoren aldeko manifestazioa Madrilen
 Espainiako erregea, Gorte frankisten aurrean bere kargua zin egiten, Mugimendu Faxistaren hastapenen izenean eta Franco diktadorea goraipatuz

Kategoria:Frankismoa Euskal Herrian
Kategoria:Espainiako Trantsizio Demokratikoa