Lapurtarren Biltzarra

Lapurtarren Biltzarra Erdi Arotik Frantziako Iraultzara arte Lapurdi gobernatu zuen batzarra izan zen. Euskal Herriko beste herrialdeek bere Batzar Nagusiak edo Gorteak zituzten bezala, Lapurdik bere botere legegile eta zerga-ezartzailea zuen Biltzarra.

 Etimologia 
Biltzar hitzak Bil(-era) eta Zahar hitzen lotunea du erroa eta 'agureen bilera' esan nahi omen duÉtienne Dravasa, "Les privilèges des Basques du Labourd sous l'Ancien Régime", Donostia, 1950, 124. orr..

Historian zehar idazkera ezberdinak izan ditu:
 Bilsarre (1595eko urtarrilaren 24ko bilkuraren agiriaJatorrizko hitzak frantsesez: aujourd'hui vingt quatrième jour du mois de Janvier mil cinq cens quatre vingt quinze ... estans illec assemblés en plain Bilsarre à la manière accoustumée, les abbés et députés du dit païs de Labourd, tractans et communiquans des affaires communes des paroisses du dict bailliage - Archives communales de Bayonne, E.E. 17 F° 46)
 Bilçar (1950, Étienne Dravasa).

 Ezaugarriak 
Biltzarra Lapurdiko elizate guztiek aukeratutako baldam-apheza'ustari''' edo alkate-abadeen bilera izan zen. Hauek etxe-frankoen jabeek aukeratzen zituzten (hau da, beste etxe batzuen menpe ez zirenek), arazo komunak konpontzeko. Biltzarrak bere bilerak igandeko meza eta gero egiten zituen egun oraindik kapitaleku izena duten lekuetan eta kapito-harri inguruan. Uztaritzeko Motteko gaztelua egoitza orokor bihurtu zen. Biltzarrak Hirugarren Estatuarentzat besterik ez ziren, hau da, nobleteria eta apaizeria ezin ziren sartuAuñamendi: Historia de Lapurdi. Estratificación social en el antiguo régimen.

 Osaera 
Urteen joan-etorrian, Biltzarrean parte hartutako elizateen kopurua aldatzen joan zen. 1567ko urtarrilaren 24ko bilkuran 29 ordezkari izan ziren.

1567an eginiko bilkura batean Manex Goihenetxe, "Histoire générale du Pays basque" 2. Liburukia, Elkarlanean, 1999, , 161. orr., 31. Hona hemen:
 Angelu-Brindos
 Ahetze
 Ainhoa
 Arbona
 Arrangoitze
 Azkaine
 Basusarri
 Biarritz Bidarte
 Beskoitze
 Kanbo
 Ezpeleta
 Getaria
 Haltsu
 Hazparne
 Itsasu Larresoro
 Luhuso
 Makea
 Lekorne
 Mugerre
 Donibane Lohitzun
 Senpere
 Hiriburu Sara
 Zuraide
 Urkoi
 Urketa
 Urruña
 Uztaritze
 Milafranga

XVII. mendeko hasieran, Ziburu eta Hendaiako elizateak Biltzarrera lotu ziren.
1789an, ordezkariak zituzten elizateak aipatutakoak gehi Hendaia eta Urkoi gabe izan ziren.

Gixune, Ahurti eta Bardoze, Agramondeko dukerrian zeudenak, 1763 arte ezin zuten Biltzarrera joan. Historialari batzuen arabera, Frantziako Iraultzara arte, Gixuneko ordezkariek eskatu zioten Biltzarrei kontuak euskaraz eman zitezela.

 Funtzionamendua 
Biltzarrak bi alditan hartzen zituen erabakiak. Lehendabizikoan, sindikoak (Biltzarreko idazkari eta diruzaina, bi urteko agintea zituena) alkate-abadeei eztabaidatzeko gaiei buruzko txostena ematen zuen. Gero, bakoitzak bere elizatean kontsultatu eta eztabaidatu ondoren, zortzi egun geroago berriro biltzen ziren bere herrikideen erantzunak ematekoKazeta.info: Maite Lafourcade: «Demokrazia zuzena zegoen Lapurdin 1789ko iraultza heldu arte». Ordezkariak ezin zuen erantzuna aldatu, aldiz, bere herrikideen bozeramalea izateko agindua zuen. Elizate bakoitzak ahots bakarra zuen, biztanle edo etxeen zenbakia zeinahi ere zen. Behin elizate guztiek bozkatu azkenengo emaitza "demokratikoa" izan zen.

 Artxiboak eta historia 
Uztaritzeko Biltzarraren bilera antzinena 1567ko urtarrilaren 24an egindakoa izan zenArchives départementales des Pyrénées-Atlantiques, C 1620 (1711-1737 urteak), C 1621 (1758-1792 urteak)., presidentea Lapurdiko baileren teniente-jenerala zen Micheau Sosiondokoa zuena. Ezagutzen dugun bigarrena 1593. urtekoa daAgiri E. Goienetxek argitaratua, "Gure Herria", 1955, 4. alea, 195-200. orr..

Biltzarraren azken bilera 1789ko azaroaren 18an egin zen. Biltzarraren agiriak Estatu Nagusiek sortutako Asanblada Nazionalari eskatu zion egungo funtzionamendua mantentzea (...) edo behintzat hiru euskal herrialdeentzako departamendua sortzea.

 Biltzarraren eskubideak 
Biltzarraren eskubide nagusia, herrialdeko beste batzarrak ziren Bizkaiko Batzar Nagusiak edo Nafarroako Gorteen moduan, finantza-autonomia izan zen. Bere funtzionamendurako zergak bildu ez ezik, erregearen altxorraren kontribuzioa negoziatu ere egiten zituen. Egun, Hego Euskal Herrian kupoarekin egiten zuten bezala, behin kontribuzioa onartuta biltzarrak bilketaz eta banaketaz arduratzen zen.

Biltzarraren sindiko orokorraren eginkizuna erabakiak betetzea zen, lapurtarren autonomia erregearen funtzionarioen gehiegikerietatik at mantenduz. Bera erregearen zergen atzerapenaren arduraduna zenez batzuk preso hartu zituzten, herrialdearen finantza-independentzia galzorian ez jartzeko.

Erregeak Nafarroa Beherean eta Lapurdin funtzionarioak izendatzeko herrialdeko erakundeei galdetu behar izan zien: Lapurdin Biltzarra izanda. Horrexegatik 1567an Biltzarrak erregeari hiru hautagaiak Uztaritzeko Gortean bailliageren teniente jenerala izateko proposatu zizkionean, euskararen ezaguera baldintza ukatuezin bihurtu zen, "bere menpean izango zuen herriak beste hizkuntzarik ulertuko ez zuelako".

1660ean, 1659ko azaroaren 7an Pirinioetako Ituna sinatu eta berehala,Luis XIV.a Frantziakoak Espainiako infanta ezkondu zueneanInfanta Maria Teresa Austriakoa izan zen, Espainiako erregea zen Filipe IV.a eta Ixabel Frantziakoaren alaba, Biltzarrak herrialdearen izenean 20.000 libraren borondatezko ekarpena egin zuen Donibane Lohizuneri gertakizunaren antolakuntzan laguntzeko.

Hain zen inportantea sindikoaren eginkizuna eta hain mingarria erregearentzat, ezen honek bere sindiko berezko izendatu baitzuen. Erregearena Urtubi zuen izena, biltzarrarena, aldiz, Xurio. Honek eskatima sortu zuen xabel xuri (Xurioren aldekoak) eta Xael gorri (Urtubiren aldekoak) artean. Xurio garaile atera bazen, hil egin zuten. Erregeak, orduan, bailli izendatu eta honek Biltzarraren gai-zerrenda finkatu zuen.

 Biltzarraren ordezkari ezagunak 
Garat anaiak (Dominique-Joseph eta Dominique) Biltzarrak aukeratuak izan ziren 1789ko Estatu Nagusietan bere ordezkariak izateko. Hauke Hirugarren Estatuaren ordezkariak izanda, Makeako bizkondea nobleteriarena eta Doneztebeko jauna, Ziburuko apaiza, apaizteriarena izan ziren.
Dominique-Joseph Garatek, Konbentzioan Danton ordezkatuz Justizia Ministroa izan zena, Luis XVI.aren heriotz-zigorra irakurri zuen.

 Lapurdiko sindikoen zerrenda 
+ Lapurdiko sindikoen zerrenda Hasiera Bukaera Izena Elizatea Lanbidea1513 Dabarosne 1545 Martin Mondutegi 1551 Antoine Iturbide 1557 Petry DuhaldeKanbo 15581559Miguel/Michau EtxalartekoaUrruña 1584 Petry DuhaldeKanbo 15901593Saubat DarmoreSenpereNotarioa1597 Jean Latsage 15991603Charles EtxegoienUztaritzeAbokatua16241626Guyon BidarraiUztaritzeErret-notarioa16321634Martin MondutegiUztaritzeErret-notarioa1636 Pierre UrrutiUztaritzeAbokatua1641 Pierre BidartekoaUztaritze1653 Martin TxurioAzkaineNotarioa1657 Pierre UrrutiUztaritzeAbokatua1659 Bernard LatsageUztaritze1667 Pierre Haritzmendi-LamotheMilafranga1670 Pierre DuvergierUztaritzeOlaberrietako jauna16711672Pierre Lamasse1673 Martin MolèresUztaritzeNotarioa1674 Pierre DuvergierUztaritze, Holaberriette1675 Martin MolèresUztaritzeNotarioa1678 Martin MondutegiUztaritzeErret-notarioa1679 Jean UrrutiUztaritze1680 Dominique HabansUztaritzeAbokatua16831684Bernard IriarteUztaritzeAronako jauna16851686Jean ArtaguielleLekorneIronako jauna16871688Jean UhulkeUrruñaNotarioa1689 Louis DucasalarHazparneNotarioa16901691Martin Molerers16921694 Bernard Latiage16941696 Jean ArtaguielleLekorneIronako jauna16961698Jean Iriarte16981708Duhalde Ibarren17081714Jean PlanthionPlanthion izeneko batek, agian sindikoak berak baina Arbonako erret-notarioa zena, "Inventaire et description des Privilèges et Franchises du Labourd" (Baiona, 1713) argitaratu zuenBiarritzNotarioa17141721 Martin Duhalde-Daguerre1714ko uztailaren 14an hautatuaMilafrangaNotarioa17211725Martin Dolhabide1721eko abuztuaren 21ean hautatuaAinhoa17251730Salvet Iriarte1725eko urriaren 10ean hautatuaHazparneNotarioa17301734Pierre Segure1730eko urtarrilaren 11n hautatuaLarresoroNotarioa17341740Laurent Elizalde1734ko abenduaren 10ean hautatuaMilafranga17401743Doyhenard[Pierre Iturbideren zerrendan Étienne Dravasak gehitua17431751Bertrand PlanthionArrangoitze17511758Pierre Darancette1751ko maiatzaren 10ean hautatuaKanboNotarioa17581770P. L. Elizalde-Lahet1758ko azaroaren 17an hautatuaEzpeletaNotarioa17701777Pierre Amestoi1770eko abenduaren 24an hautatuaBardozeNotarioa17771781Louis Dominique Aranbilage1777ko otsailaren 5ean hautatuaHazparneNotarioa17811789 Pierre Aranburu1781eko otsailaren 13an hautatuaSaraNotarioa17891789 Pierre Eustache Iriarte1789ko irailaren 28an hautatuaDonibane LohizuneNotarioa

 Egungo Lapurtarren Biltzarra 
 Demoek Paueko artxiboan zegoen Biltzarraren Akta-Liburua lapurtu eta Baionako artxiboa irekitzean itzuli zutenDiario Vasco: Los archivos del País Vasco francés volverán a Bayona en dos años.
 Egun, Uztaritzen izen honen duen euskararen aldeko jaialdia egiten dute, antzinako Biltzarra oroitzekoBerria: Lapurtarren Biltzarra ospatuko dute gaur egun osoan Uztaritzen. 1979an lehendabizikoz ospatu zen, Bai Euskarari kanpainari bukaera ematekoKazeta.info: Lapurtarren Biltzarreko 29. edizioak bestaz bustiko du Uztaritze

 Bibliografia 
 Philippe Veyrin (1975) "Les Basques de Labourd, de Soule et de Basse-Navarre, leur histoire et leurs traditions" Arthaud  Berrargitaratua, lehendabiziko argitalpena 1947 urtekoa izanda
 Léon Boussard (1975) "Jeiki, Jeiki, etxenkoak ou le défi des Basques" Albatros
 Étienne DravasaZuzenbidean doktorea (1950) "Les privilèges des Basques du Labourd sous l'Ancien Régime"'' San Sebastiàn

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Elkargune Onaren Ituna

 Kanpo estekak 

Kategoria:Lapurdiko historia
Kategoria:Uztaritzeko historia