Xabier

Xabier (zaraitzueraz eta erronkarieraz: Xabierre) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 54,5 kilometrora. Altuera 452 eta 1067 metro artekoa da, eta 46,70 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Xabier udalerriak bere izeneko gazteluaren inguruko lur-zerrenda txiki bat hartzen du. Gainera, Peña udalerri (egun, hutsik dago) zaharreko lurrak ditu, erabaki administratibo eta geografiko batez gehitu zitzaizkionak. Jakina, udalerriko monumenturik ospetsuena Xabierko gaztelua da, Frantzisko Xabierkoa nafar unibertsalenaren jaioterria. XX. mendean Xabierko herria gaztelutik urrunago zegoen leku batera lekualdatu zenez, gero eta erromes gehiago zetozenez, herria sortu berria zela pentsatu ohi da, gazteluaren parean garatu zenean, X. mendetik, nahiz eta azken horrek eklipsatu. Gauzak horrela, Xabierren itxura, birkokatze horren aurretik, Erriberriren edo Martzillaren antzekoagoa zen.

Bertako biztanleak xabiertarrak dira.

 Izena 
Xabier edo Xabierre beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Javier (/xa'βjer/ ahoskatua)
 nafar erromantzez eta aragoieraz: Xabier (/ʃa'βjer/ ahoskatua)
 bretainieraz: Zavier (/zabier/ ahoskatua)
 frantsesez: Xavier (/gza'vje/ ahoskatua)
 ingelesez: Xavier (/zeɪ.vjɚ/ ahoskatua)
 katalanez: Xavier (/ʃa'βje/ ahoskatua)
 okzitanieraz: Xavier (/ʃa'βjer/ ahoskatua)
 portugaleraz: Xavier (/ʃɐ'vjɛr/ ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Scaverri (922)
 Scauierri (1036)
 Esabierri (1040)
 Scaberri (1040)
 Xauierre (1055)
 Exavierre (1055)
 Exabirri (1061)
 Exaverre (1063)
 Sciaberraça (1066)
 Saverri (1086)
 Issauier (1237)
 Exavierr (1359)
 Xauierr (1366)
 Xavier (1534)
 Xabier (1627)
 Zabier (1672)
 Xabier (1712)
 Xabierre (1801)
 Xavier (1845)
 Javier (1918)
 Xabier (1966)
 Javier (1969)
 Xabier (1974)

 Etimologia 
Xabierren izena Etxaberri izen zaharretik dator, "etxe berria" esan nahi duena ("etxa-" hitz elkarteetan, "etxe" da batuaz). Bilakaera honako hau izan ei zen: Exaberri > Xaberri > Xabierre > Xabier. Izena Xaberri, Chabierre d'Ara, Xabierre-Cuarnas, Xabierregai edo Xabierre-Latre bezalako herriekin lotuta dago. Izan ere, Etxeberri leku-izenak, mendebalderantz Etxabarri edo Etxebarri gisan eboluzionatu zuenak, ekialderantz Etxaberri gisan eboluzionatu zuen, eta Huescako eremuetan Xabierre eta antzekoak ageri dira. 1025. urteko datazioa duen Arabako nabarran Essavarri birritan dokumentatzen da, (Ganboa aldeko garai hartako bi leku-izen).

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Xabierko armarriak honako blasoi hau du:

Xabierko Azearitz Zarekoa (Aznárez de Sada) familiaren armarria zen. Horrela deskribatzen zen «Nafarroako armarrien Antzinako Liburuan», eta ziurrenik munduko armarririk ezagunenetako bat izango da, estanpa, intsignia, domina eta abarretan asko erreproduzituta baitago.

 Bandera 
Xabierko banderak Xabierko armarriko elementuak dauka hondo gorri baten gainean, koroarik eta formarik gabe.

 Goiburua 
Xabierko goiburua "Santuaren sehaska" ("La cuna del santo") da. Lelo horrek Frantzisko Jatsu Azpilkuetaren jatorriari egiten dio erreferentzia, Frantzisko Xabierkoa izena jarri baitzioten. Erromatar Eliza Katolikoaren arabera, santu bat da.

 Geografia 
Xabier Aragoi ibaiaren ibarrean dago, Berdungo Kanalaren eta Oibarko ibarraren artean. Zangozaldean zein Zangozerrian dago, nekazaritza-arro emankor batean, baina Leire edo Peña bezalako mendilerroetatik gertu.

 Mugakideak 
{| width=100%
|-
|

 Inguru naturala eta kokapena 
Xabier Nafarroako Foru Komunitatearen ekialdean dago, 465 metroko altueran. Udalerriak 46,7 km²-ko azalera du, Zangoza udalerriak banatutako bi zatitan banatua: Xabier udalerri propioa eta Peña udalerri-ohia.

Gaztelua bezala, haran txiki batean dago, 30 km²-koa, laukizuzena, 600 eta 900 metro bitarteko altuera duten mendilerro txikiz osatua, hegoaldeko zatian izan ezik, Undoze mendilerrotik bereizten duen lautada batekin. Bi mendilerro handi dituen eskualde batean dago, Leire mendilerroa iparraldean eta Peña mendilerroa hegoaldean. Arco ibaia, Undues-Xabierko ibar hau osatzen duena, gertu dagoen Aragoi ibaian isurtzen da.

 Klima eta landaredia 
Xabierreko klima mediterraneoaren eta ozeanikoaren tartekoa da, zenbat eta hegoalderago, mediterraneoagoa. Altuera zein den, aldeak nabariak dira, baina urtero, batez besteko tenperatura 13-14 °C ingurukoa da eta batez besteko prezipitazioa, 700-900mm ingurukoa.

Jatorrizko landaredia hariztiek, artediek, pagadiek eta pinudiek osatzen zuten, baina gizakiaren eragina dela eta, gaur egun zuhaixka bakan batzuk eta birlandaturiko pinuak baino ez dira geratzen.

 Estazio meteorologikoak 
Xabierren dagoen, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Ez da posible, neurri handi batean, Xabier herriaren bilakaera historikoa bere gaztelutik bereiztea. Are gehiago, izenak gotorlekuarekin duen lotura handiak hirigunearen existentzia desagerrarazten edo ahazten du. Era berean, bizilagunak 1960ko hamarkadan eraikitako etxe berrietara joatean, herri berria izatearen sentsazioa sor dezake, nahiz eta historian gaztelua bezain luzea izan. Are gehiago, XX. mendearen hasiera arte, feudo txiki bat zen, biztanleak Xabierko jaunen zerbitzura zituena.

 Erdi Aroa 
Gaur egungo kokalekutik gertu, hainbat goragune daude Xabierko gainetan, Teileria, Peña eta Castellar, esaterako, ekialdean. Puntu horretan zegoen Kastro izenekoa, 621 metroko altueran eta 182 metroko perimetroarekin, eta ezponda inklinatuen gaineko harresiek babesten zuten hiru aldetan. K. a. V. mendetik biztanleria iraunkorra dagoela jotzen da. Zelta-tradizioko aztarna egiaztatuak, iberako geroko zeramikekin nahasiak, bai eta erromatarra eta sigillata terra ere. Kokapen geoestrategikoak, Leire, Rocaforte, Galipentzu, Uxue eta Sause leku interesantegarrien ikusgarritasunarekin, bizigunearen iraunkortasuna azaltzen du.

X. mendean, Antso I.a Gartzeitz zangozahartarraren kanpaina garaileekin, musulmanen muga arriskutsuak Bardearantz eta Aragoi, Arga eta Ega ibaiertzetarantz aurrera egitea errazten dute, arriskua urrunduz eta Castelarreko populazioa altuerako paraje deseroso batetik erosoago batera aldatuz. Hiru dira inguruan sortu zirenak: Ull, Lerda eta hirugarren kokaleku bat, «izen esanguratsua jaso zuen: Echeberri, Echeverri, Xabierre, Xavier: "etxe berria" euskaraz» izen esanguratsua jaso zuena. 1521ean, Erronkaribarreko artzainek Castelar Xabierren kokaleku zahar gisa gogoratzen zuten.

1035ean badakigu Xabier eta eskualdea Iruñeko Erresumakoak zirela, baina Antso III.a Gartzeitzen jaraunspena, Ramirok Aragoiko lurraldea hartu zuenaren, herentziak Onsella ibaiaren ibarra hartzen zuen (Zangoza, Xabier eta Lerda barne). Egoera horrek 1076ra arte iraun zuen, Iruñeak eta Aragoik errege bakarra izan zuten arte, Antso V.a Ramiritz, eta mugak desagertu egin ziren.

1217an Xabier agertzen da arabar noblearen eskuetan, Beila leinukoa, Ladron Beila. Bere aitak, Petri Beilatz, zuzendu zuen Aragoiko erasoa Nafarroaren aurka 1198ean. Mende horretan, manerium gisa kalifikatutako gaur egungo gazteluaren eraikuntza osatu zen, Beila-Ladron familiaren jabetzako jaurerri baten erdigunea. Xabierko jaurerria izan zitekeen Petri II.a Aragoikoak zerbitzu horiengatik eman zion saria. Hainbat gorabehera eta maileguren ondoren, Antso VII.a Nafarroakoaren beraren eskuetan amaitu zuen, eta, ondorioz, Erresumaren mugak sendotzen lagundu zion.

1329an, Joana II.a Nafarroakoa eta Filipe III.a Nafarroakoa erregeek immunitate-pribilegioa eman zieten. Alfontso Artiedakoarena izan zen XV. mendearen erdialdean, baina Zaretarrek, agramondarren bandoan zeudenek, indarrez berreskuratu zuten 1456n. Denborarekin, jaurerri hori, Azearitz Zarekoarena, Frantzisko Xabierkoaren amaren familian amaitu zen. Bere ama, Maria Azpilkueta, hemen jaio zen 1464an, eta, bere leinuaren oinordeko gisa, 1483an Joanes Jatsurekin ezkondu zenean, Xabierko, Azpilkuetako eta Idotzineko jaun bihurtu ziren. Nafarroa Gaztelara sartzearen aurka agertu zen familia, eta horrek gazteluaren egitura militar eta defentsiboak eraistea ekarri zuen, Cisneros kardinalaren aginduz 1516n.

 Aro Modernoa 
Xabierko andereak, Maria Azpilkueta andreak, Frantzisko Xabierrekoaren amak, auzi liskartsuak izan zituen zangozarrekin, ganadu, termino eta abarren kontuengatik. 1520tik aurrera Vallulada eta Valdarto terminoengatik eztabaidatzen zuten. 1522an, zangozarrek bi arte eder moztu zituzten Xabierren, Xabierko zaindariek egindako nolabaiteko haragikeriaren mendeku gisa. Era berean, Maria andrea iraindu zuten. Honek auzitegietara jo zuen, eta moztaileak kondenatu zituzten moztutako zuhaitz bakoitzeko dukerri bana ordaintzera.

Felipe IV.a Austriakoak Xabier konderriaren mailara igo zuen muga, bere antzinako jaunen mesedetan. Azken Xabier gizonezkoak -Migel Xabierrekoa- bere alaba Anari utzi zion jaurerria, Zoliako bizkonde Seronemu Garrozekoarekin ezkondu eta leinu horri lotu baitzion. Bien biloba bat, Joan Garrozekoa -Leon Garrozekoa eta Xabierren semea-, izen horretako lehen kondea izan zen.

Erronkaribarreko almadiazainek, 1780an Erronkariko ibaxak Nafarroako Erresumako Gorteetara igo zuen oroigarri batetik ondorioztatzen den bezala, Xabierren Molinatz harrapakinagatik ordaintzen zuten.

 Aro Garaikidea 
Xabierren leinuak noblezia-tituluak pilatzen jarraitu zuen gero: Cortesko markesadoa, Granadako Ega dukerria, Lunakoa, Villahermosakoa, etab. Lekuaren eta leinuaren arteko lotura XIX. mendearen lehen erdiko iraultza liberalera arte mantendu zen, non jaurerriak desagertu egin ziren eta tituluek jurisdikzio-gaitasunak galdu zituzten.

Jabetzak askoz gehiago iraun zuen; 1889ra arte, Villahermosako dukesak, Carmen Azior Aragoikoa, gaztelua eta bere lur guztiak Jesusen Lagundiari utzi eta zaharberritze-lanei ekin zien arte. XVII. mendetik aurrera jesuiten artean hainbat proiektu sortu ziren santuaren lekuari bizitza espiritual zabalago eta ozenagoa emateko, eta dukesaren testamentuak onartu egin zuen. 1912rako zutik zeuden jesuiten eta misiolarien egoitza eta ikastetxea, Mariaren zerbitzariena eta ostatu etxe bat, basilikaz gain.

Antzinako Xabier herria gaur egun gazteluaren zabalgunean dago. Herri feudala zen, Xabierko jaunena. 1964an, Jose Maria Recondo Aitak gomendatuta, eta gero eta erromes gehiago zetozenez lekua irabazteko, hirigune berri bat eraiki zen, 1965ean, gazteluaren aurrean lekua irabazteko, zaharra eraitsi aurretik.

1982ko azaroaren 6an, Joan Paulo II.a aita santuak Xabier bisitatu zuen, Iberiar Penintsulara egindako lehen bisita pastoralean. Orduko hartan 80 000 erromes zenbatu ziren.

 Demografia 
 biztanle zituen Xabierrek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021201409438289375171260303248241272354250184184158113119125

 Ekonomia 
Jarduera gisa eraikuntza-arloko enpresa bakarra agertzen da. Nekazaritza-sektoreak 32 pertsona hartzen ditu, eta horietatik 15 dira jarduera nagusia. Herri txikia izanik, biztanle gehienek beste udalerri batzuetan egiten dute lan, batez ere Zangozan. Hala ere, udalerriko jarduera nagusia turistikoa da, eta kudeatu beharreko ondare kultural eta historiko handia du, besteak beste, Xabierko gaztelua eta zerbitzu turistikoak (zaharberritzea, ostatua).

 Politika 
Xabierko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Ezporogiko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Laura Guindano Tainta da, San Frantzisko Xabierkoa zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019San Frantzisko Xabierkoa - - - - - - - 5 5 5 5Naparra ta Españico Escuñe - - - - - - - - 0 - -Nafar Herriaren Batasuna - - -55 - 5 - - - -Xabierko hautesle-elkartea555 - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma4561,64 - Nafarroako Alderdi Sozialista1419,18 13 Geroa Bai79,59 0 Izquierda-Ezkerra22,74  1 Vox22,74 - Ahal Dugu11,37 1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna2745,76? Nafarroako Alderdi Popularra1220,34? Geroa Bai711,86? Ahal Dugu23,39? Herritarrak - Herritarron Alderdia23,39 ? Nafarroako Alderdi Sozialista11,69? Izquierda-Ezkerra11,69?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herri berrian dago.

 HELBIDEA: Santua kalea, 1

 Egungo banaketa 
Xabierko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Laura Guindano Tainta da, San Frantzisko Xabierkoakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Roberto Gonzalez Blanco (San Frantzisko Xabierkoa)
 Santiago Guindano Laborda (San Frantzisko Xabierkoa)
 Maria Javier Ramirez Gil (San Frantzisko Xabierkoa)
 Ana Perez Perez (San Frantzisko Xabierkoa)

 Alkateak 
1979tik, Xabierrek 4 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Alejandro Cebrian Martin 1979 1983 Xabierko hautesle-elkartea Angel Cipres Esparza 1983 1991 Xabierko hautesle-elkarteaAngel Cipres Esparza19911999Nafar Herriaren BatasunaAngel Cipres Esparza19992003kudeaketa-batzordeaAngel Cipres Esparza20032007Nafar Herriaren BatasunaMaria Jose Guindano Laborda20072019San Frantzisko XabierkoaLaura Guindano Tainta2019jarduneanSan Frantzisko Xabierkoa

 Garraioa 
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

 Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Xabier atzerakada-eremuan sailkatu zen: han, euskarak hain atzerakada handia izan zuen, non bertako hiztunik apenas geratzen zen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Xabier ez-euskal eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Xabier eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 2,44k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 2,60k eta 2018n % 1,00k.

 Jaiak 

 Xabierraldia, martxoko lehen asteburuan
 Sauseko Andre Mariaren erromeria, maiatzeko bigarren igandean
 San Frantzisko Xabierreko jaiak, abuztuko lehen asteburuan
 San Frantzisko Xabierrekoaren eguna, abenduaren 3an

 Ondasun nabariak 

 Xabierko gaztelua, X. mendeko gaztelua.
 San Frantzisko Xabierkoaren basilika, XIX. mendeko kristiau basilika, eklektiko estiloan.
 Peñako gaztelua, XI. mendeko gaztelu zaharra.
 Peñako multzo historikoa, Erdi Aroko herri hustua, 1950ra populatua.
 Peñako San Martin eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Deikundearen eliza, XVII. mendeko kristiau eliza.
 Molinatz, XIV. mendeko errota, Aragoi ibaiaren gainean.

 Xabiertar ospetsuak 
 Frantzisko Xabierkoa (1506-1552), misiolari, idazle eta esploratzailea. Eliza Katolikoko Santua eta Jesusen Lagundiaren fundatzaile nagusietako bat.
 Nieves Ciprés (1969-), politikaria.

 Herri senidetuak 
Xabier ondorengo herriekin senidetuta dago:

  San Javier

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Xabierko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Xabier